Бэлиитикэ

Биэс оҕо амарах аҕата

2025 сыл Хаҥалас улууһугар үбүлүөйдээх бэлиэ түгэн, быйыл бэрэстэбиитэллээх уорган тэриллибитэ лоп курдук 30 сылын туолар, оттон улуус дьокутааттарын сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ 55-ин туолар үбүлүөйүн бэлиэтээтэ.

Дьокуускайтан аспаал суоллаах биир саамай чугас сытар улуус 18 нэһилиэктээх, манна 2023 с. дааннайынан быһа холоон 34435 киһи олорор. Нэһилиэнньэ ахсаанынан, өрөспүүбүлүкэ атын улуустарын кытта тэҥнээтэххэ, бырамыысыланнай оройуоннар кэннилэриттэн Хаҥалас бэһис миэстэҕэ турар.

Саха киһитин сиэринэн кимтэн төрүттээххин, хантан кииннээххин диэн билиһиннэрдэххэ, бүгүҥҥү сэһэргэһээччим Нөмүгүттэн төрүттээх, Хаҥалас улууһун Платоновтар педагогическай династияларыгар киирсэр. Математикаҕа, туочунай наукаҕа дьоҕурдаах уол Ой орто оскуолатын бүтэрэн баран Челябинскайдааҕы агро-инженернай үнүбүрсүтүөккэ тыа хаһаайыстыбатын электрификацията уонна автоматизацията диэн салааҕа үөрэнэ киирбитэ.

Устудьуоннуур сылларыгар эдэр ыччаты түмэр, дьону бэйэтигэр тардар дьоҕура биллэн барбыта, ол курдук Саха Сириттэн сылдьар устудьуоннар землячестволарын бэрэсидьиэнинэн талыллыбыта. 1988-1989 сс. Белгород куоракка уонна Узбекистаҥҥа Сэбиэскэй аармыйа кэккэтигэр сулууспалаабыта.

Үөрэҕин бүтэрэн баран дойдутугар эргиллэн кэлэн Нөмүгүгэ ОПХ-аҕа (оҥорон таһаарар хаһаайыстыбаҕа) инженер-энергетигынан үлэтин саҕалаабыта, онтон сүрүн энергетик буолбута, тутууга, гаастааһыҥҥа салайар үлэҕэ өр кэмҥэ үлэлээбитэ. 2013 с. РФ Бэрэсидьиэнин иһинэн норуот хаһаайыстыбатын уонна судаарыстыбаннай сулууспа Арассыыйатааҕы Академиятын бүтэрбитэ.

Биир дойдулаахтара, нөмүгүлэр сүбэлэринэн 38 сааһыгар аан бастаан дьокутаат буолбута, онтон дьон итэҕэлин ылан, 2018 с. Хаҥалас улууһун дьокутааттарын сэбиэтин бэрэссэдээтэлинэн талыллан, илиитин араарбакка биир дойдулаахтарын күннээҕи кыһалҕаларын быһаарарга үлэлиир. Ол кэмтэн ыла сыл-хонук ааһан, Анатолий Петрович Нөмүгү нэһилиэгин Бочуоттаах олохтооҕо, СӨ Тыатын хаһаайыстыбатын, бырамыысыланнаһын министиэристибэтин, Ил Түмэн, СӨ Бырабыыталыстыбатын Бочуоттаах грамоталарынан бэлиэтэммитэ өр кэмнээх үлэтэ үрдүктүк сыаналаммытын туоһуулуур.

Кини үлэни ылыстаҕына эҥкилэ суох үчүгэйдик, сүрэҕин ууран туран сатабыллаахтык, киһи астынарын курдук оҥорорго дьулуһар, онтон сөбүлээбэт үлэтин соһо-сыһа сылдьыах оннугар ылса да сатаабат майгылаах.

Анатолий Петрович кэргэнин кытта биэс оҕону төрөтөн, атахтарыгар туруоран, улахан иллээх дьиэ кэргэннээхтэр. Сандал саас хаар ууллан, харалдьык тахсыыта сыл аайы төрөөбүт күнүгэр ыам ыйын 5-гэр нэһилиэк, улуус дьокутааттарын түмэн, спортиҥҥа күрэхтэһии тэрийэн ыытар, кыайыылаахтарга бириис, мэтээл туттарар. Кини үлэлиир кэлэктиибигэр маннык үтүө үгэһи өссө 2000 с. олохтообута.

Оскуолаҕа бииргэ үөрэммит табаарыһын, кик-боксиҥҥа аан дойду икки төгүллээх чөмпүйүөнэ Василий Павловы кытта эдэр сылдьан буоксанан дьарыктана сылдьыбыта. Чэгиэн-чэбдик буолар туһугар хас биирдии киһи хамсана сылдьыахтаах диэн өйдөбүлү тутуһан, остуол тиэнниһигэр, саахымакка улууска турнирдары уонча сыл тухары тэрийэн кэллэ.    

Чөл олоҕу тутуһарга, өрөспүүбүлүкэтээҕи спартакиадаҕа бэлэмнэнэргэ, сборнай хамаанданы мунньарга улуус, нэһилиэк дьокутааттара бары түмсэн, 2018 с. спартакиада тэрийэн ыыталлар, быйыл Тумулга, ол иннинэ Покровскайга, Төхтүргэ, Хачыкаакка буолбута. Анатолий Петрович остуол тиэнниһигэр хас да сыл тухары иннин кимиэхэ даҕаны биэрбэккэ бэрт сатабыллаахтык, сылбырҕатык мээчиги охсор.

Улууска 205 дьокутаат үлэлиир

Устуоруйаны сэгэттэххэ, Хаҥалас улууһун бэрэстэбиитэллээх уорганын бастакы ыҥырыытыгар 1995 с. 17 дьокутаат талыллан үлэлээбиттэрэ, оттон билигин ахсааннара элбээн, доруобуйа харыстабылын, үөрэх, тыа хаһаайыстыбатын, урбаан о.д.а. салааттан улуус социальнай-экэнэмиичэскэй сайдыытын торумнуурга 25 дьокутаат үлэлиир. Кинилэртэн 16 дьокутаат эр дьон, 9 кэрэ аҥаардар, саамай эдэрдэрэ 31-дээх, аҕа саастаахтара 69-лээх. Улуус дьокутааттарын мунньаҕар бары бэлитиичэскэй баартыйалар бэрэстэбиитэллэрэ бааллар. 2023 с. ыытыллыбыт быыбарга олохтоох бэйэни салайыныы уорганыгар 16 саҥа дьокутаат киирбиттэрэ.

Дьокутааттар сэттэ бастайааннай хамыыһыйаҕа, сиэссийэҕэ тутуу, бүддьүөт, тыа хаһаайыстыбатын, доруобуйа харыстабылын, урбаан, инфраструктураны сайыннарыы, хомунаалынай хаһаайыстыба о.д.а. тыын боппуруостары көрөллөр. Ону таһынан, төгүрүк остуоллары, дьокутааттар чаастарын ыыталлар, улуус уопсастыбаннай олоҕор көхтөөхтүк кытталлар.

Отучча сыл тухары олохтоох бэйэни салайыныы нэһилиэк, улуус таһымыгар күүскэ сайдан, дьокутааттар сыл ахсын улуус дьаһалтатын кытта бүддьүөтү ылыналлар, олохтоох нолуокка уларытыылары киллэрэллэр, муниципальнай бырагыраамалар туолууларын, үбүлээһиннэрин хонтуруоллууллар, нэһилиэктэри кэрийэ сылдьан олохтоохтор туруорсууларын суруналлар, уопсастыбаннай эйгэни тупсарарга дьоһун кылааттарын киллэрэллэр.

2019 с. Хаҥалас улууһун дьокутааттарын сэбиэтэ тэриллибитэ, онно улуус, нэһилиэк дьокутааттарын ааҕан туран 205 дьокутаат киирэр, кинилэр социальнай-экэнэмиичэскэй боппуруостары быһаарарга биир сүбэнэн былаан быһыытынан үлэлииллэр. Улуус 18 нэһилиэктэрин дьокутааттар десаннара кэрийэ сылдьан, ким туох кыһалҕалааҕын билсэллэр, олохтоох дьаһалтаны, нэһилиэнньэни кытта көрсөн, төгүрүк остуолга ким туох көрдөһүүлээҕин бэлиэтэнэллэр.

Былырыын соҕуруу нэһилиэктэргэ уонна Самартайга өрүс уҥуор тахса сылдьыбыттара, быйыл Эркээнигэ олохтоохтору кытта көрсөллөр. Хас биирдии нэһилиэк тус-туһунан олохтоох эрээри, үгүстэргэ социальнай эбийиэктэр эргэрэн, саҥа тутууну ыытарга, ынахтаах-сүөһүлээх дьон мэччирэҥ сирин туруорсаллар.

Икки сылга биирдэ Хаҥалас улууһун дьокутааттарын пуорумун тэрийэн ыыталлар, 2019 с. Арассыыйа таһымыгар сахалартан бастакы дьокутаат Софрон Сыранов аатын үйэтитэргэ, 2022 с. өрөспүүбүлүкэ тэриллибитэ 100 сылыгар бэлиэ тэрээһиннэр ыытыллыбыттара. Быйыл Улуу Кыайыы 80 сылыгар, фронтовик суруйааччы Исай Никифоров албан аатын чиэстээбиттэрэ.

Тыа хаһаайыстыбатыгар үбүлээһин улаатта

Хаҥалас улууһун быйылгы бүддьүөтүн кээмэйэ 5,5 млрд. солк., онтон бэйэ дохуота 412 мөл. солк. улахан аҥаара нолуоктан, атына муниципальнай дьиэ-уот куортамыттан киирэр. Улуус улахан тэрилтэлэрин ахсааныгар Мохсоҕоллооххо сиэмэни оҥорор собуот, Хаҥаластааҕы газстрой, Нөмүгүтээҕи, Мохсоҕоллооҕу килиэп собуота киирэллэр. Килиэби, бурдук аһы астыыр икки собуот дириэктирдэрэ Сергей Гребнев, Вячеслав Нестеров Хаҥалас улууһун дьокутааттарынан талыллан үллииллэр.

Улуус дьокутааттарын сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ Анатолий Антонов этэринэн, бүддьүөт 1,7 млрд. үбэ дотацияланар, субсидия-субвенция харчыта кэлэр. Манна 17 муниципальнай бырагыраама үлэлиир, бүддьүөт 87% бу бырагыраамалар нөҥүө ааһар. Сыл ахсын улуус баһылыгын отчуотун, бүддьүөт туолуутун истэллэр, үбү туттууну хонтуруоллуур-ааҕар балаата үлэһиттэрэ бэрэбиэркэлииллэр.

Барыллаан ааҕыынан, Хаҥалас улууһугар орто хамнас 2024 с. 86 711 солк. этэ. Дьон үксүн бүддьүөт эйгэтигэр, үөрэх, доруобуйа харыстабылын, култуура салаатыгар, тыа хаһаайыстыбатыгар о.д.а. эйгэҕэ үлэлииллэр.

2025 с. бастакы аҥаарыгар 216 киһи үлэ көрдөөн, Дьарыктаах буолуу киинигэр кэлэ сылдьыбыт, онтон 158 киһи үлэтэ суоҕунан билиниллэн, босуобуйа ылаллар. Үлэтэ суох дьон бэйэ дьыалатын тэринэллэригэр 150 000 солк. кээмэйдээх биир кэмнээх көмө оҥоһуллар. Ону таһынан, ким туохха дьоҕурдааҕынан көрөн саҥа идэҕэ үөрэтэллэр.  

2018 с. улуус дохуотуттан 4-5 мөл. солк., оттон билигин 50 мөл. солк. тиийэ үгүөрү үп тыа хаһаайыстыбатын сайыннарарга көрүллэр. 2025 с. отучча мөлүйүөнү бигэргэппиттэрэ, ону кыбаартал аайы хос көрүүгэ 50 мөл. солк. тириэрдэр санаалаахтар.

Туризмынан 31 урбаанньыт дьарыктанар

Урбаанньыттар тутуу матырыйаалын оҥоруунан, туризмынан дьарыктаналлар, Өлүөнэ остуолбаларыгар, Сиинэҕэ, Буотамаҕа, Күрүлүүргэ, Булууска, Орто Дойдуга, Төхтүргэ дьон сынньанар эбийиэктэрин оҥороллор, хонор дьиэлэри, дьоҕус гостиницалары туталлар. Туризмынан 31 урбаанньыт дьарыктанар, бүтэһик 10 ый иһигэр туристическай эбийиэктэргэ 208, 32 тыһ. киһи сылдьыбыт. Туристар куораттан эрэ буолбакка, Арассыыйа араас эрэгийиэннэриттэн, омук сириттэн тиийэ кэлэллэр. Оттон «Орто Дойдуга» оҕо киинэ тутулла турар.

Бэйэ дьыалатынан дьарыктаныан баҕалаах урбаанньыт ахсаана сыл аайы эбиллэн иһэр. 2025 с. Хаҥалас улууһугар урбааны уонна туризмы сайыннарар муниципальнай бырагыраамаҕа 13 мөл. солк. көрүллүбүт, онтон куонкурус түмүгүнүнэн урбаанньыттарга субсидия, гыраан биэрэллэр.

Быйыл куонкурус аан бастаан электроннай бүддьүөт платформатыгар ыытыллыбыт. Уопсайа 8 сайаапка киирбит. Дьүүллүүр сүбэ кыттааччылар Хаҥалас улуууһугар пропискалаахтарын, туризмы сайыннарарга бырайыак туох көдьүүһү киллэрэрин, урбаанньыт кыттыгас үбүлээһинин, бырайыак ороскуотун төһө түргэнник сабарын ырытан көрбүт.

Онтон кылгастык билиһиннэрдэххэ, «Орион» хампаанньа 1,4 мөл. солк. ылан модульнай мобильнай гостиница тутуохтаах, кыһыҥҥы кэмҥэ ол гостиница Өлүөнэ остуолбаларыгар, оттон сайын Төхтүргэ туруоҕа. «Орто Дойду» эко-паарка 1,2 мөл. солк. суумалаах гыраан үбүнэн уонна бэйэтин үбүн кыттыгас уган, быанан хатаастар (веревочнай) паарка оҥоруохтаах. Варвара Карпова уонна Андрей Варламов 1,2 мөл. солк. үбүнэн туристическай баазаны тутуохтаахтар. Виктор Константинов 1 мөл. солк. ылан, уу тырааныспарынан балыктыыр, сынньанар туурдары тэрийиэхтээх.

Улуус дьокутааттарын сэбиэтэ нэһилиэк олохтоохторун долгутар ыйытыктары дьүүллэһэргэ төгүрүк остуолга Ил Түмэн, улуус, нэһилиэк дьокутааттарын, тэрилтэ салайааччыларын, муниципальнай тэриллии баһылыктарын ыҥыран, киэҥ далааһыннаах кэпсэтиини тэрийэллэр, ол түмүгүнэн этиилэрин министиэристибэлэргэ, Бырабыыталыстыбаҕа ыыталлар. Оччотугар ынахтаах-сүөһүлээх, хаһаайыстыбалаах дьон Тыа хаһаайыстыбатын министиэристибэтигэр, Ил Түмэн тустаах сис кэмитиэтигэр быһаччы ыйытыктарын биэрэр кыахтаналлар.  

Нэһилиэнньэни долгутар тыын боппуруостары итинник миэстэтигэр быһаара сатыыллар. Холобур, сири өртөөһүн, ойуур баһаарын сэрэтии, дьэллик ыттары тутуу, итирдэр утаҕы атыылыыр киоскалар социальнай эбийиэктэртэн, оскуолаттан хас миэтэрэ тэйиччи туралларын быһаарыы боппуруостарын көрбүттэрэ.

Түөлбэлэри тэрийии

Дьокутааттар үксүлэрэ олоххо көхтөөх көрүүлээх дьон, холобур, иккис ыҥырыыга субуруччу талыллыбыт Сергей Гребнев эрэгийиэннээҕи уонна федеральнай гырааннарга кыттан, уопсастыбаннай эйгэни, тиэргэни тупсарарга, суолу-ииһи оҥорорго Покровскайга бэйэтин уокуругар биэс түөлбэни (ТОС-тары) тэрийдэ.

Холобур, Селекционнайга Хаҥалас улууһун дьокутааттара Сергей Гребнев (билигин Хаҥалас улууһун баһылыга), Виктор Константинов (Покровскай куорат баһылыга), Ил Түмэн вице-спикерэ Афанасий Владимиров, норуот дьокутаата Алиш Забид оглы Мамедов субуотунньук тэрийэн, быраҕыллан турар сири ыраастаан, успуорт былаһааккатын оҥотторбуттара. Онно оҕолор футбол, волейбол оонньууллар, олохтоохтор сарсыарда эрдэ туран сүүрэллэр, сэрээккэлииллэр.  

Анатолий Петрович Горнай улууһугар бара сылдьан олохтоохтор түөлбэни тэрийэн, эрэгийиэннээҕи уонна федеральнай гырааҥҥа кыттан, күөллэрин тупсарбыттарын, дьон сынньанар, успуордунан дьарыктанар, оҕону аралдьытар былаһааккаларын оҥорбуттарын сэргии көрбүттэрин, уопут атастаһан кэлбиттэрин туһунан кэпсиир.

Итинник түөлбэлэри тэрийии дьону түмэргэ, олорор тиэргэннэрин, уопсастыбаннай сири тупсарарга тирэх буолар. Маннык гырааннарга кыттыы олохтоох бүддьүөккэ атын сиртэн киирэр көмө харчы дьон баҕа санаатын олоххо киллэрэргэ көмөлөһөр. Онон улуус дьокутааттара бэйэлэрин уокуруктарыгар түөлбэлэри тэрийэргэ үлэлэһэллэр.

Маны таһынан, улуус олохтоох көҕүлээһиннэри өйүүр бырагыраамаҕа өрүү кыттар. Аҕыйах сыллааҕыта Покровскай куорат дьаһалтата «Табыгастаах куорат эйгэтин сайыннарыы» бүтүн Арассыыйатааҕы куонкуруска кыттан, онно кыайан, үбүлээһин харчыта көрүллэн, өрүс кытылын тупсаран, дьон сынньанар, оҕо оонньуур сирин оҥорбуттара, кафе арыйбыттара.

Саас аайы Кыайыы параада ыытыллар, араас тэрээһиннэр тиһигин быспакка буола тураллар, мин Покровскайга тахса сылдьар кэммэр Манчаары оонньуутун кыайыылаахтарын, Олоҥхо ыһыаҕын кыттыылаахтарын чиэстээбиттэрэ.  

Хаҥалас улууһугар 2019-2025 сс. ылыныллыбыт хаарбах дьиэттэн дьону көһөрөр өрөспүүбүлүкэтээҕи бырагыраама быйыл түмүктэнэр. Ол чэрчитинэн 2017 с. 30 618,6 м2 иэннээх 144 элбэх кыбартыыралаах дьиэ саахалланар туруктаах диэн билиниллибит. Онно 2037 киһи олорор. Хаарбах дьиэлэр улуус киинигэр эрэ буолбакка, Мохсоҕоллооххо, Хачыкаакка, Өктөмҥө, Төхтүргэ, Нөмүгүгэ, Сиинискэйгэ эмиэ бааллар, саамай элбэх саахалланар туруктаах дьиэ Өктөмҥө диэн бэлиэтэммит. 2022-2023 сс. бырагыраама чэрчитинэн 5 элбэх кыбартыыралаах дьиэ тутуллубут, 281 хаарбах дьиэттэн дьону көһөрбүттэр, 2024 с. 3 элбэх кыбартыыралаах дьиэ тутуллубут. Улууска тутуллар дьиэлэр бары бу бырагырааманан үбүлэнэллэр. Саҥа дьиэлэргэ 1м2 сыаната 104 000 -105 000 солк.

2029 с. Манчаары оонньуулара — Хаҥалас улууһугар

Олохтоохтор этэллэринэн, Покровскайга, нэһилиэктэргэ суол-иис оҥоһуллуон наада, саҥа социальнай эбийиэктэр тутуллалларын күүтэллэр, 2029 с. Манчаары оонньуулара Хаҥалас улууһугар буолуохтара, онон үгүс спортивнай уораҕайдар тутуллуохтара, нэһилиэнньэ бассейн оҥоһулларын эрэнэ-долгуйа кэтэһэр.

Ити курдук Анатолий Петрович таптыыр дойдутун, сөбүлүүр үлэтин, улуус социальнай-экэнэмиичэскэй сайдыытын тосхоллорун туһунан элбэҕи кэпсээтэ. Бу кэпсэтэ олорон дьокутаат, киһи быһыытынан үтүө майгытын, үлэҕэ сатабыллааҕын биир дойдулаахтара сыаналаан, түөрт ыҥырыы тухары уларыппакка дьокутаатынан сөпкө талбыттарын өйдөөтүм.

Хаартыскалары Хаҥалас улууһун дьокутааттарын сэбиэтэ хааччыйда.