Уопсастыба

Бу бэлиэ күнү көрсө биһиги тыл билимин дуоктара, М.К. Аммосов аатынан ХИФУ дассыана, саха тылынан уус-уран айымньытын уонна литэрэтиирэтин хаапыдыратын сэбиэдиссэйэ Валентина Семенованы көрсөн сэһэргэстибит.
– Валентина Григорьевна, быйылы быһа Алампа 140 сылын бэлиэтээһин чэрчитинэн, өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн араас дьаһаллар ыытылыннылар, ыытылла да тураллар.
– Оннук, ол эрээри, Алампаҕа аналлаах дьаһаллар үбүлүөйүнэн эрэ сибээстээн буолбакка, сыллата тэриллэллэр. Үлэлээбитэ-хамсаабыта, айбыта-туппута, хаппыт эйгэтэ далааһыннааҕа, киэҥэ бэрт. Муҥурун булларбат. Култуура уонна духуобунас министиэристибэтин, «Алампа» түмсүү көҕүлээһинэринэн, оскуолаларга анал уруоктар, бибилэтиэкэлэргэ уонна түмэллэргэ быыстапкалар, култуура дьиэлэригэр ырыа-хоһоон куонкурустара, кэнсиэртэр, испэктээхтэр туруоруллаллар. Барыта Алампа Софронов айымньыларынан! Өрөспүүбүлүкэ таһымнаахтартан аҕыннахха, Алампа Софронов аатынан норуот бириэмийэни туттарыы буолуо. Бу бириэмийэ 2019 сылтан саҕалаан сыллата туттарыллар, Анемподист Иванович араас хайысхаларынан айымньылаахтык үлэлээбитин бэлиэтээн, «Алампаҕа бэриниитин иһин», «Идэтигэр бэриниитин иһин», «Бастыҥ режиссер», «Бастыҥ артыыс (дьахтар)», «Бастыҥ артыыс (эр киһи)», «Бастыҥ худуоһунньук», «Бастыҥ ырыа айааччы», «Бастыҥ кинематографист», «Меценат» диэн тоҕус анал ааттарынан бэриллэр. Саха тыйаатыра «Таптал» дырааманы туруоруохтаах, ону таһынан норуот суруйааччыта Егор Неймохов «Алампа» арамаанынан, Маайа Власьева инсценировкатынан испэктээх бэлэмниир. Юрий Гагарин аатынан Култуура киинигэр, Өксөкүлээх Өлөксөй аатынан Норуоттар доҕордоһууларын дьиэтигэр, түмэллэргэ тустаах дьаһаллар былааннаналлар.
– Эн билим чинчийэр үлэһитин быһыытынан, Алампаҕа отуттан тахса сыл үлэлээтиҥ. Барыта төһө кинигэни таһаардыҥ?
– Аспирантураҕа 1995 с. киирбитим. Салайааччым бэрэпиэссэр Николай Тобуруокап сорудаҕынан, сөбүлүүр тиэмэлэрим диэн Иван Гоголев, Валентина Гаврильева айар үлэлэрин уонна Алампа Софронов поэзиятын киллэрэн, испииһэк оҥорбутум. Онтон салайааччым Алампаҕа үлэлиирбэр сүбэлээбитэ. Мин тута кэриэтэ Людмила Кулаковскаяны кытары Алампа бэчээттэнэ илик хоһооннорун түмэн, «Ырыа быстыыта хоһоон» кинигэҕэ үлэлэспитим, ол 1996 с. тахсыбыта. Бастаан билим хандьыдаатын, онтон дуоктар диссертациятын көмүскээбитим. Дьэ онтон ыла Алампа Софронов олоҕор, айар үлэтигэр сыһыаннаах сүүрбэччэ кинигэни сороҕун бэйэм, сороҕун бөлөх састаабыгар киирсэн, түмэн, көрөн-истэн таһаарыстым. Ол иһигэр түөрт туомнаах Анемподист Иванович уус-уран айымньыларын, ыстатыйаларын толору хомууруунньуга, олоҕун уонна айар үлэтин туһунан түөрт кинигэ, поэзияҕа үс кинигэ, олоҕун хронологията, библиографическай ыйынньык, ахтыылар хомуурунньуктара бааллар. Иллэрээ сыл нууччалыы тылынан «Научная биография» кинигэ тахсан турар. Быйыл Евдокия Константиновна Гоголева туһунан «Алампа “Үрүҥ туллуга”» диэн үлэм күн сирин көрүөхтээх. Бэйэм санаабар, интэриэһинэй, элбэх хаартыскалардаах кинигэ. Манна Евдокия Константиновна тус бэйэтэ эрэ буолбакка, кини тулалыыр эйгэтэ, ааспыт үйэ саҥатынааҕы саха үөрэхтээх дьоно, ол быыһыгар Алампа Софронов, Степан Гоголев, оччотооҕу сиэр-майгы, муода, дьарык, кыратык тыйаатыр устуоруйата сэгэтиллэн сырдатыллар. Чулуу саахыматчыт, тыйаатыр бастыҥ артыыската, ырыаһыта, маҥнайгы Туйаарыма Куота эбит. Бииргэ үлэлээбит дьонноро кини туһунан үчүгэй эрэ тылларынан ахталлар. Онон, чахчы дьахтар талыыта буолан, Алампа курдук дириҥ иэйиилээх киһи кутун туппут.

– Дьэ бу үлэҕэр матырыйаалы хантан, хайдах булаҕыный?
– «Ким көрдүүр ол – булар» диэн мээнэҕэ этиллибэт эбит, куоратынан уонна улуустарынан, Москубанан араас архыыптары, урукку сылларга тахсыбыт хаһыаттары хасыһан истэххэ, саҥа матырыйааллар көстөн иһэллэрэ. Ити иһин Билим киинин, Гуманитарнай чинчийии үнүстүүтүн, Нассынаалынай архыып пуондаларын, Нассынаалынай бибилэтиэкэ, Саха түмэлин архыыбын үлэһиттэригэр барыларыгар өйөбүллэрин, көмөлөрүн иһин махтанабын. Биирдиилээн дьонтон, Алампа аймахтарыттан, биир дойдулаахтарыттан эмиэ элбэх матырыйаал көстүбүтэ. Холобур, «Алампа “Үрүҥ туллуга”» кинигэҕэ олус сэдэх хаартыскалар Мэҥэ Хаҥалас Бүтэйдээҕиттэн саҕалаан ыраах Дьааҥыттан тиийэ көстүбүттэрэ, Тааттаны этэ да барбаппын. Норуот өстөөхтөрүн күнүстэри тымтыктана сылдьан сойуолаһар, кинилэр тустарынан өйдөбүлү суох оҥорор, кинигэлэрин, хаартыскаларын уокка биэрэр кэмнэригэр саха боростуой дьоно 1920-1930 сс. үөрэхтээхтэр хаартыскаларын кистээн, харыстаан уура сылдьыбыт!
Чинчийэр үлэбин 1990-с сыллартан саҕалаабытым, оччолорго Алампаны оҕо сылдьан көрбүт дьоннор баар кэмнэрэ этэ. Мин биэс ытык кырдьаҕаһы, ол иһигэр, Мария Поликарповна Габышеваны (Дьохсоҕон нэһилиэгэр баһылыктаабыт Галина Арылахова ийэтин), Лидия Романовна Кулаковскаяны (Алампа үөлээннээҕэ Роман Кулаковскай кыыһын) уонна Анна Николаевна Жиркованы кытары сирэй көрсөн сэһэргэспитим, кыраайы үөрэтээччи Егор Дмитриевич Андросовтан элбэҕи эбиммитим. Алампа аймахтарын, бииргэ төрөөбүттэрин ыччаттарын кытары оччоттон билсэбин-көрсөбүн, тугу эмит эмит көрдөстүм да, туох матырыйаал баарынан көмөлөһө тураллар, мин да туох саҥаны-сонуну булбуппун эмиэ үллэстэбин. Быһата, билим чинчийэр үлэ диэн дьону кытары үлэ. Алампа айар үлэтин чинчийбит учуонай Георгий Кардашевскай 1960-с сс. Евдокия Гоголеваны кытары биэс төгүл кэпсэппит итиэннэ Тааттанан, Уус Алданынан сылдьан, Алампаны кытары билсибит-көрсүбүт дьонтон ахтыы ылбыт, ол эрээри бэчээттэппэтэх эбит, кыргыттара ону тиксэрбиттэрин мин билим эргииригэр киллэрэн, аатын ыйан туран, туһаммытым.

– Анемподист Иванович Саха Киин ситэриилээх кэмитиэтин чилиэнин быһыытынан тугу үлэлээбитин туһунан туох эмит көһүннэ дуо?
– Анемподист Иванович 1924 с. ахсынньы 15-22 күннэригэр Сэбиэттэр Бүтүн Саха сиринээҕи үһүс сийиэстэригэр дэлэгээтинэн талыллан кыттыбыта. Кини ити кэмҥэ «Саха омук» култуурунай-сырдатар уопсастыба бэрэссэдээтэлин быһыытынан үлэ үөһүгэр сылдьара. Сийиэскэ Саха АССР Төрүт Сокуонун барыла, өрөспүүбүлүкэ РСФСР састаабыгар ыстаатыһа уонна үрдүкү уорганнара (Сэбиэттэр Бүтүн Саха сиринээҕи сийиэстэрэ, Саха Киин ситэриилээх кэмитиэтэ, Совнаркуом) бигэргэммиттэрэ.

Алампа бу сийиэскэ СКСК чилиэнинэн талыллан, Былатыан Ойуунускай илии баттааһыннаах 31 №-дээх дастабырыанньаны туппута. 1925 с. кулун тутарга ыытыллыбыт иккис сиэссийэҕэ Саха АССР Бырабыыталыстыбатын отчуотун дьүүллэһиигэ Өлүөнэ өрүс төрдүгэр балык тириэһин тутарга туруорсубут. Кини балыгынан эргинэр атыыһыт Кирилл Спиридоновка 1909-1921 сс. суруксутунан үлэлээн, сайын ахсын хоту Булуҥҥа киирэр, балыктааһын уонна ону тиэйэн аҕалыы хайдах тэриллэрин үчүгэйик билэр буолан, итинник этиини оҥорбут.

СКСК Президимун быһаарыытынан, ити сыл ыам ыйыгар Москубаҕа баран, сахалыы кинигэлэри таһаартарыыга үлэлээбитэ. Ол быыһыгар балаҕан ыйыгар Ленинградка ыытыллыбыт ССРС Билимин акадьыамыйатын үбүлүөйүн мунньаҕар тыл эппитэ, 1926 с. кыһын Бакуга ыытыллыбыт I Бүтүн Сойуустааҕы тюркология сийиэһигэр Исидор Бараахабы уонна Күндэни кытары кыттыбыта. Москубаттан 1926 с. бэс ыйыгар кэлбитэ. «Чолбон» сурунаалы төрүттэспитэ, ахсынньыттан Саха тыйаатырын сэбиэдиссэйинэн анаммыта. Онон СКСК чилиэнин, билиҥҥи өйдөбүлүнэн Ил Түмэн дьокутаатын, быһыытынан үлэтэ эмиэ көхтөөх этэ.

Хаартыскаларга:

1. Сэбиэттэр Бүтүн Саха сиринээҕи бастакы учредительнай сийиэстэрэ, 1923 с.
2. СКСК чилиэннэрин кытары. Инники кэккэҕэ (хаҥастан уҥа): И.Н. Прядезников, Г.Г. Колесов; ортоку: В.Г. Николаев, М.П. Отоороп, А.И. Софронов, В.Н. Леонтьев, М.Н. Тимофеев-Терешкин; кэнники: А.Д. Пинигин, П.А. Слепцов.

Валентина Семенова архыыбыттан.