Уопсастыба

Сүрүн хайысхалар

Бу сиэссийэ кэмигэр өрөспүүбүлүкэ парламенын дьокутааттара хас да сүрүн хайысханан үлэлиэхтэрэ. Билигин биллэринэн «сокуону оҥорор бартыбыал» 60 сокуон барылыттан турар. Балартан сорох чааһа бастакы ааҕыыны ааспыта.

2026 сыл хаалбыт ыйдарыгар норуот дьокутааттара бастатан туран, өрөспүүбүлүкэ социальнай-экэнэмиичэскэй сайдыытын кытта ситимнээх боппуруостары көрүөхтэрэ. Биир суолталааҕынан Саха Сирин Ил Дархана Айсен Николаев өрөспүүбүлүкэ Судаарыстыбаннай Мунньаҕар (Ил Түмэҥҥэ) Анал ыҥырыытын сүрүн балаһыанньаларын олоххо киллэриини бэлиэтээбиттэр. Кэлиҥҥи кэмҥэ уопсастыба улахан болҕомтотугар турар Анал байыаннай дьайыы кыттыылаахтарын уонна кинилэр дьиэ кэргэттэрин өйөөһүн уонна көмөнү оҥоруу биир сүрүн лиинийэнэн көрүллэрэ былааҥҥа киирбит. «Муниципалитеттары, тыа хаһаайыстыбатын  өйөөһүн» диэн быһаарыыны ирдиир боппуруос быһыытынан инники туруоруллубут. Ону тэҥэ олох-дьаһах хомунаалынай хаһаайыстыбатын  кыһалҕаларын быһаарыыны киллэрбиттэр. Салгыы төрүт үгэс сыаннастары, култуураны, дьиэ кэргэн уонна оҕо саас үнүстүүтүн көмүскээһин боппуруостарын көрүүнү туруорбуттар. Биллэрин курдук, парламент бу сиэссийэтигэр 2027 сыллааҕы бүддьүөтү көрүүтэ, онтон ылыныыта сэтинньи-ахсынньы ыйдарга дьокутааттартан, сис кэмитиэттэртэн сыралаах үлэни, ымпыктаах-чымпыктаах ырытыыны, дьүүллэһиини ирдиэҕэ.

Хаалбыт ыйдарга көрүөхтэрэ

Судаарыстыбаннай тутулга уона сокуону оҥоруу чааһыгар өрөспүүбүлүкэ административнай быраабы кэһии туһунан Кодексыгар уларытыыны киллэриини көрүөхтэрэ. Маны тэҥэ кыраасданнар  иһитиннэриилэринэн, өрөспүүбүлүкэ олохтоохторун нус-хас, тыаһа суох олохторун хааччыйыы сокуоннарыгар уларытыылары киллэрии барылын дьүүллэһиэхтэрэ.  

2027 сыллааҕы эрэгийиэн судаарыстыбаннай бүддьүөтүн кытта салгыы 2028-2029 сыллардааҕы бүддьүөт сыыппаратын көрөллөрө былааҥҥа турар. Булгуччулаах мэдиссиинискэй страховкалааһын территориальнай фондатын бүддьүөтэ норуот дьокутааттарын ааҕыытыгар киириэҕэ. Бу сиэссийэ кэмигэр нолуок бэлиитикэтин, бүддьүөт тутулун уонна өрөспүүбүлүкэҕэ бүддьүөт бырассыаһын  сокуоннарыгар уларытыылары киллэриэхтэрэ. Буоларын курдук, эрэгийиэн экэниэмикэтин сайдыытын, инбэстииссийэ уонна быламыысыланнас бэлииитикэтин уонна сир баайын туһаныыга эппиэтинэһи сүгүү боппуруостарын сокуон хараҕынан быһаарыы оҥоһуллуоҕа.

Олохтоох бэйэни салайыны сокуонуттан саҕалаан

Бу ааспыт сааскы сиэссийэҕэ дьокутааттар 33№-дээх «Олохтоох салайыныы туһунан» федеральнай сокуону олоххо киллэриигэ сыралаах үлэни ыыппыттарын үчүгэйдик өйдүүбүт. Күһүҥҥү сиэссийэҕэ бу өртүгэр эмиэ салгыы үлэ ыытыллара биллэр. Госдуума бу сокуон 2026-2027 сылларга туттуллан барыахтаах сорох пууннарын, ордук боломуочуйалары тыырсыы чааһын олоххо киллэриини 2028 сылга диэри сыҕарыппыта  онно улахан оруолу оонньуоҕа. Билигин поселениелар, оройуоннар, куораттар бэрэстэбиитэллэх уорганнара бу үлэлээн эрэр сокуон салгыы хайдах туһаныллыахтааҕын кыраҕатык кэтииллэр. Онуоха өрөспүүбүлүкэ парламена туох, ханнык быһаарыныы ылынара, сокуоҥҥа уларытыылары киллэрэрэ улахан суолталаах.

Тутууга, олох-дьаһах хомунаалынай хаһаайыстыбаҕа уонна энэргиэтикэҕэ кэнники сылларга бэрт үгүс боппуруостар  быһаарыллыбакка, сылтан сылга көһөрүллэн испиттэрэ сиэллэнэн-кутуруктанан, 2025 сылтан кутургуйа ситэн тэстэринии бэрт улахан кыһалҕаҕа, ыарыыга кубулуйда. Онон бу ыйыллыбыт эйгэлэргэ соһулла сылдьыбыт, былырыын, быйыл сокуонунан ситэ быһаарыллыбатах боппуруостары быһаардахтарына сатанар. Ордук бу эйгэлэри үбүлээһин өртүн сокуонунан сүрүннээһини. Онно эспиэрдэр сыаналааһыннарынан, өрөспүүбүлүкэҕэ  градостроительнай бэлиитикэ туһунан уонна элбэх кыбартыыралаах олорор дьиэлэргэ уопсай баайы-дуолу хапытаалынайдык өрөмүөннээһини тэрийии туһунан сокуоннарга уларытыы киллэрилиннэҕинэ эрэ оннуттан хамсыахтаах.  

Сир сыһыаннаһыыларыгар, айылҕа баайыгар уонна экология хайысхатыгар дьокутааттар Сир уонна Экология Кодексаларыгар, ойуур сыһыаннаһыыларыгар сорох боломуочуйалары олоххо туттуу сокуоннарыгар уларытыылары киллэриини көрүөхтэрэ. Бу чааһыгар сыһыаннаан  балыктааһын, балык хаһаайыстыбатын уонна уу биологическай баайын харыстааһын туһунан сокуоҥҥа эмиэ уларыйыылар киллэриллэллэрэ былаааҥа турар

Саха Сиригэр биир ураты суолталаах салааҕа - аграрнай бэлиитикэҕэ, тыа сирин сайыннарыыга тыа хаһаайыстыбатын производствотын өйөөһүн туһунан сокуоннары  хаттан көрүөхтэрэ. Ордук сылгыны иитии уонна кымыһы оҥоруу өттүгэр. Бу сокуоннарга уларытыы киллэриллэрэ олохтоох бэйэни салайыныы саҥа сокуону туттууну кытта ситимнээх.

Үөрэхтээһин эйгэтигэр уонна билим үлэтигэр үөрэхтээһин туһунан сокуоҥҥа уларытыылар киллэриллиэхтээхтэрэ бастакыттан биллэрэ. Боппуруос былырыыҥҥыттан, бу дьыл сааскытыттан көрүүгэ тахсыбыта. Уларытыылар биллэрин курдук, өрөспүүбүлүкэ оскуолаларыгар  мэдиссиинэ пууннара тэриллиилэрин кытта ситимнээх. Ону кытта Саха Сирин олохтоохторун доруобуйатын харыстааһын туһунан уонна  оҕо-улаатан эрэр оҕо успуордун туһунан сокуоннарга уларытыылар киллэриллибиттэринэн сиэттэрэн  оҥоһуллар.

Өрөспүүбүлүкэ парламенын күһүҥҥү сиэссийэтин былааныгар сүрүн тэрээһиннэринэн - бырабыыталыстыба чаастарын, төгүрүк остуоллары, парламент истиилэрин ыытыы курдук үгэс буолбут формалары тэрийии буолуоҕа. Бу үлэ чэрчитинэн судаарыстыбаннай былаас уорганнара нассынаалынай общиналары кытта бииргэ үлэлээһиннэрин туһунан отчуоттара былааҥҥа киирбит. Биир интэриэһинэй  боппуруос киирбитэ кэрэхсэтэр - доруобуйа харыстабылын үлэһиттэрин хамнастарын төлөбүрүн саҥа мадьыалыгар киириинии дьүүллэһии, кэпсэтии былааннаммыт. Оҕолор уонна улаатан эрэр оҕолор сайыҥҥы сынньалаҥнарын тэрийии, өрөспүүбүлүкэ оскуолаларыгар бастакы мэдиссиинэ көмөтүн оҥорууга биир кэлим ыстандаарты оҥоруу көрүллэрин дьокутааттар нөҥүө билсиэххэ, чопчулаһыахха сөп буолуо. Оҕо ускуустубатын оскуолаларын сайыннарыы; эдэр уонна устудьуон дьиэ кэргэттэри, эдэр учуонайдары  өйөөһүн миэрэлэрин бэрээдэктээһин туһунан кэпсэтиилэри таһаарыахтара, уопсастыба дьүүлүгэр килэриэхтэрэ.

Өрөспүүбүлүкэ парламенын биир сүрүн болмуочуйатынан хонтуруолу олохтооһун, ыытыы буолар. Ол чэрчитинэн хомунаалынай комплекс тэрилтэлэрин субсидиялааһыҥҥа төһө бүддьүөт ороскуотун аччатыы тахсыбытын бэрэбиэркэлиэхтэрэ, туох тэрээһииннэр ыытыллыбыттарын туһунан бырабыыталыстыба отчуотун истиэхтэрэ. Ону тэҥэ сайыҥҥы-күһүҥҥү кэмҥэ навигация уонна хоту таһаҕаһы таһыы түмүгүн  билсиһиэхтэрэ.

Бу кэм устатыгар парламент сис кэмитиэттэрэ «Саха Өрөспүүбүлүкэтин сиригэр-уотугар сир баайын туһаныы уонна минеральнай-сырьевой баазатын туругун туһунан» ыытыллыбыт парламент истиилэрин рекомендацияларын толоруу хаамыытын хонтуруоллуохтара. Ону тэҥэ норуот дьокутааттара«СӨ уустук суоллаах-иистээх уонна ыраах турар сирдэрин кэрискэтин туһунан», «СӨ норуоттарын нассынаалынай култуурунай баайын эбийиэктэрин туһунан», «СӨ ирбэт тоҥу харыстааһын туһунан» сокуоннар хайдах толоруллалларын  бэрэбиэркэлиэхтэрэ. «Парламент регламенын туһунан» сокуону тутуһуу бэрээдэгинэн ааҕар-суоттуур Палаатаҕа 2027 сылга сорудахтар бэриллиэхтэрэ.

Сааскы сиэссийэҕэ

Санаттахха, быйыл сааскы сиэссийэҕэ 3 пленарнай мунньах, 2 парламент истиитэ, 1 аһаҕас истии, 16 төгүрүк остуол, 12 бырабыыталыстыба чааһа, 2 муниципальнай чаас ыытыллыбыта.
Барыта 144 нуормаламмыт быраап аактата, ол иһигэр, 53 Саха Өрөспүүбүлүкэтин сокуона, Ил Түмэн 91 уурааҕа ылылыммыта. Хайысхаларынан ылан көрдөххө, судаарыстыбаннай салалта уонна Төрүт сокуоҥҥа олоҕурар сокуон эйгэтигэр – 16 нуормаламмыт быраап аактата, ол иһигэр 10 сокуон; олохтоох салайыныы эйгэтигэр -- 10 нуормаламмыт быраап аактата, ол иһигэр 4 сокуон; бүддьүөт уонна нолуок, бас билии уонна экэниэмиэкэ сайдыытын боппуруостарын эйгэтигэр – 24 нуормаламмыт быраап аактата, ол иһигэр 14 сокуон; тыа хаһаайыстыбатын, айылҕаны туһаныы уонна сиргэ сыһыаннаһыы, тулалыыр эйгэ харыстабылын эйгэтигэр – 11 нуормаламмыт быраап аактата, ол иһигэр 4 сокуон; социальнай бэлиитикэ, билим, үөрэх, доруобуйа харыстабылын эйгэтигэр – 32 нуормаламмыт быраап аактата, ол иһигэр 14 сокуон; төрүт олохтоох аҕыйах ахсааннаах хотугу норуоттар көмүскэллэрин эйгэтигэр – 5 нуормаламмыт быраап аактата, ол иһигэр 3 сокуон; административнай эппиэтинэс, уопсастыбаҕа куттал суох буолуутун хааччыйыы уонна бэрээдэк эйгэтигэр – 9 нуормаламмыт быраап аактата, ол иһигэр 4 сокуон ылылыллыбыта.
Маны таһынан, 7 федеральнай сокуон барыла көрүллүбүтэ, 2 сокуон көҕүлээһинэ уонна РФ субъектарын сокуону оҥорор уорганнарын 12 этиилэрэ өйөммүтэ.

Бэлэмнээтэ Алексей МАТВЕЕВ

Хаартыскалар Ил Түмэн пресс сулууспатыттан,

Василий Кононов түһэриилэрэ.