Уопсастыба

Сүрүн иһитиннэриини юстиция өрөспүүбүлүкэтээҕи судаарыстыбаннай кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ Павел Иванов оҥордо. Саастарын ситэ илик оҕолор дьыалаларын көрөр уонна кинилэр бырааптарын араҥаччылыыр хамыыһыйалар (КДН-нар) үлэлэрин хааччыйыы 2006 с. муус устар 25 күнүгэр ылыллыбыт Саха Өрөспүүбүлүкэтин тустаах сокуонун 5-с ыстатыйатынан сүрүннэнэр, оттон судаарыстыба бүддьүөтүттэн субвенция уопсай кээмэйин ааҕыы методиката 2007 с. бигэргэммит «Муниципальнай тэриллиилэр уонна куораттааҕы уокуруктар олохтоох салайыныыга уорганнарыгар саастарын ситэ илик оҕолор дьыалаларын көрөр уонна кинилэр бырааптарын араҥаччылыыр хамыыһыйалар үлэлэрин толорууга судаарыстыба кэккэ боломуочуйаларын биэрэр туһунан» сокуоҥҥа олоҕуран оҥоһуллар.
Бырабыыталыстыба Бэрэссэдээтэлин солбуйааччы Ольга Балабкина салалтатынан саастарын ситэ илик оҕолор дьыалаларын көрөр уонна кинилэр бырааптарын араҥаччылыыр өрөспүүбүлүкэтээҕи (биэдэмистибэлэр икки ардыларынаҕы) хамыыһыйа састаабыгар оҕолор көрүүтэ-истиититэ суох сылдьыыларын, буруйу оҥорууларын сэрэтэр уорганнар итиэннэ уопсастыбаннай тэрилтэлэр салайааччылара бааллар, оттон аппараакка Юстиция өрөспүүбүлүкэтээҕи судаарыстыбаннай кэмитиэтин үс исписэлииһэ үлэлииллэр.

Олохтоох салайыныы уорганнарыгар баар КДН-нар холбоон 46 үлэһиттээхтэр. Ол иһигэр, 3 отдел начаалынньыга (Дьокуускайга, Нерюнгрига, Мииринэйгэ), 37 сүрүн исписэлиис (улуустарга биирдии, Дьокуускайга 4), 1-кы разрядтаах 6 исписэлиис (4 Мииринэйгэ, 2 Нерюнгрига) бааллар. Каадыры аттарыыга улуустар (оройуоннар) уратылара, саастарын ситэ илик оҕолор ахсааннара учуоттанар. Онон ыйдааҕы хамнас отдел начаалынньыгар – 105 тыһ., сүрүн исписэлиис хотугу улуустарга – 84 тыһ., атын улуустарга – 77 тыһ., 1-кы разрядтаах исписэлиис 61-68 тыһ солк. буолар. Дьэ бу харчы судаарыстыба бүддьүөтүттэн олохтоох бүддьүөттэргэ субвенция быһыытынан көрүллэр.
КДН-нар өйдөтөр-сэрэтэр үлэ тиһигин уорганнарын арыаллааһыннарынан 3 803 оҕолоох 1713 дьиэ кэргэни кытары ыкса үлэлииллэр. Быйылгы сыл тоҕус ыйын түмүгүнэн, өрөспүүбүлүкэҕэ оҕолор буруйу оҥорууларын көрдөрүүтэ 31,1 %-ынан намтаабыт. Буруйу оҥоруу уопсай кээмэйиттэн оҕолор буруйу оҥоруулара 3,2 % буолбут (2025 с. туһааннаах кэмигэр 4,2 % эбит), бу Уһук Илиҥҥи федеральнай уокурук көрдөрүүтүттэн 4,6 %-ынан, Арассыыйа орто көрдөрүүтүттэн 3,4 %-ынан намыһах.
ИДьМ учуотугар турар 934 оҕону кытары үлэ утумнаахтык уонна биирдиилээн ыытыллар. Төрөппүттэргэ сыһыаннаан 4 212 уураах тахсыбыт, ол иһиттэн 4 103 уураах «Төрөппүт эбээһинэһэ толоруллубатаҕынан» диэн ыстатыйанан оҥоһуллубут. Бу дьиэ кэргэттэри кытары социальнай-сэрэтэр үлэни күүһүрдэри эрэйэр. Үлэ көдьүүһүн үрдэтэр, чахчылар кэлим баасаларын тэрийэр инниттэн 2025 сылтан саҕалаан, 21 хамыыһыйа «Сэрэтэр үлэ» кэлим федеральнай судаарыстыбаннай иһитиннэрэр ситимҥэ холбоммут.
Үлэни-хамнаһы атахтыыр кыһалҕа быһыытынан дакылааччыт бастатан туран хотугу улуустарга каадыр тиийбэтин ыйда.
– Булуҥ, Дьааҥы, Эдьигээн, Өймөкөөн улуустарыгар КДН-ҥа үлэлиэн баҕалаах суох буолан, дьаһалта исписэлиистэрэ ыстаапка аҥаарыгар сылдьаллар, ити үлэ көдьүүһүн намтатар. Инньэ гынан, биһиги Дьарыктаах буолуу киинин, орто анал уонна үрдүк үөрэх кыһаларын бүтэрээччилэри кытары үлэлэһэбит итиэннэ улуустар устудьуоннары кытары тус сыаллаах дуогабар түһэрсэллэригэр сүбэлиибит. Иккис кыһалҕа матырыйаалынай ороскуоттарга үп ситэ көрүллүбэтэ буолар, нуорма быһыытынан 8 мөл. солк ирдэнэриттэн 3,7 мөл. солк эрэ бэриллэр. Ол иһин ороскуоту толору киллэрэн туран, сайаапкаҕытын эрдэ түһэриҥ, биһиги онно тирэҕирэн Үп министиэристибэтин кытары бүддьүөтү таҥарга үлэлиибит диэн улуустар дьаһалталарыгар мэлдьи этэбит эрээри, сорохтор наһаа көһүүттэр. Үсүһүнэн, кумааҕы балакыытата мэһэйдиир, наһаа элбэх отчуот ирдэнэр, -- диэтэ.

Ыйытыылар уонна хардалар
Норуот дьокутааттара үгүс чопчулуур ыйытыылары биэрдилэр.
– 2006 уонна 2007 сс. ылыллыбыт сокуоннарынан үлэлиибит диэтиҥ, дьэ бу сокуоннары олохтоох салайыныы туһунан саҥа сокуоҥҥа сөп түбэһиннэрэргэ туох үлэни ыытаҕытый? – диэтэ Алена Атласова.
Онуоха олохтоох салайыныы туһунан саҥа сокуон чэрчитинэн, Үп министиэристибэтин кытары боломуочуйалары тыырыыга уонна үбүлээһиҥҥэ ырытыы оҥоһуллара этилиннэ.
Кэнники кэмҥэ көмпүүтэри, куйаар ситимин туһанан, ыраахтан олорон, өссө атын дойдулартан, дьон тус чахчытын уоруу, араас албын-түөкэй быһыы (киибэр буруй) үксээбитин дьокутааттар тумнубатылар. Антонина Григорьева оскуолаларга киибэр буруйу оҥоруу утары туох үлэ ыытылларын туһунан ыйыппытыгар, Ыччат дьыалатын уонна социальнай коммуникация министиэристибэтин иһинэн анал киин тэриллэн, оҕо өйүгэр-санаатыгар куһаҕан дьайыылаах, уопсастыбаны, иллээх олоҕу айгыратар, дьон харчытын былдьыыр кутталлаах контент ханна баарын уонна олортон хайдах көмүскэнэр туһунан чахчылар хамыыһыйаларга тиэрдиллэн, тустаах дьаһаллар ылыллаллара этилиннэ.
– Ону таһынан Бырабыыталыстыба Бэрэссэдээтэлэ Кирилл Бычков бигэргэппит «Үп-харчы өттүнэн билиилээх буолуу» былааныгар киибэр буруйу утары пуун баар, онон иитэр-үөрэтэр үлэҕэ, үпкэ-харчыга, экэниэмикэҕэ сыһыаннаах биэдэмистибэлэри уонна Ис дьыала министиэристибэтин кытары иһитиннэрэр-сырдатар, үөрэтэр-өйдөтөр, сүбэлиир-амалыыр кэлим дьаһаллар тиһигин быспакка тэриллэллэр, – диэтэ Павел Иванов.
Светлана Давыдова оскуола оҕолоро төрөппүтү өлөрбүт түбэлтэлэрин санатан туран, оскуолаларга психологтары сарбыйыыны улахан сыыһанан аахта. КДН-нарга туох идэлээх исписэлиистэр үлэлииллэрин, кинилэр идэлэрин үрдэтии үлэтэ хайдах ыытылларын интэриэһиргэтэ. Онуоха Дьокуускай куоракка 300 оҕоҕо биир психологы көрөр кыах суох да буоллар, кэлиҥҥи сылларга психологтар ахсааннара эбиллэн, оскуолаҕа барытыгар психологтар бааллара, ону таһынан «ыарахан» оҕолору кытары тустаан дьарыктанар Мэдиссиинэ-психология кииннэрэ үлэлииллэрэ быһаарылынна. Оттон КДН хамыыһыйаларыгар муниципальнай сулууспа ирдэбилин быһыытынан, учуутал эбэтэр юрист үөрэхтээх, түөрт сылтан итэҕэһэ суох үлэлээбит ыстаастаах дьон үлэҕэ ылыллара, кинилэр идэлэрин үрдэтии үлэтэ былааннаахтык ыытыллара, настаабынньыктааһын тиһигэ баара этилиннэ.

Мииринэйтэн дьокутааттар оройуоннааҕы сэбиэттэрин бэрэссэдээтэлэ Павел Шелехов онлайн киэбинэн кыттан, «Муниципальнай тэриллиилэр уонна куораттааҕы уокуруктар олохтоох салайыныыга уорганнарыгар саастарын ситэ илик оҕолор дьыалаларын көрөр уонна кинилэр бырааптарын араҥаччылыыр хамыыһыйалар үлэлэрин толорууга судаарыстыба кэккэ боломуочуйаларын биэрэр туһунан» сокуоҥҥа хамнаһы ааҕыы ырычааҕар, чуолаан көҕүлүүр төлөбүр туһунан уларытыыны киллэриигэ оҥорбут этиитэ чочуйууга бэриллибитин кэпсээтэ, ону Юстиция өрөспүүбүлүкэтээҕи судаарыстыбаннай кэмитиэтэ өйүүрүгэр эрэнэрин биллэрдэ.
– Норматив быһыытынан, сааһын ситэ илик оҕо ахсаана 15 тыһыынчаттан тахсар түбэлтэтигэр улууска (оройуоҥҥа) эбии 2 ыстаат көрүллэр эбит, оччотугар тоҕо Алданнааҕы КДН биир эрэ үлэһиттээҕий? – диэн Вадим Мазурок ыйыппытыгар, бу чахчыны чуолкайдыыр наадата этилиннэ.
Мунньаҕы түмүктүүрүгэр Алена Атласова саастарын ситэ илик оҕолору кытары олус эппиэтинэстээх, улахан ноҕуруускалаах үлэ тиһигин атахтыыр кыһалҕалары арыйар кэпсэтии тахсыбытыттан астыммытын биллэрдэ, кэмитиэккэ бу боппуруостарынан салгыы үлэлэһиэхпит диэтэ.

Хаартыска: Василий Кононов.