Уопсастыба

Кэлэр ый үһүс нэдиэлэтин 18-19-20 күннэригэр дойду бары быыбардыыр учаастактарын аана аһаҕас буолуоҕа – үс күн устата Арассыыйа парламенын дьокутааттарын быыбардыахпыт. Ону тэҥэ Үөһээ Бүлүү-Горнай быыбардыыр уокуругар Ил Түмэн дьокутаатын эбии быыбара уонна Саха Сирин сорох муниципальнай тэрээһиннэригэр  дьокутааттары быыбардааһын  эмиэ бу күннэргэ ыытыллыаҕа.

Дойду үрдүнэн

 Арассыыйа Киин быыбардыыр хамыыһыйатын атырдьах ыйын 18 күнүнээҕи бүтэһиктээх иһитиннэриитинэн, быыбарга   10 бэлитиичэскэй баартыйа киирэрэ биллэн, бүлүтүөн испииһэгэ бигэргэннэ. Ол курдук, бүлүтүөҥҥэ бастакынан “Биир Ньыгыл Арассыыйа”, иккис ЛДПР, салгыы: «Көнө быыбар баартыйата» (Партия прямых выборов), «От күөхтэр» (Зеленые), «Сиэрдээх Арассыыйа», «Родина», КПРФ, «Биэнсийэлээхтэр баартыйалара», «Арассыыйа хомуньуустара», «Саҥа дьон» киирдилэр. Биллэрин курдук,  бу күннэргэ РФ Үрдүкү Суутун быһаарыытынан “Яблоко” бэлитиичэскэй баартыйа федеральнай испиэһэгинэн быыбардааһыҥҥа  киллэриллибэтэ.   Онон федеральнай испиэһэгинэн быыбардааһын  бу 10 баартыйанан барыаҕа

Саха Сиригэр

Саха Сиринээҕи биир мандааттаах уокурукка эрэгэстэрээссийэ түмүктэннэ, онон бүлүтүөҥҥэ 9 хандьыдаат киирэрэ чуолкайданна. Кинилэр араспаанньалара бүлүтүөҥҥэ алпаабыт бэрээдэгинэн маннык туруоруллуоҕа: Айаан Васильев (КПРФ), Нюргуяна Заморщикова ( “Саҥа дьон”), Алексей Лаптев ( “Родина”), Анатолий Ноговицын (“Яблоко”), Гаврил Парахин (ЛДПР), Анна Сыромятникова (“От күөхтэр”), Федот Тумусов (“Сиэрдээх Арассыыйа”), Петр Шамаев (“Биир Ньыгыл Арассыыйа”), Владимир Ю (“Арассыыйа Хомуньуустара”). Санатар буоллахха, 2021 сыллааҕы Госдуума  быыбарыгар Саха Сириттэн  эмиэ 9 хандьыдаат туруоруммута. Онно куоластааһын түмүгэ маннык бырыһыаны көрдөрбүтэ: Петр Аммосов 21,61  % (КПРФ), Петр Черкашин  20,07  % (“Биир Ньыгыл Арассыыйа”), Федот Тумусов 19,55  % (“Сиэрдээх Арассыыйа”), Василий Николаев 15,21  % (“Саҥа дьон”) ылбыттара. Оттон баартыйалар испиэһэктэринэн быыбардааччылар куоластарын КПРФ 35,15 % , “Биир Ньыгыл Арасссыйа” 33,22 %, “Саҥа дьон” 9,87 %, “Сиэрдээх Арассыыйа” 8,2 % туһугар биэрбиттэрэ.  Саха Сирин Киин быырдыыр хамыыһыйатын салайааччыта Евгений Федоров билиҥҥи быыбарга бу баартыйалар бары бэйэлэрин кыахтарынан кытталлар диэн бэлиэтиир.

Бу ааспыт Госдуума 8-с ыҥырыытыгар Саха Сириттэн 4 дьокутаат быыбарданан үлэлээтэ, ол курдук: Галина Данчикова, Федот Тумусов, Сардаана Авксентьева уонна Петр Аммосов.

Ил Түмэҥҥэ эбии быыбар

 Бу сылга Ил Түмэн дьокутаата Владимир Поскачин боломуочуйата тохтотуллубутунан Үөһээ Бүлүү-Горнай быыбардыыр уокуругар эбии быыбар ыытыллара эрдэттэн биллэрэ. Киин быыбардыыр хамыыһыйа биллэрэринэн, билигин хандьыдааттар туруоруллан эрэгэстэрээссийэни аастылар. Онон бу уокурук быыбардааччыларын бүлүтүөнүгэр 4 хандьыдаат киириэҕэ: Николай Долгунов, Алмазэргиэнбаан бырабылыанньатын бэрэссэдээтэлэ,  «Биир Ньыгыл Арассыыйа» баартыйаттан; Дмитрий Петров КПРФ-тан, Анатолий Лю-Фа «Сиэрдээх Арассыыйаттан» уонна Владимир Скрыбыкин. Манна туруоруммут Михаил Масаха докумуоннарын бэрэбиэркэлээһин кэмигэр илии баттаһыннарга хас да кэһиилэр булуллан, хамыыһыйа эрэгэстэрээссийэлииртэн аккаастаммыт.   

Муниципальнай быыбардар

Муниципальнай быыбардар чааһынан көрдөххө, быйыл 19 оройуоҥҥа 27 быыбардыыр хампаанньа ыытыллыахтаах. Онно уопсайа 203 мандааттаах дьокутаат талыллыахтаах. Билиҥҥитэ 300-тэн тахса хандьыдаат туруоруммута биллэр. КБХ бэлиэтииллэринэн, биир мандаакка балтараа-икки хандьыдаат  тахсар, хандьыдааттар тиийбэттэрэ диэн уруккуга хаалбыт. Ону киин хамыыһыйалар билигин ыытылла турар олохтоох салайыныы реформатын кытта быһаччы ситимнииллэр. Онуоха быыбарданар дьокутааттар боломуочуйалара кэҥээн, нэһилиэк, улуус, куорат уокуруктарын баһылыктарын аны бэрэстэбиитэллээх уорган талара улахан суолтаны ыларынан быһаараллар. Ол курдук, олохтоох салайыныы  туһунан федеральнай сокуон олоххо килэриллэн иһэринэн бу сылтан баһылыктары судургу быыбардааһын тохтотуллан турар.  2026 сылга Саха Сиригэр 1 куорат уокуругун, 5 муниципальнай оройуон уонна 39 поселение баһылыктарын дьокутааттар талыахтара. Онон бу өттүгэр хандьыдааттар туруорунуулара уруккуттан лаппа уларыйбыт.      

Быыбардары ыытыы туһунан

Өрөспүүбүлүкэҕэ уопсайа 35 территориальнай уонна 784 быыбардыыр учаастак быыбар тэрээһииннэээхтик барыытын хааччыйыахтара. Видеонан кэтээн көрүү 275 учаастакка туруоруллубут.   Саха Сирин үрдүнэн 644 605 быыбардааччы баар. Бу биэс сыл аннараа өттүнээҕи көрдөрүүттэн 15 тыһыынча кэриҥинэн аҕыйах, ол саҕана 659 338 быыбардааччы баара. КБХ санаппыттарынан,  2021 сыллааҕы быыбарга 51, 23% , 2016 сылга 48,6 %  куоластааһыҥҥа кыттыбыт. Бу быыбарга быһа барыллаан испиэһэккэ киллэриллибиттэртэн аҥардара кыттара сабаҕаланар диэн КБХ бэрэссэдээтэлэ Евгений Федоров бэлиэтиир. Манна вахтанан үлэлиир бөһүөлэктэр уонна сир баайын хостуур тэритэлэр үлэһиттэрэ ааҕыллыбаттар.

Саха Сиригэр дистанционнай электроннай куоластааһын туһаныллыбат. Араас эспэримиэннэр эмиэ туттуллубаттар, схема урукку бэрээдэгинэн хаалар. Быыбар бүлүтүөннэрин Дьокуускайга бэчээттиэхтэрэ уонна исписээлинэй сибээс көрүҥүнэн тиэрдиэхтэрэ.  Уустук суоллаах-иистээх сирдэргэ куоластааһыны өрөспүүбүлүкэ үс авиахампаанньата: «Полярные авиалиниии», Нерюнгриттан «Дельта К», Мииринэйтэн «АЛРОСА» нөҥүө хааччыйыахтара. Үбүлээһини хааччыйыыга сайаапка Арассыыйа Киин быыбардыыр хамыыһыйатыгар ыытыллан турар.     СӨ Бырабыыталыстыбатын уурааҕынан 325 сир итинник уустуктардаах нэһилиэнньэлээх пуунунан билиниллэн турар. Баларга эрдэ куоластааһын сүрүн быыбардыыр күн  20 хонук инниттэн саҕаланыаҕа, ол аата - атырдьах ыйын бүтүүтэ. Оттон мунициальнай быыбардарга эрдэ куоластааһын сокуонунан 10 хонук инниттэн саҕаланар. Билигин вахта бөһүөлэктэригэр уонна бырамыысылыннай былаһааккаларга 16 кылгас кэмнээх быыбардыыр учаастактар тэриллибиттэр. Ону тэҥэ атын сиртэн кэлэн эмтэнэ сылдьар ыарыһахтар -быыбардааччылар Дьокуускайга баар өрөспүүбүлүкэтээҕи балыыһаларга  эрдэ куоластыыр бырааптарын туһаныахтара.  Хотугу Муустаах акыйааҥҥа баар Котельнай арыыга куоластааһыны тэрийии боппуруоһа көрүллэрин иһитиннэрдилэр.

“Мобильный избиратель” сыһыарыы мэхэньиисимэ билигин дьэ кыаҕын ылан эрэр: барыта 1394 сайабылыанньа киирбит, ол иһигэр 881 территориальнай хамыыһыйалар нөҥүө, 502 Госуслуга порталынан, 11 МФЦ-нан. Сайабылыанньалар балаҕан ыйын 9-тан 14-гэр диэри үгүстүк киириэхтэрэ диэн сыаналыыллар. Бу кэмҥэ сайабылыанньалары быыбардыыр учаастактардарга тутуохтара. Итии илииньийэ нэдиэлэттэн ордук үлэлээбит кэмигэр 23 иһитиннэрии киирбит. ГАС «Выборы» саҥардыллыбыт сиэрбиһинэн киирбит кыраасданнар сайабылыанньаларынан хамыыһыйалар быыбардааччылар олорор сирдэрин испииһэктэрин чуолкайдыыллар. 

 Өйүүн саҕаланар 

Саха Сиринээҕи Киин быыбардыыр хамыыһыйа (КБХ) биллэрбитинэн, быыбарга сонуннары киэҥник тарҕатар сириэстибиэлэргэ (СМИ)  аҕытаассыйалааһын атырдьах ыйын 22 күнүттэн саҕаланар уонна балаҕан ыйын 18 күнүгэр түүн 24 чааска түмүктэниэхтээх. Онон, аны 2 хонугунан Госдуума быыбарыгар аһаҕас аҕытаассыйалааһын саҕаланар.

Быбаар сокуонун чэрчитинэн,  атырдьах ыйын 18 күнүгэр бары судаарыстыбаннай СМИ-га босхо эпиир бириэмэтин уонна бэчээттиир кээмэйи тыырар сэрэбиэйдээһин ыытылынна.

Хаартыска Госдуума саайтыттан