Үөрэх

         Сийиэс арыллыытыгар Ил Дархан Айсен Николаев эҕэрдэ суругун ааҕан иһитиннэрдилэр. Норуот инникитин түстэһэргэ, төрөөбүт тылбытын ыччаппытыгар тиэрдэргэ саха тылын учууталларын суолталарын бэлиэтээн туран, салалта оҕону төрөөбүт тылынан үөрэтэргэ болҕомтону уурарын, хаачыстыбалаах үөрэҕи тэрийэргэ сорук туруорарын эппит. 2-с сийиэскэ саха тылын, литэрэтиирэтин, култууратын үөрэтии кэнсиэпсийэтэ ылыллыбытын санатан туран, бу сийиэстэн үтүө түмүгү күүтэрин биллэрбит.

Кэлэр сылга тыл бырагыраамата быйылгыттан итэҕэһэ суох үбүлэниэҕэ!

Ил Түмэн бэрэссэдээтэлэ Алексей Еремеев мустубут учууталлары истиҥник эҕэрдэлээтэ. Эҕэрдэ тылын: “Дьоллоох дьон буолабыт”, – диэнтэн саҕалаата. “Арассыыйаҕа олорор национальнай өрөспүүбүлүкэлэр икки судаарыстыбаннай тыллаахпыт, аҕыйах ахсааннаах омуктар тылларын үөрэтиигэ эмиэ улахан болҕомто ууруллар. Бу дойду улахан ситиһиитэ диэн сыаналыыбыт”, – диэн быһаарда. Тыл сокуоннарыгар уларытыылар, киирсиилэр бара туралларын хайдах баарынан эттэ. Холобур, бастакытынан, бу сыл бэс ыйын 24 күнүгэр тылы хараанныырга аналлаах федеральнай сокуон ылыллыбыт. Онно биһиги тылбытыгар улахан болҕомто ууруллубута эрээри, “кириллицаҕа эрэ киирбит буукубалары туһаныахтаахпыт” диэн ыйыллыбыт. Ил Түмэн дьокутааттара, чуолаан вице-спикер Александр Николаевич Жирков “саха дорҕооннорун оннунан хаалларыахтаахпыт” диэн күүскэ туруорсан, аһардыбыттар. Судаарыстыбаннай Дуумаҕа улаханнык утарсыбатахтар эбит. Иккиһинэн, от ыйын 11 күнүгэр дойду бэрэсидьиэнэ Владимир Путин дьаһалынан Арассыыйа тылын судаарыстыбаннай бэлиитикэтин төрүттэрин туһунан ыйаах тахсыбыт. Итиннэ нуучча тылын эрэ буолбакка, дойдубутугар олорор норуоттар тылларын көмүскүүргэ улахан болҕомто ууруллубут. Үсүһүнэн, “РФ норуоттарын тылларын туһунан” саҥа сокуон барылын дьүүллэһиигэ Саха сирин дьокутааттара элбэх этиини киллэрэн, ити сокуону оҥорсубуттар.

Алексей Ильич: “Салайааччы буоларым быһыытынан, “Саха сиригэр икки судаарыстабаннай тыл иккиэн тэҥҥэ туттуллуохтаахтар” диэн бириинсиби тутуһарга кыһаллабын. Аҕыйах сыллааҕыта Ил Түмэн сокуонугар уларытыылары киллэрэн, саха тылын официальнай докумуоҥҥа булгуччу туттан үлэлээбиппит үһүс сылыгар барда”, – диэн иһитиннэрдэ. Ол гынан баран кыһалҕалар баалларын бэлиэтээтэ. Холобур, муниципалитеттар саха тылын “делопроизводство” өттүгэр өссө да туһана иликтэр эбит. Ону таһынан сокуоннарбыт икки судаарыстыбаннай тылынан ылыллар эбит буоллахтарына, сокуон аннынааҕы аактар (Ил Дархан ыйааҕын, бырабыыталыста уураахтара, дьаһаллара, муниципалитеттар мунньахтарын быһаарыылара, баһылыктар дьаһаллара уо.д.а) нууччалыы тылынан эрэ тахсаллар эбит.

Ил Түмэн бэрэссэдээтэлэ: “Тыл судаарыстыбаннай бырагырааматыгар, төһө да үп-харчы кырыымчыгын үрдүнэн, кэлэр сылга 2025 сылтан итэҕэһэ суох үбү-харчыны көрөбүт” диэн быһаарыы ылынныбыт. Онон, эһиил бу хайысхаҕа үп-харчы өттүгэр улахан кыһарыйыы суох. 2-с сийиэс түмүктээх буолбута, кэнсиэпсийэ ылыммыппыт. Үһүс сийиэскэ итинтэн итэҕэһэ суох, суолталаах докумуоннары ылынаргытыгар эрэнэбин”, – диэн түмүктээтэ.

Сокуоннарга киирсиилэр...

Ил Түмэн бэрэссэдээтэлин бастакы солбуйааччы, саха тылын учууталларын 1-кы сийиэһин көҕүлээччи Александр Жирков: “2017 с. бастакы сийиэһи тэрийиигэ чахчы туһалаах буолуо дуо?” диэн мөккүөрдэр бааллара. Бүгүн 3-с сийиэскэ мустан олоробут, онон “туһалаах быһыылаах” диэн түмүккэ кэлэбит”, – диэтэ.

2-с сийиэс кэннэ туох сүрүн уларыйыылар буолбуттарыгар тохтоото. Александр Николаевич этэринэн, саха тылын, литэрэтиирэтин үөрэтиигэ улаханнык иннибитигэр да барбатах, кэннибитинэн да чугуйбатах эбиппит. “Арассыыйа тылга сыһыаннаах сокуоннарга 3 төгүл уларытыылары киллэрэ сатаата. Сорохторо олоххо киирдилэр. Өрөспүүбүлүкэбит бэйэтин интэриэһин балай эмэ тутан хаалла. Ытырыктата саныырым диэн, “Арассыыйа норуоттарын тылларын туһунан” сокуон. “Судаарыстыбаннай тыл сокуонугар кыайан ааспатах балаһыанньаларын онно угуохтара” диэн дьиксинэбит. “Норуоттарын” диэн тылы ылан баран, “Арассыыйа тылларын” диэн саҥа бырайыагы ыытан эрэллэр. Онно-манна быктарбакка дьүүллэһиэххэ диэн соруктаах”, – диэн санаатын үллэһиннэ.

2-с сийиэскэ ылыллыбыт былаан 86 %-на туолбут

Сүрүн дакылааты Үөрэх миниистирэ Ньургууна Соколова аахта. Төрөөбүт тылы харыстыыр, сайыннарар наадалааҕын бэлиэтээн туран, бу сийиэскэ үөрэх хаачыстыбатын үрдэтии, үөрэтии саҥа ньымаларын киллэрии уо.д.а. боппуруостара көрүллэллэрин эттэ. Кини этэринэн, саха тылын, култууратын сайыннарар үлэ – үөрэх министиэристибэтин биир сүрүн соруга. “Төрөөбүт тылы үөрэтии туругун билээри уонна үлэбитин былааннанаары сийиэстэри тэрийэр буоллубут. Ол түмүгэр “Саха” НКИХ-гар “Тооку” уонна “Чохоон” ханааллара аһылыннылар. Ону таһынан кэлиҥҥи сылларга сахалыы эйгэлээх лааҕырдарбыт ахсаана икки төгүл элбээтэ. 2-с сийиэс түмүгүнэн 36 пууннаах дьаһал ылылыммыппыт. Бүгүҥҥү туругунан 86 %-на туолла” – диэн эттэ.

Федеральнай бырайыак чэрчитинэн “Саха тыла – СӨ судаарыстыбаннай тыла” биридимиэт учуобунньуктарын оҥорорго үлэ саҕаламмыт. Эһиил 5—9 кылаас, 2027 сылга 10—11 кылаастарын учуобунньуктарын оҥорор былааннаахтар. Ону таһынан министиэристибэҕэ 1—4 кылаастарга математика, тулалыыр эйгэ, үлэ, муусука уруоктарын учуобунньуктарын сахалыы тылынан таһаарарга сорук турар. “Аныгылыы көрүүнэн оҥоһуллубут учуобунньуктар үөрэх хаачыстыбатын уонна сахалыы үөрэнэр оҕо ахсаанын элбэтэргэ көмөлөһүөхтэрэ”, – диэн миниистир быһаарда.

Саха тылыгар умсугутар учууталлар элбээтиннэр

Быйыл сийиэс пленарнай мунньаҕа уратылаах буолла: дакылааты ааҕыы буолбакка, ырытыһыы быһыытынан барда. Бэрт сэргэх кэпсэтии буолла.

2023 с. Горнай улууһун Афанасий Осипов аатынан Бэрдьигэстээх орто оскуолатын саха тылын, литэрэтиирэтин эдэр учуутала Кэскилээнэ Лукина “Төрөөбүт тыл, литэрэтиирэ бастыҥ учуутала” Бүтүн Арассыыйатааҕы күрэххэ лауреат буолбута. Алҕаһаабат буоллахпына, бу иннинэ саха тылын учууталлара дойду таһымыгар маннык күрэххэ миэстэлэһэ иликтэрэ. Эдэр учуутал саха тылыгар үөрэтэр, оҕону умсугутар ньымаларын кытта үллэһиннэ. “Кистэлэҥҥин сэгэтиэҥ дуо?” диэн ыйытыы биэрбиттэригэр: “Оҕону таптаабат киһи хайдах да учуутал буолбат. Сүрүнэ, оҕону таптыахха наада. Оччоҕо эйиэхэ талаһар, арыллар буолаллар”, – диэн хоруйдаата.

“Саха тылын булгуччу үөрэтиллиэхтээх биридимиэттэр кэккэлэригэр киллэриэххэ”

СӨ Бырабыыталыстыбатын өйөбүлүнэн саха тылын, литэрэтиирэтин, култууратын учуобунньуктара оҥоһулла сылдьаллар. 1-4 кылаастар учуобунньуктарын таҥан бүтэрбиттэр. Элбэх киһилээх ааптарыскай кэллэктиип үлэлэспит. Феодосия Габышева салайааччылаах Билим акадьыамыйатын иһинэн үлэлиир Төрөөбүт тыллары үөрэтэр, харыстыыр уонна сайыннарар киин иилээн-саҕалаан тэрийбит.

– Дойдуга буола турар уларыйыыларга тохтуум. Тыллар тустарынан сокуон барылынан уонна РФ үөрэҕин министиэристибэтэ ылыныытынан төрөөбүт тыл диэн биридимиэт суох буолар кутталламмыта. Сибиир уонна Уһук Илин уокуруктар холбоһоммут уонна Судаарыстыбаннай Дуума национальнай кэмитиэтин салалтатынан тэриллибит үлэлиир бөлөххө киирэммин, этиилэрбитин киллэрэн, төрөөбүт тыл диэн үөрэтии биридимиэтэ баар буоларын ситистибит.

Иккис сийиэс түмүгүнэн төрөөбүт тыл учууталларыгар анал төлөбүр бырыһыана баар буолуохтаах диэн быһаарыы ылбыппыт. Уурааҕынан бигэргэммитэ эрээри, оскуолаҕа тиийэн баран учууталга бэриллэригэр улахан уустуктар бааллара. Үһүс сийиэс бу боппуруоһу көрөн сөптөөх быһаарыыны ыларга көмөлөһүөҕэ диэн эрэнэбин.

Төрөөбүт тылга учуобунньуктары оҥорорго үтүө үгэс баара. 1—4 кылаастарга төрөөбүт тыл, литэрэтиирэ учуобунньуктарын аныгы ирдэбилгэ сөп түбэһиннэрэн оҥордубут. Ол гынан баран чаас кыччаабытын бары билэн олороҕут. Ордук 1-кы кылаастарга оҕуста. Төрөөбүт тылы үөрэтии чааһа сарбыллара хайдах да табыллыбат. Атын биридимиэттэн чаас ылан, саха тылын булгуччу үөрэтиллиэхтээх биридимиэттэр кэккэлэригэр киллэриэххэ диэн этиилээхпин.

Дьокуускай: 57 тыһ. оҕо үөрэнэриттэн 17 613 оҕо саха тылын үөрэтэр...

Дьокуускай баһылыга Евгений Григорьев куорат күннэри-түүннэри улаата турарын, кэлиҥҥи 5 сылга 30 тыһ. киһи эбиллибитин эттэ. 390-ча тыһ. киһи олороруттан 60 тыһыынчата – үөрэнээччи. Куорат иһигэр баар оскуолаларга 57 тыһ. оҕо үөрэнэриттэн 17613 оҕо саха тылын үөрэтэр. Сыл аайы оскуолаҕа 300-чэ оҕо бастакы кылааска киирэр. Үгүстэрэ улуустартан көһөн кэлээччилэр. Үчүгэйэ диэн, тыа сириттэн кэлбит оҕолор төрөөбүт тылларын балай эмэ билэллэр, кинилэр эйгэни үөскэтэллэр.

“Саха кылаастарын арыйары, биллэн турар, биһириибит. Ол гынан баран манна өйдүүрбүт наада: 57 тыһ. оҕо үөрэнэр диэтим, биһиги 28 тыһ. кэриҥэ эрэ оҕону миэстэнэн хааччыйар кыахтаахпыт, ол эбэтэр оскуолаларбыт икки төгүл туолан тураллар. Инньэ гынан, баҕарбыппыт да иһин оҕону барытын сахалыы үөрэтэри кыайан тэрийбэппит.

Төрөөбүт тылынан иитии дьиэ кэргэн иһиттэн саҕаланыахтаах. Дьиэ кэргэҥҥэ сахалыы тыын, эйгэ баар буоллаҕына, оҕо этигэр-хааныгар иҥэринэн улаатар. Онтон үөрэх өттүгэр биһиги, туһааннаах салаа, тэрийэргэ-тэнитэргэ кыахпыт баарынан кыһаллыахпыт”.

Салгыыта – кэлэр нүөмэргэ.

Диана КЛЕПАНДИНА.