Уопсастыба

Норуот духуобунай учуутала

Өрөспүүбүлүкэ оскуолаларыгар бэйиэт, прозаик, драматург, тыйаатыр диэйэтэлэ, үөрэх кинигэлэрин ааптара, саха норуотун духуобунай учуутала Суорун Омолооҥҥо анаммыт аһаҕас уруоктар, «Суолталааҕы сэһэргэһии» кылаас чаастара, бибилэтиэкэлэргэ кини айымньыларынан быыстапкалар, дойдутугар Таатта улууһугар уонна Дьокуускайга боччумнаах дьаһаллар тэрилиннилэр.
Олортон биирдэстэрэ – Дьокуускай куоракка, сиэркэп үлэһиттэрин бэлэмниир  Межепархиальнай кииҥҥэ Саха Сиринээҕи уонна Өлүөнэтээҕи Епархия итиэннэ Суруйааччылар сойуустара тэрийэн ыыппыт «Саха Сиригэр православие. Д.К. Сивцев-Суорун Омоллоон киллэрбит кылаата» диэн төгүрүк остуоллара буолар. Онно култуура уонна духуобунас миниистирин солбуйааччы Ирина Кобзева, суруйааччылар, учуонайдар, итэҕэл үлэһиттэрэ кытыннылар. Сэһэргэһиини саҕалыырыгар Саха Сирин Суруйааччыларын сойууһун бэрэссэдээтэлэ, саха норуодунай бэйиэтэ Наталья Харлампьева Суорун Омоллоон олоҕун, айар үлэтин, саха уус-уран литэрэтиирэтигэр, тыйаатыр ускуустубатыгар, түмэл үлэтигэр, быһата, саха литэрэтирэтигэр, духуобунаһыгар ылар оруолун үрдүктүк сыаналаата. Дмитрий Кононович дьалхааннаах 1990-с сс. сырдык православнай итэҕэли норуокка тарҕатар туһуттан саҥа храмнары тутарга туруорсубутун, урукку сиэркэптэри сөргүтэргэ сүҥкэн кылаатын киллэрбитин, олоҕун тиһэх сылларыгар Биибилийэ тылбааһын үнүстүүтүн кытары таһаарыылаахтык үлэлээбитин-хамсаабытын бэлиэтээтэ.

Бастакынан тылы ылбыт иеромонах Никандр Епархия саха норуотун духуобунай учуутала, сырдатааччыта Суорун Омолоон 120 сааһын бэлиэтээһиҥҥэ эрдэттэн бэлэмнэммитин туһунан кэпсээтэ. Быладыыка Роман суругун ааҕан иһитиннэрдэ:
– Духуобунай сыаннастар киэр анньыллыбыт, кытаанах тургутууга киирбит кэмнэригэр Айыы Тойон биһиэхэ Дмитрий Кононовиһынан сирэйдээн, Киристиэс итэҕэлин батыһааччыны уонна сырдатааччыны ыыппыта. Саха интэллигиэнсийэтин аҕата, саха төрүт култууратын араҥаччылааччы буолан туран, кини: «Саха норуотун православнай итэҕэл быыһыаҕа», – диэбитэ. Дмитрий Кононович философскай уонна духуобунай нэһилиэстибэтигэр биһиги бүттүүн Сиэркэпкэ бэлэх буолбут үс сүрүн суолу бэлиэтиибит.
Бастакыта – Ытык суруйуулары тылбаастааһын. Суорун Омоллоон саха дьоно Таҥара тылын төрөөбүт ийэ тылларынан ааҕыахтаахтар диэн санаанан салайтарбыта. Кини «Саҥа Кэс тылы» уонна «Саалтыыры» уус-уран өттүнэн эрэдээксийэлээбитэ, «Эргэ Кэс тылтан» «Руфь туһунан кинигэни», «Ырыалар ырыаларын» тылбаастаабыта тылы тупсаҕайдык имитэн-хомутан туттуу өрөгөйө буоларын таһынан, бу -- Таҥара дьону быыһыыр үлэтигэр көмөлөһүү буолар.
Иккиһинэн – былыргы сибэтиинньэлэри, сиэркэптэри чөлүгэр түһэрии, саҥаны туттарыы, түмэллэри тэрийии. Итинэн Дмитрий Кононович норуотугар былыргы өбүгэлэр үҥпүт-сүгүрүйбүт сибэтиэй алтаардарын төнүннэрбитэ.
Үсүһүнэн, култуураны уонна духуобунаһы сомоҕолоон, Суорун Омоллоон саха омугун уратыта, тыла-өһө, үгэһэ Киристиэс Кырдьыгын сыдьаайыгар силигэ ситэрин, онон сайдарын, барҕарарын бүтүн аан дойдуга көрдөрбүтэ. Төрүт култуураҕа православиены утары туруорарга суудайыыны бохсубута, хас биирдии норуот христианство өҥ буоругар силигилиирин өйдөппүтэ.
Сүүс сыллааҕыта Бүтүн Арассыыйатааҕы Патриарх, сибэтиитэл Тихон православнай итэҕэли харыстыырга ыҥырбытын курдук, Дмитрий Кононович икки үйэ алтыһар кирбиитигэр Саха Сирин христианствоҕа ситимнээбитэ. Бүгүн, саха чулуу уолун 120 сылын бэлиэтээммит, биһиги киниэхэ дириҥ ытыктабылбытын биллэрэбит итиэннэ кини үлэтин салгыыбыт.

Далааһына киэҥэ, таһыма үрдүгэ сөхтөрбүтэ

Москубаттан үс ыалдьыт кэлбит. Арассыыйа Суруйааччыларын сойууһун сэкирэтээрэ Сергей Котькало 1996 сыл күһүнүгэр Москубаҕа Дмитрий Кононовиһы 90 сааһынан чиэстиир тэрээһиҥҥэ сылдьыбытын туһунан аҕынна.
– «Сойууспар отчуоттуубун» диэн Суорун Омоллоон кинигэлэрин аҕалан көрдөрө-көрдөрө кэпсээбитигэр, мустубут дьон бары кини айар үлэтин хабар эйгэтэ киэҥиттэн, далааһына бөдөҥүттэн, таһыма үрдүгүттэн сүрдээҕин сөхпүппүт. Биир ньыгыл Сэбиэскэй Сойуус эстибит, иитэр-идеологическай үлэ ыһыллыбыт, дьон майгыта-сигилитэ сатарыйбыт кэмигэр, кини төрөөбүт норуотун духуобунай сирдьитэ буолан, төрүт үгэстэргэ алтыһыннаран, духуобунаһы уонна православиены сөргүтэргэ үлүһүйэн үлэлээбитэ. Ити биһиэхэ барыбытыгар үтүө холобур буолбута, -- диэтэ.
Арассыыйа Суруйааччыларын сойууһун Сергиев-Посаадтааҕы салаатын салайааччы Александр Ананичев, «Политрук» сурунаал сүрүн эрэдээктэрэ Алексей Шорохов тустаах үлэлэрин-хамнастарын сырдаттылар, Арассыыйа бары норуоттарын православнай итэҕэл түмэрин, сомоҕолуурун тоһоҕолоон бэлиэтээтилэр.

Сыаната биллибэт духуобунай бэлэх

Суорун Омоллоон эрэдээксийэлээһининэн «Саҥа Кэс тыл» 2004 сыллаахха күн сирин көрбүтэ. Кинигэ Аан тылыгар кини туох диэн суруйбутун туһунан Гуманитарнай чинчийии уонна хотугу аҕыйах ахсааннаах омуктар кыһалҕаларын үнүстүүтүн үлэһитэ, тыл билимин дуоктара, Сибэтиэй Суруйуулары сахалыы саҥардыыга өр сыллартан үтүө суобастаахтык үлэлээн кэлбит Николай Ефремов билиһиннэрдэ.
Дмитрий Кононович сахалар былыргы төрүттэрэ «Тэҥри» диэн биир Таҥара баарын билэллэр эбит, онон, нуучча хаһаахтара 1632 с. кэлэнннэр, Өлүөнэ осторуогун туппуттарын кэнниттэн сотору буолан баран, сулууспаҕа сылдьар, сүрэхтэнэр, бэргэһэлэнэр буолбуттар диэбит. Салгыы маннык эппит: "1663 с. Дьокуускай куоракка Спасскай манастыыр, 1708 с.  Троицкай собуор тутуллубуттара, улуустарга сиэркэптэр, нэһилиэктэргэ чочуобуналар оҥоһуллубуттара. 1812-1819 сс. аҕабыыттар саха алпаабытын оҥорон, Таҥара үөрэҕин сахалыы тылбаастаан кинигэнэн таһаарыыны саҕалаабыттара. Өрөбөлүүссүйэ буолуор диэри Таҥара үөрэҕин уонна сулууспатын 50-ча кинигэтэ бэчээттэммитэ, ол иһигэр, Сибэтиэй Евангелия үс төгүл тахсыбыта. Улуу миссионердар Сибэтиитэл Иннокентий Вениаминов, протоиерей Дионисий (Хитров) суруга-бичигэ суох саха тылын сайдыытыгар бастакы акылааты уурбуттара, хараҥаҕа олорбут норуоту Таҥара абыраллаах сырдыгар кытыарбыттара. Кинилэр сүҥкэн өҥөлөрүн биһиги кэриэстиибит. «Саҥа Кэс тыл» сахалыы аан бастаан толору тылбаастанан таҕыста, бу – саха норуотугар сыаната биллибэт күндү духуобунай бэлэх. Киһи аймах олоҕор эркээйи буолбут «Саҥа Кэс тыл» муудараһын, үрдүк поэзиятын атын тылынан биэрэр хайдах курдук уустугун, улахан эппиэтинэстээҕин ким барыта өйдүүрэ буолуо. Ол да буоллар, бу судургута суох сорук саха тыллаахха кэбэҕэстик өйдөнөр, дууһатыгар тиийэр гына ис киирбэхтик, тупсаҕайдык уонна талааннаахтык толорулунна диэн мин тус бэйэм киэн тутта, үөрэ саныыбын".
Николай Ефремов салгыы Дмитрий Кононович Биибилийэ тылбааһын үнүстүүтүгэр биэрбит, ханна да бэчээттэнэ илик суругун ааҕан иһитиннэрдэ. Онно маннык тыллар бааллар:
– ...И скажу откровенно – читая перевод, с первого раза я получил неожиданно огромное удовольствие. Перевод читается легко, увлекательно, словно оно написано на родном якутском языке. Мудрость и поэзия в нем непостижимо глубока и недосягаемо высока. Конечно, все это от самой Библии, от Бога. Но дело в том, что все это передано на древнем якутском языке талантливыми переводчиками ясно, четко, понятно и волнительно, как будто прямым алресом для сердец и душ многострадаьных детей природы, саха-якутов.
В чем тут дело? В источниках. Потому, что переводчики пользовались неисперчаемым как море богатым языком родного эпоса – Олонхо. Потому, что первым плугом для посева Божьего слова на вечной мерзлоте прошелся протоиерей-подвижник Дмитрий Хитров, а идти вторым – надежно и легко. Здесь имеется ввиду первое издание перевода на якутский язык Священного Евангелия, выполненной протоиереем Хитровым 145 лет тому назад, в 1858 г. В третьих, потому, что за эти 145 лет благотворного влияния культуры русского народа выросли в Якутии молодые интеллектуальные кадры – образованные и талантливые переводчицы и переводчики, владеющие мировыми языками.
Все эти исторические факторы подготовили плодотворную почву для развития духовной культуры и ее кадров, в том числе достойных для перевода на якутский язык величайшего творения человеческой мысли «Библии», написанной на греческом языке.
Если коснуться вопроса влияния нового перевода «Саҥа Кэс тыл» на современный якутский язык, то сдедует отметить то, что в этом переводе удалось освободиться от всевозможных застарелых архаизмов, связанных с языческим анимизмом, тотемизмом, шаманизмом, противостоящих православному вероисповеданию. Во-вторых, удалось восстановить в составе якутского литературного языка слова и термины православной церкви, перенятые из русского языка в давние времена якутами. Эти факты из младописьменного якутского языка имеют для дальнейшего развития ее литературного языка немаловажное значение.
Спасибо логике Истории, которая в 18-м веке «установила» между якутским и русским народами судьбоносное содружество и единство православного вероисповедания.

«Таҥараттан ылбытым, Таҥараҕа биэриэм»

Биибилийэ тылбааһын үнүстүүтүн үлэһитэ, богословие эрэдээктэрэ, Епархия Сибэтиэй Суруйуулары тылбаастааһыҥҥа салаатын салайааччы Саргылаана Леонтьева Суорун Омоллоон Биибилийэ тылбааһын үнүстүүтүн кытары үлэтин туһунан сырдатта.
«Саҥа Кэс тыл» тылбааһа бүтэн, истиил өттүн көрөр-истэр эрэдээктэринэн кими сүбэлиирин истэр соруктаах, баҕар, бэйэтэ сөбүлэһиэ диэн эрэл санаалаах, оҕо эрдэҕиттэн таптыыр суруйааччытыгар Суорун Омоллооҥҥо 2003 сыллаахха, ыам ыйын 29 күнүгэр дьиэтигэр тиийбит. Ол иннинэ Быладыыка Герман: «Дмитрий Кононович көрөрө-истэрэ мөлтөөбүт буолуон сөп», -- диэн долгуйарын биллэрбит. Суорун Омоллоон ыалдьытын бэрт эйэҕэстик көрсүбүт, саха сиэринэн хантан төрүттээҕин, ханна үөрэммитин, Таҥара итэҕэлигэр хайдах кэлбитин ыйыппыт. Эдэр сылдьан, 1937 сыллаахха Биибилийэттэн «Ырыалар ырыаларын» ааҕан баран, олус сөбүлээн, сахалыы тылбаастаан испитин, ол эрээри, сотору хаайыллан, ону тохтоппутун туһунан кэпсээбит.
Саргылаана Леонтьева бөлөх уонтан тахса сыллаах үлэтин, Саҥа Кэс тыл тылбааһын көрдөрбүт. Суорун Омоллоон Коринфяннарга бастакы илдьит суруктан таптал туһунан быһа тардыыны ааҕан баран: «Тоҕо бэрдэй, доҕор! Дьэ, манна туйгун сыанананы туруорабын», – диэбит. Онуоха Саргылаана кэлбит соругун эппитигэр, ытык кырдьаҕас чочумча хараҕын быһа симэн, саҥата суох олорбут, онтон кириэс охсуммут уонна эппит: «Таҥараттан ылбытым, Таҥараҕа биэриэм».
Ити курдук Дмитрий Кононович истиил эрэдээктэрэ буоларга сөбүлэһэн, күһүн Москубаҕа үлэлэрин туттара барбыттар. Алтынньы 29-30 күннэригэр Биибилийэ тылбааһын үнүстүүтэ тэриллибитэ 30 сылын бэлиэтиир тэрээһин буолбут, онно Дмитрий Кононович дириҥ ис хоһоонноох тылы этэн баран, Саха Сирин бастакы епискоба, миссионер, сырдатааччы Дионисий Хитров мэтириэтин бэлэхтээбит, ону кини РСФСР үтүөлээх худуоһунньуга Иван Поповка сакаастаан оҥорторбут. Сотору кэминэн Бэрэсидьиэн Вячеслав Штыров дьаһалынан, Дмитрий Кононович уонна Надежда Семеновна «Бэс Чагда» сонотуоруй таһыгар баар кыбартыыраҕа «Саҥа Кэс тыл» үлэтин кэмигэр олорорго көҥүл ылбыттар. Дьэ бу дьиэ Күкүр Уус Саалтыыр тылбааһын чочуйар кыһата буолбут. Итиннэ олорон Дмитрий Кононович Чөркөөхтөөҕү политсыылка түмэлин дьиэтин Сиэркэпкэ төннөрөр туһунан суругу суруйан, архиепископ Гермаҥҥа туттарбыт, «Руфь кинигэтин» уонна «Ырыалар Ырыаларын» сахалыы тылбаастаабыт. 2004 сыллаахха ити айымньылар иккиэн «Саха Сирэ» хаһыакка тахсыбыттар, ол иһин Дмитрий Кононович хаһыат оччотооҕу сүрүн эрэдээктэригэр, Суруйааччылар сойуустарын бэрэссэдээтэлэ Наталья Харлампьеваҕа махталын биллэрбит.
Биллиилээх суруналыыс, 1990-с сс. ССТА кэрэспэдьиэнэ, РСФСР Үрдүкү Сэбиэтин дьокутаата Дмитрий Бубякины кытары сэһэргэһиигэ Суорун Омоллоон маннык эппит: «Биһиэхэ Киристиэс үөрэҕэ дууһабыт быыһанарыгар уонна аньыыттан-хараттан ырааһырарбытыгар тыын суолталаах. Таҥара тыла хас биирдии киһи сүрэҕэр-быарыгар тиийэрин туһугар мин 98-с хаарбар үктэнэн олорон, Ытык Суруйуулартан сахалыы саҥардарга ылыстым. Олохпут сырдык, үөрүүлээх уонна Киһи үрдүк аналыгар сөптөөх буоларын туһугар, сирдээҕи олохпун малыыппанан түмүктүүргэ быһаарынным».

Суорун суруктара

М.К. Аммосов аатынан ХИФУ сурук-бичик түмэлин дириэктэрэ Афанасий Мигалкин Дмитрий Кононович мин сүбэһитим этэ диэн, кини суруктарын аҕалан көрдөрдө. Сүүрбэччэ-отучча сыллааҕыта суруллубут ити суруктарга саха норуотун ааспыт олоҕун устуоруйатын табатык сырдатыыга, үйэтитиигэ сыһыаннаах, күн бүгүн даҕаны суолталара сүтэ илик боппуруостар туруоруллубуттар.
Холобур, бастакы сурукка РСФСР Миниистирдэрин Сэбиэтин уурааҕынан, Семен Дежневкэ пааматынньык оҥоһуллуохтааҕын туһунан этиллибит. Өр сыллаах ити туруорсуу учуоттанан, нуучча биллиилээх айанньыта Семен Дежнев кэргэнин Абакайааданы кытары, уолларын Любимы көтөҕөн, сэргэстэһэ олорор пааматынньыктара норуоттар доҕордоһууларын туоһута буолан, Поярков уонна Киров уулусалар быһа охсуһар искибиэрдэригэр 2005 сыл күһүнүгэр туруоруллубутун бары бэркэ билэбит.
Суорун Омоллоон биир суругар: «Бороҕон тойоно Лөгөй нуучча уонна саха норуоттарын доҕордоһууларын акылаатын олохтоон, Саха Сирэ Арассыыйа судаарыстыбатыгар этэҥҥэ, эйэ дэмнээхтик, хаан тохтуута, сэриилэһиитэ суох холбоһон турар. Бу историческай кэскиллээх муударай хардыыны оҥорбут Лөгөй Тойону саха норуота билиэхтээх, кэриэстиэхтээх. Уопсайынан, суверинитет олохтонуутугар Бороҕон улууһун былыргы үйэттэн саҕалааһына хайаан даҕаны улуус иһинэн, ону ааһан өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн бэлиэтэниэхтээх», – диэбит.
Суотту сиригэр Доҕордоһуу түмэлин комплексын Дмитрий Кононович ылбычча тэрийбэтэҕэ, саха-нуучча доҕордоһуулара манна төрүттэммитэ, Арассыыйа судаарыстыбата Уһук Илини баһылыыр айанын аартыга мантан аһыллыбыта, Лөгөй Тойон, Сэһэн Ардьакыап, Күлүмнүүр уо.д.а. курдук саха саарыннара манна төрөөбүттэрэ-үөскээбиттэрэ. Ытык киһи Суорун иитийиэхтээбит санааларын олоххо киллэрэн, Уус Алдан олохтоохторо 2022 сыллаахха Лөгөй Тойоҥҥо пааматынньык туруорбуттара, документальнай киинэ уһулбуттара. Оттон быйыл Ил Түмэн вице-спикерэ Александр Подголов тиийэ сырыттаҕына, инновационнай түмэл кластерын бырайыагын оҥорон билиһиннэрбиттэрин туһунан биһиги хаһыаппытыгар Бээрийэ кыыһа Хотойук Айгыына сырдатан турар.

«Ырыалар Ырыалара» күн сирин көрдө

Ытык Суруйуулары сахалыы тылбаастааһын Епархия үлэтин биир саамай чорботор хайысхата буолар. Кэнники сыллары холобурдаатахха, иллэрээ сыл Саха Сиригэр Епархия тэриллибитэ 155 сылын чэрчитинэн «Алта псалом» уонна «Экклесиаст, эбэтэр түмсүү үөрэтээччитин кинигэтэ», былырыын «Биибилийэ тиэрминнэрин быһаарыылаах богословскай тылдьыта» тахсыбыттара.
Быйылгы сыл саха норуодунай суруйаачыта Дмитрий Кононович Сивцев-Суорун Омоллоон 120 сылын бэлиэтээһиҥҥэ ананан, Суорун Омоллоон тиһэх үлэтэ – Биибилийэ биир саамай чулуу айымньыта «Песнь песней» сахалыы тылбааһа – «Ырыалар ырыалара» туспа кинигэнэн бэс ыйыгар бэчээттэнэн тахсыбытын туһунан төгүрүк остуол кыттыылаахтара үөрэ иһиттилэр.
Тылбаас эрэдээксийэтин богословия хайысхатынан Саргылаана Леонтьева, уус-уран уонна истиил өттүнэн суруйааччы Ольга Корякина-Умсуура, рецензиятын учуонай Николай Ефремов оҥорбуттар. Таҥараны таптыыр киһи тапталлааҕын кытары бииргэ буоларга дьулуһарын көрдөрөр дириҥ ис хоһоонноох айымньы сахалыы тахсыытын биһирэмэ кэлэр ыйга былааннанар эбит.

Хаартыска: Саргылаана Леонтьева архыыбыттан уонна ааптар түһэриилэрэ.