Саха Сирин биир улахан, ытык түөлбэтин - Бүлүү улууһун оройуоннааҕы Сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ Гаврил Корякин оннук дьоһун киһинэн буолар. Бу күннэргэ кинини кытта кэпсэтэн Сэбиэт, дьокутааттар үлэлэрин, улуус олоҕун-дьаһаҕын кытта билистибит. Буоларын курдук, үгэс быһыытынан бастакы боппуруоспутунан олохтоох салайыныы туһунан саҥа сокуон Бүлүү улууһугар хайдах олоххо киллэриллэн иһэрэ буолла.
Нэһилиэктэринэн үлэ - билигин бастакы сорук
Арассыыйа үрдүнэн бара турар олохтоох салайыныы реформата миэстэтигэр, ол аата улуустарга, нэһилиэктэргэ былааннаммытын курдук саҕаланан, билигин ымпыктаах-чымпыктаах түһүмэҕэр киирэн, олоххо туттар кэммит кэллэ. Саҥа 33 №-дээх федеральнай сокуон сорох ыстатыйалара номнуо олоххо туттуллан эрэллэр.
Бастатан туран, 2026 сыл саҕаланыаҕыттан Бүлүү оройуонун уонна нэһилиэктэр Устааптарын саҥаттан көрүүгэ, уларытыылары, эбиилэри киллэриигэ бэлэмнэнии уонна улахан кээмэйдээх тэрээһин үлэтэ ыытылынна. Ону тэҥэ, ирдэнэр нуорма-быраап аакталарын кэмигэр толорон, ситэрэн иһэбит. Бу барыта улуус бэрэстэбиитэллээх уорганнарын эбээһинэстэригэр киирэр.
Бүлүү улууһун баһылыга Сергей Николаевич Винокуров дьаһалынан улуус, нэһилиэктэр да саҥа устааптарын оҥорууга көмө буолуо диэн анал хамыыһыйа тэриллэн турар. Былаан быһыытынан муус устар бастакы күнүгэр диэри бары устааптар оҥоһуллан, РФ Юстицияҕа министиэристибэтин СӨ управлениетыгар ыытыллыбыттара уонна эрэгэстэрээссийэлэммиттэрэ. Чугастааҕы былаантан билиһиннэрдэххэ, улуус дьаһалтатын кытта үлэлэһии түмүгэр оройуон Устаабыгар эбиилэри, уларыйыылары киллэриэхпит диэн сөбүлэспиппит, ол бэрээдэгинэн балаҕан ыйын 24 күнүгэр диэри публичнай истиилэр буолуохтаахтар. Бу иһитиннэрии уо.д.а норуокка биллэриллиэхтээх информация барыта оройуон официальнай саайтыгар mr-viljujskij.sakha.gov.ru уонна улуустааҕы «Олох суола» хаһыат сетевой таһаарыытыгар ирдэнэр болдьоҕор тахса турар .
Аны нэһилиэктэргэ куонкуруһунай хамыыһыйалары тэрийиигэ чахчы манна болҕомто ууруохха наада эбит диэн бу хайысхаҕа үлэлэһэ сылдьабыт. Маҥнайгытынан, кулун тутарга улуус үрдүнэн нэһилиэктэргэ хамыыһыйалар туһунан бырайыак ылынан бары поселениеларга көрүүгэ ыыппыппыт, дьүүллэһии таһаарбыппыт. Онно бары түмсүүлээхтик, биир халыыптаах үлэни ыытарга соруктанан баһылыктары талар хамыыһыйалар хас чилиэннээх буолуохтаахтарын, дьокутааттар аһаҕас куоластааһыннарын тэрийэрбит ордук буолуо диэн биир сүбэҕэ киирбиппит. Ол кэмҥэ, муус устар ыйга Бүлүүгэ бары нэһилиэктэр, оройуон Сэбиэтин дьокутааттара, улуус дьаһалтатын бэрэстэбиитэллэрэ, Ил Түмэн олохтоох бэйэни салайыныыга сис кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ Владимир Прокопьев, СӨ Ил Дарханын уонна Бырабыыталыстыбатын олохтоох салайыныыга департаменын салалтата, Юстиция министиэристибэтэ кыттыылаах бэрт көдьүүстээх кэпсэтиини тэрийбиппит. Бэрт киэҥ сүбэлэһиини ыытаммыт бу хамыыһыйа 6 чилиэннээх, ол иһигэр үһэ нэһилиэк дьокутааттарыттан буолара, үһэ улуус баһылыгын бигэргэтиитинэн ананалларын быһаарбыппыт. Талыы аһаҕас куоластааһынынан барарыгар тохтообуппут.
Баһылыктары талыы
Реформалааһын биир улахан уларытыытынан нэһилиэктэргэ баһылыктары талыы саҥа схемата буолар. Биллэрин курдук, поселение баһылыгын нэһилиэк дьокутааттара талаллар. Оттон улуус, нэһилиэктэр дьокутааттарын урукку курдук бары быыбардааччылар куоластааһыннарынан талабыт. Быйыл күһүн Бүлүү улууһун икки поселениетыгар - Хаҕын уонна Иккис Күүлэт нэһилиэктэрин баһылыктарын талыахтара. Онуоха оройуоннааҕы Сэбиэт бэрэстэбиитэллээх уорган быһыытынан уонна бэриллибит боломуочуйаларынан ирдэнэр үлэни толорон иһэр. Билигин бу икки нэһилиэк дьокутааттарын Сэбиэтин кытта ыкса, күннэтэ үлэлэһэбит. Нэһилиэктэргэ баһылыктары таларга анал куонкуруһунай хамыыһыйалар тэриллибиттэрэ, кинилэр үлэлэрин от ыйыттан саҕалаатылар. Бастакынан тэрээһин мунньахтарын ыыттылар, хамыыһыйа бэрэссэдээтэллэрэ, солбуйааччылара, сэкирэтээрдэрэ быһаарылыннылар, хас биирдии хандьыдааты кытта үлэҕэ нэһилиэктэр сайдыыларыгар туһуламмыт боппуруостар хайысхалара бигэргэннэ. Ону тэҥэ хандьыдааттартан туох-ханнык докумуоннары тутуу бэрээдэгин, болдьоҕун уонна миэстэтин чуолкайдаатылар. Хамыыһыйалар билигин салгыы ирдэнэр процедуралары ыыталлар. Бу икки нэһилиэккэ куонкуруһунай хамыыһыйаҕа баһылык дуоһунаһыгар хандьыдааттар аатарыттан сайабылыанньалар киирдилэр, докумуоннарын туттардылар. Хас биирдии нэһилиэккэ иккилии хандьыдаат баара билиннэ. Хамыыһыйалар салгыы бу хандьыдааттар докумуоннарын тутаннар туһааннаах биэдэмистибэлэринэн, тэрилтэлэринэн ирдэбил суруктары ыыталаатылар, хоруйдары туттулар. Сокуон быһыытынан баһылыктары талыы балаҕан ыйын ортотугар ыытыллыахтаах. Бу улахан эппиэтинэстээх саҥа хайысха, онон бастакыттан үөрэтэн-чинчийэн баран быһаарыы ылынар наада.
Бу өттүнэн салгыы билиһиннэрдэххэ, Бүлүү улууһун баһылыгын талыы 2027 сылга ыытыллыахтаах. Онно саҥа сокуонунан оройуоннааҕы Сэбиэт дьокутааттара талыахтара. Оттон оройуоннааҕы Сэбиэт бу ыҥырыытын боломуочуйата аны 2 сылынан бүтэринэн, дьокутааттары быыбардааһын 2028 сылга ыытыллыаҕа. Кинилэри норуот уопсай быыбардааһынын түмүгүнэн талыахтара. Саҥа састаабы талыыга ахсааныгар уо.д.а саҥа сокуон чэрчитинэн оройуон Устаабыгар уларытыылар киллэриллибиттэрэ.
25 дьокутааттаах
Билиҥҥи ыҥырыыга уопсайа 25 дьокутаат талыллан турар. 10 дьокутаат биир мандааттаах уокуруктартан, 15 дьокутаат баартыйалар испиэһэктэринэн талыллыбыттара. Ол курдук баартыйаларынан көрдөххө: КПРФ-тан икки, “Саҥа дьоннортон” икки, “Сиэрдээх Арассыыйаттан” биир уонна “Биир Ньыгыл Арассыыйаттан” уон дьокутаат.
Сэбиэт үлэтин 5 хамыыһыйанан наардаан ыытар: бүддьүөт уонна үп-харчы бэлииитикэтэ; социальнай эйгэ боппуруостарынан; нуорма-быраап хайысхатынан; бырамыысыланнас, ОДьКХ хайысхатынан; тыа хаһаайыстыбатын уонна сиргэ сыһыаннаах боппуруостарынан.
Сылга ортотунан 7 сиэссийэни ыытабыт. 2026 сылга билиҥҥитэ 5 сиэссийэни тэрийдибит, ол иһигэр биир уочарата суох. Аны хаалбыт ыйдарга, сыл бүтүөр диэри 3 пленарнай мунньах былааҥҥа турар. Сүүньүнэн, нэһилиэктэртэн уонна биир мандааттах уокуруктартан талыллыбыт дьокутааттар быыбардааччыларын кытта бэрт хорутуулаахтык үлэлииллэрин бэлиэтиэххэ сөп. Баартыйа да испиэһэгинэн талыллыбыт дьон норуот итэҕэлигэр эппиэтинэстээхтик сыһыаннаһаллар, көдьүүстээхтик үлэлииллэр. Бары дьокутааттар улуус уопсастыбаннай олоҕор көхтөөхтүк кытталларын санатыам этэ. Оройуон Сэбиэтэ тэрилтэлэри, улуус, нэһилиэк дьаһалталарын кытта дьыалабыай сыһыаны олохтоон, улуус сайдыытыгар, дьон-сэргэ олоҕун хаачыстыбатын тусарыыга соруктаах үлэни ыытар.
Нэһилиэк дьаһалталарын, баһылыктарын кытта ыкса үлэлэһэбит, кинилэр да, биһиги да Сэбиэппит утарыта бары боппуруостарынан тахса турабыт, икки өттүттэн сибээстээхпит диэххэ наада.
Ил Түмэни, быһаччы парламент олохтоох салайыныы сис кэмитиэтин, бэрэссэдээтэл Владимир Михайлович Прокопьевы кытта бары кыһалҕалаах боппуруостарынан, сокуон барылынан, бырайыактарынан күннэтэ ыйыталаһа, кэпсэтэ, үлэлэһэ олоробут, бэйэбит этиилэрбитин ыытабыт. Ил Түмэн иһинэн Консультативнай Сэбиэккэ уонна атын да сис кэмитиэттэргэ мунчаарар боппуруостарбытынан тахса, сүбэлэһэ турабыт. Сорох, ордук кыһалҕалаах боппуруостарынан парламент истиилэригэр кыттыһабыт, үлэлэһэбит.
Бүлүү улууһун сайдыытыгар
Улуус инники кэскиллээх социальнай-экэнэмиичэскэй сайдыытыгар туһуламмыт стратегическай былаанынан үлэлиибит. Муниципальнай бырагыраамаларынан кырата суох үлэ кээмэйэ толоруллар. Улуус сайдыытын саҥа стратегическай былаанын оҥоро сылдьабыт. Бу сыл бүтүөр диэри бу кэскилгэ туһаайыллыбыт улахан суолталаах докумуон түмүктэнэн, бэлэм буолуохтаах. Онно Саха Өрөспүүбүлүкэтин стратегическай былаанын кытта дьүөрэлии үлэни ыытабыт.
Билигин төһө да үп-харчы өттүнэн уустуктар баалларын үрдүнэн, оскуола, оҕо саадтарын өрөмүөнэ да буоллун, хамсааһын тахсар. Биир үөрүүлээҕэ диэн, хаарбах туруктаах олорор дьиэлэртэн көһөрүү бырагыраама күүскэ көмүскэнэн, салҕанар буолла. Ол курдук, Бүлүү куоратыгар тохтотуллан турбут 6 олорор дьиэ, нэһилиэктэргэ эмиэ тутуллар буоллулар. Онон 2028 сылга диэри уопсайа 190 кыбартыыра тупсарыллыахтаах.
Уот кыамтата олох кыра этэ, онон элбэх туруорсуу кэнниттэн гаас-поршневой ыстаансыйа тутуллар буолла, билигин тутааччылар нулевой циклын тута сылдьаллар. Биир кыһалҕабытынан ОДьКХ боппуруоһа буолар, билиҥҥитэ ханна да буоларыныы иэстэрэ элбэх. Онно быһаарыы быһыытынан кэлэр, 2027 сыл тохсунньутуттан «СӨ ОДьКХ» ГУП Бүлүүтээҕи филиала улуус дьаһалтатын балаансыгар бэриллиэхтээх. Билигин онон көһөрүү-биэрии үлэтэ бара турар.
Улуус сайдыытыгар туһулаан тастан инбэстииссийэни киллэриигэ, эбии дохуоту улаатыннарыыга күүскэ үлэлэһэр сорук турар.
Кэпсэттэ Алексей МАТВЕЕВ
Хаартыскалар Бүлүү оройуонун дьокутааттарын Сэбиэтин тиксэриитинэн
-
0
-
0
-
0
-
0
-
0
-
0
