Уопсастыба

Бастакылартан бастакы
Кинигэ «Айар» национальнай кинигэ кыһатыгар «Өрөспүүбүлүкэ бочуоттаах олохтоохторо» сиэрийэнэн, 300 ахсаанынан тахсыбыт. Бастарынан аттарыллан, Афанасий Чугунов алтыспыт учуонайдарын, биир идэлээхтэрин, АГАТУ кэлэктиибин, үөрэппит ыччаттарын, агрооскуолалар дириэктэрдэрин, дьиэ кэргэнин, аймахтарын ахтыылара итиэннэ төрдүн-ууһун туһунан бэйэтин суруйуута, хоһоонноро киллэриллибиттэр. Биллиилээх учуонай билимҥэ үлэтин библиографията сыһыарыллыбыта, араас сыллардаах хаартыскалар уонна куйаар куодунан видеоматырыйааллар бааллара кинигэни олус байыппыттар.
Афанасий Чугунов дьылҕата АГАТУ-ну кытары быстыспат ситимнээх. Ол курдук, Дьокуускайдааҕы педүнүстүүт баазатыгар 1956 с. тэриллибит Саха судаарыстыбаннай үнүбүрсүөтүн тыа хаһаайыстыбатын бакылтыатын зоотехнияҕа салаатын бастакы кууруһугар киирэн, 1961 с. бүтэрбитэ. Бу салааны бүтэрбит дьонтон бастакынан аспирант, билим хандьыдаата, билим дуоктара, бакылтыат декана, үнүстүүт ректора буолбута. Тыа хаһаайыстыбатын бакылтыатын баазатыгар үнүстүүтү, онтон акадьыамыйаны тэрийсибитэ. 1966 сылтан саҕалаан, 56 сыл устата тыа хаһаайыстыбатын үрдүк үөрэхтээх исписэлиистэрин иитэн-үөрэтэн таһаарыыга үлэлээбитэ, сүөһүнү иитии, көрүү-истии технологиятыгар дойду биллэр-көстөр учуонайа буолбута.

Ис сүрэхтэн, киэн тутта
Итини барытын бэлиэтээн туран, араас сылларга үөрэппит устудьуоннара: АГАТУ ректора, Ил Түмэн дьокутаата Валерий Федоров, тыа хаһаайыстыбатын уонна ас-үөл бэлиитикэтин миниистирин солбуйааччы Николай Афанасьев о.д.а. истиҥ-иһирэх ахтыылары оҥордулар.

-- Афанасий Васильевич ханнык баҕарар ылсыбыт дьыалатын эҥкилэ суох үчүгэйдик толорор уонна тиһэҕэр диэри тиэрдэр, дириҥник хорутан үлэлиир уратылааҕа. Оннук да буолан, билим, педагогика, уус-уран литэрэтиирэ, публицистика эйгэлэригэр дэгиттэр үлэлээбитэ. Биһиги ытыктыыр Учууталбыт, Уһуйааччыбыт туһунан кинигэҕэ ахтыыларын биэрбит итиэннэ биһирэмҥэ кэлбит дьоҥҥо барыгытыгар махтанабын. Бу кинигэ өрөспүүбүлүкэҕэ билим уонна үөрэхтээһин сайдыытыгар, ону таһынан ыччаты патриоттуу тыыҥҥа иитиигэ төһүү буолуоҕа, – диэтэ АГАТУ ректора, Ил Түмэн дьокутаата Валерий Федоров.

Кинигэ бэчээттэнэригэр көмөлөспүттэрин иһин билим уонна үөрэх миниистирэ Ньургууна Соколоваҕа, СӨ Билимҥэ акадьыамыйатын бэрэсидьиэнэ Леонид Владимировка, кинигэни хомуйан оҥорбут дьоҥҥо: Афанасий Васильевич кыыһыгар, мэдиссиинэ билимин дуоктара Саргылаана Чугуноваҕа, суруйааччы Альбина Борисоваҕа уонна АГАТУ дассыана Акулина Поповаҕа Махтал суруктары, тыыннаах сибэкки дьөрбөлөрүн туттарда.
Билим акадьыамыйатын ректора, биология билимин дуоктара, Ил Түмэн III, IV, V ыҥырыыларга дьокутаата Леонид Владимиров үп-харчы кырыымчык 1990-с сылларыгар Афанасий Васильевич Тыа хаһаайыстыбатын үнүстүүтүн ректорынан үлэлии олорон, киһи, учуонай, салайааччы быһыытынан улаханнык ытыктанар буолан, тылын ылыннаран, биирдиилээн дьонтон уонна үөрэппит оҕолоруттан харчы хомуйан, билиҥҥи өйдөбүлүнэн эттэххэ, меценаттары булан, устудьуоннар уопсайдарын туттарбытын кэпсээтэ.

Үйэтитиигэ үс этии
Ил Түмэн сир сыһыаннаһыыларыгар, айылҕа ресурсаларыгар уонна экологияҕа сис кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ Андрей Находкин Афанасий Васильевиһы дойдутун патриотун быһыытынан сыаналаата.
– Афанасий Васильевич дойдутугар, Мэлдьэхсигэ, мин оскуола дириэктэринэн 1997 с. анаммытым, дьэ онтон ыла бииргэ алтыһан үлэлээбитим. Дойдутун олус таптыыра, сүбэлии-амалыы, көмөлөһө сылдьара. Оскуола кэлэктиибэ, нэһилиэк дьаһалтата, дьокутааттара Мэлдьэхси оскуолатыгар Афанасий Чугунов аатын иҥэрэр туһунан быһаарыы ылыммыттарын Улуус мунньаҕын дьокутааттара биир санаанан өйөөбүппүт. Убайбыт онно үөрбүтэ, долгуйбута харахпар билигин да баар. Онтон бу кинигэ үйэтитиигэ иккис хардыы буолла.
Тиһэх суолугар атаарыыга элбэх тыл этиллибитэ, олортон үс түгэни санатыам этэ. Ол курдук, үөрэммит, төрүттэспит, сааһын тухары үлэлээбит кыһатыгар, бу үнүбүрсүөккэ, аатын иҥэрэргэ этиллибитэ, тыа хаһаайыстыбатын салаатыгар кини аатынан судаарыстыбаннай бириэмийэ олохтонуон сөбө бэлиэтэммитэ. Үсүһүнэн, «Жизнь замечательных людей» сиэрийэнэн кинигэ таһаарар баҕа санаа баара. Дьэ маны кини үөрэнээччилэрэ олоххо киллэриэхтэрэ диэн, Мэҥэ Хаҥалас улууһун дьаһалтата, дьокутааттара, олохтоохторо эрэнэбит итиэннэ онно күүс-көмө буоларга бэлэммит. Улууспут баһылыга Дмитрий Тихонов АГАТУ-га Афанасий Чугунов аатын иҥэрэр туһунан хадаатайыстыба суруйан, РФ Тыатын хаһаайыстыбатын министиэристибэтигэр, оччолорго министиир Дмитрий Патрушевка, тиксэрбитэ. Бу үлэ тиһэҕэр тиэрдиллэрэ наада.

Кэскили өтө көрүү
Билим акадьыамыйатын Төрөөбүт тыллары үөрэтиигэ, харыстааһыҥҥа, сайыннарыыга киинин салайааччы, Ил Түмэн VI ыҥырыыга дьокутаата Феодосия Габышева Афанасий Чугунов дойду сайдар стратегиятын эрдэттэн өтө көрөн үлэлээбитин бэлиэтээтэ.

-- Уопсай үөрэхтээһин сүрүн бырагырааматын сэргэ тыа сирин оҕолорун үлэнэн иитэр, онон кинилэри сахалыы тыыҥҥа уһуйар туһугар, Афанасий Чугунов уонна Петр Кондратьев көҕүлээһиннэринэн, 1988 с. Сунтаар улууһун Элгээйитигэр, Чурапчы улууһун Дириҥэр агрооскуолалар тэриллибиттэрэ. Бу хамсааһын салгыы атын улуустарга тарҕаммыта. Тыа хаһаайыстыбатын уонна Үөрэх министиэристибэлэрин өйөбүллэринэн, агрооскуолаларга 40 «МТЗ» тыраахтар, 11 оптуобус бэриллибитэ. 1990-с сс. агрооскуолалар ырыынак экэниэмикэтигэр сөп түбэһиннэрэн үлэлээбиттэрэ, кэккэлэрин хаҥатан испиттэрэ. Мин миниистирдиир кэммэр, 2009 с., Бырабыыталыстыба дьаһалынан сир бэриллибитэ, онон оҕуруоту үүннэрии, сүөһүнү-сылгыны иитии кэҥэтиллибитэ. Идэҕэ туһаайан үөрэтии хайысхата дойдуга саҥа ылыллан эрэр, оттон Саха Өрөспүүбүлүкэтэ кэскили өтө көрөн үлэлиир дьонноох буолан, 40 сылынан урутаан саҕалаабыта, – диэтэ. 

Санатан эттэххэ, 2003 с. Үөрэх министиэристибэтин иһинэн Агрооскуолалар өрөспүүбүлүкэтээҕи сойуустара тэриллибитэ, онтон 2009 с. бу сойуус сэбиэтэ баар буолбута. Бэрэссэдээтэлинэн норуот дьокутаата, оччолорго Ил Түмэн үөрэҕириигэ уонна билимҥэ сис кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ Александр Жирков талыллан үлэлээбитэ. Кини агрооскуолалары сомоҕолообута уонна судаарыстыба бүддьүөтүттэн көмө сокуоннай төрүккэ оҥоһулларын ситиспитэ. Агрооскуолалар өрөспүүбүлүкэтэҕи сойуустарын сэбиэтин билимҥэ салайааччытынан Афанасий Васильевич үлэлээбитин туһунан оччолорго сэбиэт толоруулаах дириэктэрэ Николай Жирков аҕынна, улахан учуонайы, кэрэ киһини кытары алтыспытын дьылҕа бэлэҕин быһыытынан ылынарын эттэ.

Сүдү киһи кэс тылынан
«Саха» НКИХ «Аал луук мас» устуудьуйатын эрэдээктэрэ Евдокия Избекова 2022 с. «Ийэ буортан тирэнэн», «Кэрэни кэрэхсиэххэ, кэрэҕэ сүгүрүйүөххэ» диэн киинэлэри устубута. Манна Афанасий Васильевич: «Норуот биһигэ -- тыа сирэ», – диэн тоһоҕолоон туран, төрүт дьарыгыттан тэйбит омук эстэр, ол иһин, алаастарбытыгар хаһаайын буоларбытын билинэн, сирбитин-уоппутун көрүөх-истиэх, сүөһүнү-сылгыны ииттиэх тустаахпыт диэбит. Евдокия Избекова түмүгэр маннык эттэ:
– Дьэ итинэн кини норуотугар кэс тылын хаалларбыт эбит. Биһиги сайдыыбыт стратегията чуолаан маннык өйдөбүлүнэн салайтарыахтаах. Биһиги «Таас Тумус күөнүгэр» диэн биэриилээхпит, онно литэрэтиирэни таһынан норуот тыын боппуруостарын көтөҕөбн, санаа атастаһыытын тэрийэбит. Кэлэр өттүгэр биир биэриини сүдү киһи Афанасий Васильевич Чугунов кэс тылынан, «Ыччат уонна тыа сирэ» диэн тиэмэнэн оҥоруохха сөп эбит дии санаатым.

Хаартыскалары Акулина Попова ыытта.