Уопсастыба

Бу көтөрдөр тыһыынчанан эбэтэр икки тыһыынчанан олохсуйар уратылаахтар. Улахан көтөрдөр убаҕастара күөллэри, өрүстэри киртитэр уонна сытытар эбит. Маннык усулуобуйаҕа кус аһылыга суох хаалар куталлаах диэн Саха Сирин олохтоохторо кэнники сылларга .

Баклан көтөр бастакы Сунтаар улууһун Хоро бөһүөлэгиттэн чугас уйаламмыттара биллибитэ. Олохтоох нэһилиэнньэ тутатына кинилэри суох оҥорбуттара. Ол кэннэ Алдан оройуонугар Томмот таһыгар эмиэ бааллара бэлиэтэммитэ. Онтон көтөр Ленскэй оройуонугар Витим өрүс уһугар уйаламмыта биллибитэ. Быйыл бу көтөрү булчуттар Ньурбаҕа, Үөһээ Бүлүүгэ,  Өлүөхүмэҕэ көрбүттэрэ. Салгыы аатырар соболоох Кэбээйигэ кытта тиийбиттэрэ иһиллэр. Оттон атырдьах ыйын саҕаланыытыгар киин Саха Сиригэр Өлүөнэ эбэ үөһүгэр үөрдээн олороллорун хаартыскаҕа түһэрбиттэрэ ситимҥэ тарҕанна.  

Холобур, Саха сиригэр биир көтөр кэлбит буоллаҕына, баклан олус түргэнник ууһуур уонна ахсаана элбиир кутталлаах. Ол түмүгэр ахсаана икки-үс төгүл улаатыан сөп. СӨ экологияҕа, айылҕаны туһаныыга уонна ойуур хаһаайыстыбатыгар миниистирин солбуйааччы Николай Додохов билиһиннэрбитинэн, бакланнар Саха Сиригэр  2018 сыллаахтан биирдиилээн бэлиэтэнэн барбыт буоллахтарына, билигин кэҥээн иһэр көстүү буолбут. Бу процесс  Саха Сирин өрүстэрин уонна маардарын уйан эко ситимин барытын таарыйарынан билим чинчийиитин ыытарга уолдьаспыт.   “Бу олус кутталлаах көтөр диэн дьон долгуйара өйдөнөр. Бастакытынан, олус көдьүүстээх ньыманан бултуур, күҥҥэ киилэҕэ тиийэр балыгы сиир. Онон сыаналаах балык үөскээһинигэр улахан ноҕурууска буолуоҕа . Иккиһинэн, баклан холлор убаҕаһа олус үрдүк кислоталаах, азоттаах буолан почваны, үүнээйини кэҕиннэрэр, кини булбут сирэ бэрт түргэнник өлүктүйэр. Үсүһүнэн, бу көтөр былыргыттан олохсуйбут уу көтөрүн бииһин-ууһун суох оҥорор, күрэтэр.

Бакйаал-Өлүөнэ тардыытынааҕы эрэгийиэннэри таарыйар уустук балаһыанньаны өйдөөн, биһиги министиэристибэбит Иркутскай уобаласка уонна Забайкальскай кыраайга ирдэбил ыыппыта. Онно эмиэ хартыына майыгынныыр – 2023-2024 сылларга бу эргийиэннэргэ баклаан ахсаана 40-50 тыһ тиийбит. Онон тыһыынчанан туонна балыгы эҥсэр. Бу көтөр ахсаанын сүрүннүүргэ уустуктар бааллар. Ордук системнай моһоллор бааллара мэһэйдиир. Холобура, федеральнай таһымҥа  быраап өртүнэн мэһэйдээх: баклаан бултанар, ылыллар көрүҥҥэ киллэриллибэт, онон кинини бултааһын, ылыы бэрээдэгэ бигэргэммэтэх.

Аны любительскай бултааһын эмиэ көдьүүһэ суох,  этин киһи сиэбэт. Онно ким ботуруону бараан ороскуотуруоҕай?       Аны туран, этигэр араас паразиттар баар буолуохтарын сөп.Сымыыттаабыт уйаларын ыһыы эмиэ уустуктаах, дьоҥҥо кутталлаах даҕаны. Бу көтөр 15-20 миэтэрэ үрдүктээх, киһи ылла да тиийбэт, туруору сиргэ уйаланар. Билигин Уһук Илин биир да субьега бакланнар ахсааннарын сүрүннүүргэ бэлэмнэммит мэхэньиисимэ суох.

Соторутааҕыта буолан ааспыт билим-тиэхиньиичэскэй сэбиэт мунньаҕар кыһлҕаны дьүүллэһиинэн муҥурдаммакка, чопчу этиилэри быһаарыстыбыт, ылынныбыт.  Билигин дьон бу көтөрү ытыалаан барара юридическай өртүнэн браконьерствонан сыаналанар. Оттон Министиэристибэ  бу көтөр ахсаанын сүрүннүүр сыалтан көҥүл биэрдэҕинэ сокуон иһинэн буолун сөп.  Бу кыһалҕаны федеральнай таһымҥа таһаараммыт, бу көтөрү булт эбэтэр инвазивнай көрүҥҥэ киллэрэри чуолкайдыырга туруорсабыт ”, - диэн билиҥҥи балаһыанньаны быһаарар.

Николай Додохов иһитиннэрбитинэн, Иркутскайга, Бүрээтийэҕэ уонна Тываҕа олуһун тарҕаммыт, ууну-сири алдьаппыт, буортулаабыт. Билигин Дьокуускай эҥэр, Хаҥалас улууһугар көтө сылдьалларын дьон көрбүтүн бэлиэтиир. Онон Саха Сиригэр бу көтөрү эрдэтинэ, тарҕана илигинэ тохтотор наадатын,  айылҕа харыстабылынан дьарыктанар бары туһааннах уорганнар, үнүстүүттэр ылсаллара наадатын ыйар.

Биллэрин курдук, 2025 сыл ыам ыйыттан Бүрээтийэҕэ бакланнары суох оҥорууга күүстээх дьаһалы ылыммыттара. Булчуттарга бакланнары ытарга бастакы көҥүлү биэрбиттэрэ.  Ыаллыы өрөспүүбүлүкэ парламена көтөр ахсаанын бэрээдэктээһин туһунан быһаарыыны ылыммыта. Маннык күүстээх миэрэлэри ылынарга булчуттар дьокутааттарга этиилээх тахсан туруорсубуттар.

Хаартыска https://olekmazap.ru/