Уопсастыба

Биллэрин курдук, 2022 сылтан Арассыыйаны кытта бииргэ үлэлээһиҥҥэ тас дойдулар хааччахтары киллэрбиттэрэ. Онон дойдубут саҥа ыҥырыыларга үлэтин уларыта тутан, Аартыка бэлиитикэтигэр элбэх кэскиллээх үлэлэри ыытар суолга туруммута.  Судаарыстыба Аартыка бырайыактарыгар интэриэстээх дойдулары кытта бииргэ үлэлээһиннэри бөҕөргөтүүтүн саҕалаабыта. Билигин билим уонна уопсастыбаннай тэрилтэлэр кыттыгас норуоттар икки ардыларынааҕы суолталаах бырайыактары олоххо киллэриигэ көхтөөхтүк үлэлииллэр.

Саха Сиригэр Аартыкаҕа ураты болҕомто ууруллар. Урукку сыллартан олоҕурбутунан өрөспүүбүлүкэ былааһын таһымыгар, уопсастыбаҕа даҕаны хоту сиргэ сыһыаны төһө кыалларынан сүрүн хайысха быһыытынан тутан кэллибит. Ол өйдөнөр даҕаны - Саха Өрөспүүбүлүкэтин сирин-уотун 52,2%, ол аата 1608,8 тыһ кв миэтэрэ Аартыкаҕа киирсэр. Саха Сирин Аартыкатыгар 64 017 киһи олорор (2025 сыл тохсунньутунан). Манна төрүт олохтоох норуоттар -эбээннэр, эбэҥкилэр, юкагирдар, долганнар, чукчалар былыр-былыргыттан норуот быһыытынан төрөөбүт-үөскээбит сирдэрэ.

Аартыкаҕа саҥа сыһыан

Cоторутааҕыта Дьокуускайга Саха Өрөспүүбүлүкэтин Билимҥэ акадьыамыйатыгар буолбут киэҥ түһүлгэлээх мунньахха Аартыкаҕа сыһыаны кини сирин, баайын, муоратын туһаныынан эрэ муҥурдаммакка, кини дьонун-сэргэтин олоҕун, үлэһит дьонун туһунан бэрт улахан дьүүллэһии, кэпсэтии таҕыста.

«Аартыка туонатын сайыннарыыга судаарыстыбаннай бырагыраамалары олоххо киллэриигэ Саха Өрөспүүбүлүкэтин билимҥэ, үөрэхтээһиҥҥэ уонна каадырга кыаҕын холбооһун» диэн дьоһун тэрээһини Ил Дархан Аартыка боппуруостарыгар анал бэрэстэбиитэлэ Александр Акимов салайан ыытта.  Киэҥ ыҥырыылаах мунньахха өрөспүүбүлүкэ салалтатыттан миниистирдэр, үрдүк үөрэх кыһаларыттан, билим тэрилтэлэриттэн проректордар, акадьыамыктар уонна үнүстүүттэр дириэктэрдэрэ кыттыыны ыллылар.  

Санатар буоллахха, Александр Константинович Аартыка, хоту сир сайдыытыгар бэрт утумнаах үлэни ыытар. Ол курдук федеральнай таһымҥа улахан тэрээһин үлэтин түмүгүнэн быйыл бэс ыйын 19-21 күннэригэр Арассыыйа Билимҥэ Акадьыамыйатын (РАН) президимун уонна СӨ Бырабыыталыстыбатын  кыттыгас мунньаҕа бэрт үрдүк таһымҥа ыытыллыбыта, анал боротокуол оҥоһуллан, Москубаҕа илии баттаммыта. Инникитин РАНы кытта Сөбүлэһии түһэрсиллэрэ уонна  Акадьыамыйа бэрэсидьиэнэ Геннадий Красников Саха Сиригэр кэлэ сылдьара былааннанар.

Каадырдары үүннэриигэ сүрүн болҕомто

Тэрээһин сүрүн хайысхатынан Аартыканы сайыннарыыга каадырдары бэлэмнээһин тула кэпсэтии, дьүүллэһии буолла. Онно хоту сир оскуолаларыгар үөрэхтээһин туруга, орто үөрэҕи бүтэрээччилэр салгыы ханнык үөрэххэ киириилэрэ, идэни ылаллара, үлэҕэ бараллара болҕомтону тарта. Сыыппаралартан билиһиннэрдэххэ, билигин хоту сиргэ: 86 оскуолаҕа 9 тыһ тахса үөрэнээччи үөрэнэр, 6 көс оскуола-саад баар. Аартыка 13 улууһун оскуолаларыгар 1791 педагог оҕолору үөрэтэллэр.

Каадырдары кытта үлэҕэ билигин өрөспүүбүлүкэ урукку сыллартан мунньуммут уһулуччулаах, ханна да суох улахан уопутун туһаныы ситэтэ суоҕун бэлиэтээтилэр. Александр Акимов талааннаах оҕолорбут Москубаҕа, Петербурга, өссө Казахстааҥҥа, Европаҕа көһөллөрө элбээбитин, киэҥ билииллээх дьон атын сирдэринэн олохсуйуулара кэҥээн эрэрэ кутталлаах диэн бэлиэтээтэ. Кини кэнники сылларга эксээмээннэр түмүктэрэ оскуолаҕа үөрэтии хаачыстыбата мөлтөөбүтүн көрдөрөр диэтэ. Хоту оскуолаларын

Аартыка сайдыытыгар уонна Хотугу норуоттар дьыалаларыгар миниистирэ Владимир Черноградскай иһитиннэрбитинэн, билигин Аарткаҕа 64 тыһ тахса киһи олороруттан үлэлиир-кыайар саастааҕа 38,4 тыһ киһи. Балартан үгүстэрэ бүддьүөт эйгэтигэр үлэлииллэр: хас биир төрдүс киһи үөрэх тэрилтэтигэр, 12,4 % судаарыстыбаннай сулууспаҕа. Сир баайын хостооһуҥҥа үлэлиир хоту дойду олохтоохторун ахсаана кыралаан эбиллэр: 2018 сылтан 2025 сылга диэри  5,5%-тан 12 % диэри үрдээбит. Ол гынан баран бырамыысалыннас үлэһиккэ наадыйыыта күннэтэ баһырхайдык үрдүү турар. Мунньахха этиллибит сыанабылынан, кэлэр 5 сылга өрөспүүбүлүкэ экэниэмиэктигэр 144 тыһ үлэһит наадатын уонна ону демография көрдөрүүтэ таҥнары түһэ турар кэмигэр хайдах толорор туһунан мөккүөрдээх ыйытык үөскээн таҕыста. Кырдьыга да, бу бэрт дириҥ силистээх кыһалҕа дойду үрдүнэн биир быһаарылла илик уустук боппуруоһунан биллэр.

Манна СӨ Дьарыктаах буолуу кэмитиэтин иһитиннэрбитинэн, 2017 сылтан 2024 сылга диэри бырамыысыланнаска Саха Сирин 56 тыһ тахса олохтооҕо үлэҕэ киирбит. Аҥаардас 2025 сылга 15,5 тыһ киһи үлэ булбут. Уопсайа 96 үлэни биэрээччини кытта сөбүлэҥнэр түһэрсиллибиттэр.

Аартыкатааҕы билим-үөрэх консорциума тэриллиэҕэ

Мунньахха Дьокуускайга хас да сыллааҕыта аһыллыбыт хоту сир оҕолоругар аналлаах Аартыкатааҕы оскуола үлэтиттэн саҕалаан Хотугулуу-Илиҥҥи федеральнай үнэбэрсиэт бырайыактарын дьүүллэһии барда. Өрөспүүбүлүкэ сүрүн үрдүк үөрэх кыһатыгар 815 хоту сир ыччата үөрэнэр. 6 сыл устатыгар бу үөрэх кыһатыгар анал идэни ылбыт 254 исписэлиис Аартыкаҕа үлэлии барбыт.

Мунньахха туспа боппуруоһунан өрөспүүбүлүкэтээҕи билим тэрилтэлэрин үлэлэрэ көрүлүннэ. Ол курдук 7 билим үнүстүүтэ сабыллыбытын, билигин билим чинчийиитэ суох илиибит иминэн баран иһэр дьон курдукпут диэн Александр Константинович  1990-с сыллартан үлэлээн кэлбит каадырдары бэлэмниир департамены тэрийэр наадатын эттэ. Ону тэҥэ  Эрэгийиэннээҕи экэниэмикэ үнүстүүтүн сөргүтэн, үлэтин Аартыка сирин баайын кэлимник чинчийиигэ туһаайыахха сөп диэтэ.

Мунньах түмүгүнэн боротокуол толоруллан, билигин Ил Дархан ыйааҕа бэлэмнэнэр. Ол докумуоҥҥа өрөспүүбүлүкэҕэ Аартыкатааҕы билим-үөрэх консорциумун тэрийии сүрүн пуунунан киирэ сылдьар. Ону тэҥэ каадырдары сир баайын хостуур тэрилтэлэри кытта холбуу тутан бэлэмнээһин киирэрэ былааннанар.

Бу хайысха салгыы балаҕан ыйын бүтүүтэ Дьокуускайга ыытыллыахтах норуоттар икки ардыларынааҕы Хотугу пуорум чэчитинэн үлэлиэхтээх «Аартыка вектора: Каадырдары Аартыкаҕа» диэн атын эрэгийиэннэр кыттыылаах  билим кэмпириэнсийэтигэр дьүүллэһиллиэҕэ

144 тыһ  үлэһиккэ наадыйаллар  

Санаттахха, РФ Бырабыыталыстыбата Булуҥ оройуонугар Тиксии-Найба агломерациятын маастар-былаанын бигэргэппитэ. Ол чэрчитинэн Найбаҕа муора пуорда, Тиксиигэ саҥа аэровокзал тутуллуоҕа. Усуйаана улууһугар Күчүстээҕи кыһыл көмүс хсотуур 175 туонна кыһыл көмүс саппааһын туһаҕа таһаарарга суолу оҥорууга, энэргиэтикэни сайыннарыыга бастакы хардыылар оҥоһуллан эрэллэр. Ону кытта тэҥҥэ, былаан быһыытынан уопсастыбаннай эйгэ, социальнай эбийиэктэр, хомунаалынай инфраструктура оҥоһуллуоҕа.

2025 сылтан саҕалаан  Уус Куйгаҕа 1110 мегават кыамталаах 2 блоктаах аччыгый  аатамынай ыстаансыйа тутуутугар аналлаах таһаҕас тиэрдиллэ турар, тутуута саҕаланна. Бу ыстаансыйа Күчүскэ, Кулаарга баар кыһыл көмүс баай саппааһын, Тирэхтээххэ уонна Депутатскайга хорҕолдьуну туһаҕа таһаарар производствоны энэргиэтикэнэн хааччыйыахтаах. Айылҕа баайын туһаҕа таһаарарга чэпчэки сыаналаах эрэллээх энэргиэтикэ эбийиэгэ тутуллара наадалааҕын бары таһымҥа бигэргэтэн тураллар.

2030 с. диэри Саха Сирэ сылга 65-70 туонна кыһыл көмүһү хостуур былааннаах. Усуйаана уонна Үөһээ Дьааҥы улуустарыгар баар Күчүс айылҕа баайдаах сирин саппааһа өссө 250 туоннаны куоһарар кыахтаах диэн сыаналыыллар. Геологтар чинчийиилэринэн Муома улууһугар Дэлиҥкэрдээҕи былаһааккаҕа көмүс уруудатын саппааһа 145 туоннаттан тахса.Салгыы  Хотугу муустаах байҕал кытылын кыйа арҕаа-илин диэки Томтордооҕу дэҥҥэ көстөр тимир баайын саппааһын туһаҕа таһаарыы, Анаабыр ньиэбэ, гааһа, Таймылыыр таас чоҕо  бааллар. Аҥаардас Күчүскэ 1 тыһыынчаттан тахса үлэһит наада. Соҕотох бу сир көмүһүн хостооһунтан өрөспүүбүлүкэ бүдььүөтүгэр 50 млрд солк нолуок киириэхтээҕэ сабаҕаланар.

Бэлэмнээтэ Алексей МАТВЕЕВ