Уопсастыба

Сынньалаҥы тэрээһиннээхтик

Сүрүн иһитиннэриини оҥорбут үөрэх уонна билим миниистирин бастакы солбуйааччы Ньургун Павлов сайыҥҥы уһун өрөбүлгэ оскуола үөрэнээччитин 85 %-а, эбэтэр 128 180 оҕо тэрээһиннээх сынньаҥынан хааччыллыбытын иһитиннэрдэ. Былырыын бу көрдөрүү 84 % эбит. Барыта 76 127 оҕо сынньаммыт, доруобуйатын чэбдигирдибит, 52 053 оҕо сынньалаҥы көхтөөх үлэҕэ дьүөрэлээбит.

Өрөспүүбүлүкэ тас өттүгэр, «Артек», «Океан», «Смена», «Орленок», «Алые паруса» лааҕырдарга 16 992 оҕо сынньаммыт: 16 000 оҕо төрөппүттэрэ эбэтэр кинилэр үлэлиир тэрилтэлэрин идэлээх сойуустара төлөөбүт путевкаларынан, 655 оҕо эрэгийиэн кубуотатынан. Оттон өрөспүүбүлүкэ иһигэр 475 лааҕыр үлэлээбит, олорго 59 135 оҕо сылдьыбыт (былырыын 542 лааҕырга 59 820 оҕо эбит). Көрүҥнэринэн ыллахха, 366 күнүскү лааҕырга – 44 466 оҕо, 42 куорат таһынааҕы лааҕырга – 10 418 оҕо, 39 үлэ-сынньалаҥ лааҕырыгар – 2 436 оҕо, 28 балаакка лааҕырга 1 815 оҕо сынньаммыт, дьарыктаммыт.
Онуоха ураты болҕомто ууруллан, Анал байыаннай дьайыыга сылдьыбыт, сылдьар аҕалаах 2 521 оҕо, «Аартыка оҕолоро» бырагырааманан 326, ол иһигэр, Аартыка улуустарыттан 136 оҕо итиэннэ уустук быһыыга-майгыга түбэспит оҕолор 55 %-нара, саастарын ситэ илик оҕолору кытары үлэлиир хамыыһыйаҕа учуокка турар оҕолор 96,1 %-нара тэрээһиннээх сынньалаҥынан хааччыллыбыттар.
Доруобуйаларыгар хааччахтаах оҕолорго анаммыт 16 симиэнэҕэ 1 360 оҕо, инклюзивнай киэптээх 61 симиэнэҕэ 2 158 оҕо сылдьыбыт. Инньэ гынан, барыта 3 518 доруобуйатыгар хааччахтаах эбэтэр инбэлиит оҕо тэрээһиннээх сынньалаҥынан туһаммыт. Ааспыт сылга тэҥнээтэххэ, бу 500 оҕонон элбэх. Анал кубуоталар көрүллэннэр, хас лааҕыр ахсын путевка 5 %-а доруобуйатыгар хааччахтаах эбэтэр инбэлиит оҕолорго бэриллибит, урут бу көрдөрүү 3 % эбит.

«Сосновый бор» сынньанар-чэбдигирэр киин 2022 сылтан ыччаты патриотическай тыыҥҥа иитэр уонна байыаннай-спортивнай бэлэмнэниини сайыннарар «Буойун» киин эрэгийиэннээҕи салаатын кытары бииргэ үлэлиир. Быйыл «Энергетик» лааҕырга федеральнай бырайыагынан 200 миэстэлээх саҥа куорпуһу үлэҕэ киллэрбиттэр. Инньэ гынан, «Энергетик» уонна «Кэскил» лааҕырдарга 21-дии хонуктаах икки симиэнэнэн 600 оҕо сылдьыбыт. Кинилэр тустаах байыаннай-патриотическай, спортивнай эрчиллиини таһынан, төрүт култуураҕа, тылга эбии дьарыктаммыттар.
Сынньалаҥ дьоҕус ороскуоттаах көрүҥэр араас министиэристибэлэр уонна биэдэмистибэлэр кыттыһан үлэлиир лааҕырдара киллэриллэр эбиттэр. Холобур, Култуура уонна духуобунай сайдыы министиэристибэтин чэрчитинэн 8 264 түмсүү тэриллэн, 24 422 оҕо үҥкүүгэ, муусукаҕа, ырыаҕа-тойукка, уруһуйга итиэннэ араас тылларга, ол иһигэр, саха уонна эбэҥки тылларыгар дьарыктаммыттар. Физическэй култуура уонна успуорт министиэристибэтин иһинэн 2 507 оҕо, ол иһигэр, 404 сүүмэрдэммит хамаандалар чилиэннэрэ, үөрэтэр-дьарыктыыр хомуурдарга эрчиллибиттэр. Үлэ уонна социальнай сайдыы министиэристибэтин үбүлээһининэн, 33 улуустан түмүллүбүт 384 оҕо «Виктория» лааҕыр баасатыгар, 353 оҕо 29 былаһаакканан доруобуйаларын туругун чэбдигирдибиттэр. Ыччат дьыалатын уонна социальнай коммуникация министиэристибэтин бырайыагынан, үгүс лааҕырга успуорка, патриотическай иитиигэ аналлаах 92 араас дьаһаллар тэриллэн ыытыллыбыттар.

Үбүлээһин хайдаҕый?

Саха Өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыбаннай бүддьүөтүттэн уонна куораттааҕы уокуруктар, муниципалитеттар бүддьүөттэриттэн оҕо сынньалаҥын тэрийиигэ быйыл 260,8 мөлүйүөн солкуобай харчы көрүллүбүт. Ол иһиттэн өрөспүүбүлүкэ судаарыстыбаннай бүддьүөтүттэн субсидия бэрээдэгинэн 161,7 мөлүйүөн солкуобай харчы тыырыллыбытыттан 146,5 мөлүйүөн – сайыҥҥы сынньалаҥы тэрийиигэ (27 497 оҕону хабарга), 15,2 мөлүйүөн – АБДь кыттыылаахтарын оҕолоругар анаммыт.
Муниципалитеттар таһымнарынан үбүлээһин кээмэйэ былырыын 200 мөлүйүөн солкуобай эбит буоллаҕына, быйыл, АБДь кыттыылаахтарын оҕолорун сынньалаҥын киллэрбэккэ туран, 160 мөлүйүөҥҥэ тэҥнэспит, онон кэлэр 2027 сылга үбүлээһини 2025 сыл таһымыгар тиэрдэр сорук турар.
Матырыйаалынай-тиэхиньиичэскэй баасаны хаҥатыы үлэтэ былааннаахтык ыытыллар. 2024-2026 сс. «Спутник», «Энергетик» (Дьокуускай), «Илгэ» (Мэҥэ Хаҥалас) лааҕырдарыгар саҥа куорпустар тутуллубуттара. Маннык үлэ кэлэр сылга «Соколга» (Горнай), «Үүнээйискэ» (Амма) былааннанар, «Сир уустара» лааҕырга (Сунтаар) мэдиссиинэ блога өрөмүөннэниэхтээх.

Ыйытыылар уонна хоруйдар

Норуот дьокутааттара дакылаатчыкка элбэх чопчулуур ыйытыылары биэрдилэр.
Ил Түмэн судаарыстыба тутулугар уонна сокуону оҥорууга сис кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ-Ил Түмэн Бэрэссэдээтэлин солбуйааччы Афанасий Владимиров бүтүн өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн 39 эрэ үлэ-сынньалаҥ лааҕыра баарын олус аҕыйах диэтэ, онуоха маннык лааҕырдары тэрийии туох ханнык иннинэ үбүлээһинтэн тутулуктааҕа этилиннэ.
– Нэһилиэнньэ дьарыктаах буолуутун киинин чэрчитинэн, 2025 сылга 2 900 оҕо уопсастыбаннай туһалаах үлэнэн хааччыллыбыта, оттон быйыл 799 оҕоҕо, ону таһынан таба ыстаадаларыгар төрөппүттэригэр көмөлөһөн үлэлиир 33 оҕоҕо хамнас көрүлүннэ. Бу хайысханан болҕомто бастатан туран Анал байыаннай дьайыыга сылдьыбыт, сылдьар аҕалаах оҕолорго, тулаайахтарга уонна уустук быһыыга-майгыга түбэспит оҕолорго ууруллар. Үлэ-сынньалаҥ лааҕырдарын сүрүннээн агрооскуолалар, агротехкылаастардаах оскуолалар тэрийэллэр, онуоха улуустар эмиэ көмөлөһөллөрүн туһугар биһиги олохтоох дьаһалталары кытары мэлдьи үлэлэһэбит. Ону таһынан үбүлээһин көрүллүүтэ үрдэтиллэрин, лааҕырдар матырыйаалынай-тиэхиньиичэскэй баасалара тупсарылларын туруорсабыт, – диэтэ Ньургун Павлов.
Социальнай бэлиитикэ, үлэ уонна дьарыктаах буолуу сис кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ Алена Атласова үбүлээһин боппуруоһугар хас да сыллаах чахчыны тэҥнээһин оҥоһуллубатаҕын итэҕэһинэн аахта. Быйыл оҕо аһылыгар төһө харчы көрүллүбүтүн ыйыппытыгар, сыана ыараабыта учуоттанан, 21 хонуктаах симиэнэ устатыгар биир оҕо аһылыгар 6 000 солкуобай харчы көрүллүбүтэ этилиннэ. Лааҕырдарга куттал суол буолуута хайдах тэриллибитин туһунан ыйытыыга бу хайысханан ирдэбил улахана санатылынна. Хас биирдии лааҕырга түүрэйтэн көмүскэнии пааспара оҥоһуллубута, үлэһиттэр анал үөрэтиини барбыттара, тустаах сулууспалартан хонтуруол кытаанаҕа, быйыл туох да кутталлаах түбэлтэ тахсыбатаҕа быһаарылынна.
– Лааҕырдары саҥардыыга үп-харчы федеральнай бүддьүөттэн тардыллара чахчы көдьүүстээҕин Мэҥэ Хаҥалас улууһугар тутуллубут «Илгэ» лааҕыр саҥа куорпуһа көрдөрөр. Лааҕырдар баһыйар өттүлэрэ күнүс эрэ үлэлииллэрэ үп-харчы кырыымчыгыттан тахсыбыта, көдьүүстэрэ хайдаҕа сэрэйиллэр (сүрүннээн сибэккигэ, оҕуруокка уу куталлар), онон кэлэр өттүгэр стационарнай итиэннэ үлэ-сынньалаҥ лааҕырдарын элбэтиэххэ наада, – диэтэ сир сыһыаннаһыыларыгар, айылҕа ресурсаларыгар уонна экологияҕа сис кэмитиэт бэрэссэдээтэлэ Андрей Находкин, оҕолор доруобуйаларын чөлүгэр түһэрии, чэбдигирдии хайысхатынан бөдөҥ хампаанньалары кытары туох үлэ ыытылларын туһунан сураста.
Онуоха 2030 сылга диэри оҕо сынньалаҥын тиһигин тэрийии кэнсиэпсийэтигэр күнүскү лааҕырдар ахсааннарын аҕыйатан, стационарнайдары итиэннэ үлэ-сынньалаҥ лааҕырдарын элбэтэр, баасаларын тупсарар сорук киллэриллибитэ, оттон чэбдигирдиигэ билиҥҥитэ «Полиметал» хампаанньаны кытары үлэ барара этилиннэ.

– Ааспыт саас тэриллибит төгүрүк остуол түмүгүнэн, кэккэ этиилэр киирбиттэрэ уонна көрүллүбүт харчы эбиллибитэ. Төһө даҕаны барыта буолбатар, этиилэр баһыйар өттүлэрэ учуоттаммыт, ол туһунан дакылаакка иһиттибит. Оҕо сынньалаҥын тэрийии боппуруоһун биһиги хонтуруолга тутабыт, салгыы үлэлиибит, – диэтэ мунньаҕы түмүктүүрүгэр Антонина Григорьева.

Хаартыска: Василий Кононов.