Уопсастыба

Балаҕан ыйын 18-20 күннэригэр ыытыллыбыт Судаарыстыбаннай Дуума быыбарыгар 67 448 094 киһи, ол эбэтэр быыбардааччы 59,80 %-а кытынна. Быыбар киин хамыыһыйата итини өтөрүнэн ситиһиллибэтэх үрдүк кирбии быһыытынан сыаналаата, тэҥнээн көрдөххө, 2016 сыллаах быыбарга 52 700 992 (47,88 %), 2021 сыллаахха 67 448 094 (51,72 %) этэ. Быйылгы быыбарга саҥа эрэгийиэннэр (ДНР, ЛНР, Запорожье уонна Херсон уобаластара) аан бастаан кытыннылар.
Быыбар түмүгүнэн, 450 (баартыйалар испииһэктэринэн 225, биир мандааттаах быыбардыыр уокуруктарынан 225) хандьыдаат дьокутаат мандаатын туппута. Кинилэртэн 184 киһи Судаарыстыбаннай Дуума састаабыгар саҥа киирдэ, онон дойду парламенын 41 %-а саҥардылынна. Дьокутааттар кэккэлэригэр Анал байыаннай дьайыы 46 кыттыылааҕа баар! Киин быыбардыыр хамыыһыйа бэрэссэдээтэлэ Элла Памфилова өссө быыбар түмүгүн иһитиннэрэригэр бэлиэтээбитинэн, ахсыс ыҥырыы дьокутааттарын орто саастара 57 эбит буоллаҕына, тохсус ыҥырыыга бу көрдөрүү 53 буолбут. Ол иһигэр, 35-гэр диэри саастаах 27 эдэр дьокутаат баар. Гендернэй өттүнэн ылан көрдөххө, дьахтар дьокутаат ахсаана 2 %-ынан эбиллибит, кэрэ аҥаардар ааспыт ыҥырыы дьокутааттарын уопсай ахсаанын 17 %-ын ылаллара.
Быыбарга 10 бэлитиичэскэй баартыйа киирсибититтэн ирдэнэр кирбиини алта баартыйа ааста. Түмүккэ быыбардааччылар куоластарынан «Биир ньыгыл Арассыыйа» баартыйа 349 (баартыйа испииһэгинэн 140, биир мандааттаах уокуруктарынан 209) мандааты, КПРФ 37 (баартыйа испииһэгинэн 32, биир мандааттаах уокуруктарынан 5) мандааты, ЛДПР 23 (баартыйа испииһэгинэн 21, биир мандааттаах уокуруктарынан 2) мандааты, «Саҥа дьон» 19 мандааты (баартыйа испииһэгинэн), «Сиэрдээх Арассыыйа» 17 (баартыйа испииһэгинэн 13, биир мандааттаах уокуруктарынан 4) мандааты, «Родина» 1 мандааты (баартыйа испииһэгинэн), бэйэлэрэ туруоруммуттар 4 мандааты (биир мандааттаах уокуруктарынан) ыллылар.
Саха Өрөспүүбүлүкэтэ түөрт дьокутааттанна: биир мандааттаах уокуругунан Петр Шамаев («Биир ньыгыл Арассыыйа»), баартыйалар испииһэктэринэн Галина Данчикова («Биир ньыгыл Арассыыйа»), Юрий Григорьев («Сиэрдээх Арассыыйа», Сардаана Авксентьева («Саҥа дьон»). Петр Шамаев улахан тургутууну ааһан дьокутаат буолла, дойду парламеныгар саҥа көлүөнэ дьокутааттар уонна АБДь кыттыылаахтарын кэккэтин хаҥатта. Атыттар үһүөн ааспыт ыҥырыыга таһаарыылаахтык үлэлээбит-хамсаабыт уопуттаах дьокутааттар. Онон Саха Өрөспүүбүлүкэтэ саҥардыллыбыт, эдэримсийбит састааптаах саҥа ыҥырыыга да бэйэтин кирбиитин сүтэрбэтэ.

Икки саҥа кэмитиэт

Тохсус ыҥырыылаах Судаарыстыбаннай Дуума бастакы мунньаҕа балаҕан ыйын 30 күнүгэр буолла. Мунньах саҕаланыытын «Биир ныгыл Арассыыйа» баартыйа фракциятыттан Юрий Петров салайбыта, президиумҥа олорбут араас баартыйалар бэрэстэбиитэллэрин кэккэтигэр Сардаана Авксентьева баара саха дьонугар киэн туттунууну үөскэттэ!
Судаарыстыбаннай Дуума Бэрэссэдээтэлинэн Бэрэсидьиэн Владимир Путин мэктиэлээһининэн, «Биир ныгыл Арассыыйа» фракциятыттан туруоруллан, Вячеслав Володин хаттаан (үһүс болдьоҕор) талылынна. Ону сэргэ спикер икки бастакы солбуйааччыта, тоҕус солбуйааччыта бигэргэннилэр.
Ааспыт өттүгэр 32 кэмитиэт үлэлээбит буоллаҕына, бу ыҥырыыга икки кэмитиэт эбиллэн биэрдэ. Бастатан туран, Сыыппара сайдыытыгар уонна оҥоһуу өйгө саҥа кэмитиэт тэрилиннэ. Конституционнай сокуон уонна судаарыстыба тутулун кэмитиэтэ икки гына араарыллан, «Конституционнай, кырасдааныскай сокуон уонна суут тутулун кэмитиэтэ» итиэннэ «Холуобунай уонна административнай сокуоҥҥа кэмитиэт» диэн баар буолла.
Дьэ бу кэмитиэттэр бэрэссэдээтэллэрэ бигэргэннилэр, олортон 20 кэмитиэти «Биир ньыгыл Арассыыйа», биэс кэмитиэти КПРФ, үстүү кэмитиэти ЛДПР, «Саҥа дьон» уонна «Сиэрдээх Арассыйа» фракцияларын дьокутааттара салайар буоллулар. Онуоха ааспыт сырыыга кэмитиэттэри салайбыттар үксүлэрэ салгыы үлэлиир кыахтаннылар, саҥа бэрэссэдээтэллэр сүрүннээн ааспыт өттүгэр кэмитиэккэ үлэлээбит, бэрэссэдээтэли солбуйбут дьокутааттартан талылыннылар. Ити парламент идэтийбит төрүккэ үлэлиирин көрдөрөр. Маны таһынан түөрт хамыыһыйа бэрэссэдээтэлэ талылынна.
Ааспыт ыҥырыы дьокутааттара быыбар кэнниттэн саҥа састаап үлэтин тута саҕалыырын тэрийэн барбыттара. Билигин «бартыбыалга» 1 182 сокуон барыла баар, сайын киирбит 128 сокуон барылын 57 %-а дьокутааттар көҕүлээһиннэринэн оҥоһуллубут сокуоннар.

Ситиһиллибити чиҥэтиэххэ, тупсарыахха

Владимир Путин дьокутааттарга туһаайан маннык эттэ:
– Бу мунньах ураты күҥҥэ ыытыллар. Лоп курдук түөрт сыллааҕыта Донецкай, Луганскай норуодунай өрөспүүбүлүкэлэр, Запорожье, Херсон уобаластара Арассыыйа Федерациятын толору бырааптаах субъектара буолбуттара. Бүгүн биһиги кэккэбигэр бу түөрт эрэгийиэнтэн дьокутааттар бааллар. Фронт таһынааҕы уустук усулуобуйаҕа мөлүйүөнүнэн киһи быыбардыыр учаастактарга кэлэн, дьокутааттарын талан, биһиги норуоппутун салыннарар туох да күүс суоҕун көрдөрдүлэр. Быыбар түмүгүнэн, Дуума састаабын аҥаара саҥардылынна. Быыбардааччылар улахан өйөбүллэрин Анал байыаннай дьайыы бэтэрээннэрэ, кыргыһыы хонуутугар Ийэ дойдуга муҥура суох бэриниилээхтэрин дакаастаабыт дьон ыллылар. Кинилэр дьокутааттар куорпустарын бөҕөргөтүөхтэрэ диэн эрэнэбин.
Эһиги, Арассыыйа үрдүкү бэрэстэбитэллээх уорганын дьокутааттара, судаарыстыбаннай суолталаах, дойду оборуонатын бөҕөргөтөр боппуруостарга, кыайыыга, Ийэ дойду көмүскээччилэрин, кинилэр дьиэ кэргэттэрин өйөөһүҥҥэ сүрүн болҕомтону ууруохтааххыт. Ааспыт ыҥырыыга ити дьаһаллар ситимнэрэ оҥоһуллубута, билигин ону салгыыр, тупсарар эрэйиллэр. Күһүҥҥү сиэссийэҕэ көрүллэр боппуруостартан сүрүннэрэ – кэлэр үс сыллаах федеральнай бүддьүөт туһунан сокуон. Дойду стратегическай соруктарынан сирдэтэн, нассынаалынай бырайыактар уонна федеральнай бырагырамалар үбүлэниэх, судаарыстыба социальнай эбэһээтэлистибэлэрэ барыта толоруллуох тустаахтар, – диэтэ дойду баһылыга.
Бүддьүөт сокуонун барылын дьүүллэһэргэ демографияҕа, олох-дьаһах усулуобуйатын тупсарыыга, дьиэ кэргэн туруктаах буолуутугар үбү сөптөөхтүк көрөргө ыҥырда, эрэгийиэннэри өйүүргэ эттэ. Онуоха Саха Сиригэр сыһыаннаах, Ил Түмэн үлэлэспит бырайыагын таарыйда: 2027 сылтан Уһук Илиҥҥэ уонна Аартыкаҕа биисинэһи өйөөһүн кэлим чэпчэтиллибит эрэсиимэ киллэриллэрин холобурдаата. Маннык боппуруостарга Судаарыстыбаннай Дуума Бырабыыталыстыбаны, федеральнай биэдэмистибэлэри, эрэгийиэннэр парламеннарын, уопсастыбаннаһы кытары ыкса үлэлииригэр эрэнэрин биллэрдэ.
– Аныгы технология балысханнык сайдар кэмигэр Арассыыйа инники күөҥҥэ сылдьыахтаах. Онуоха наада буолар кыах барыта баар. Биһиги сокуоннарбыт кэм-кэрдии ирдэбилигэр сөп түбэһиэхтээхтэр, инникигэ дьулуһуохтаахтар, норуокка сулууспалыахтаахтар, норуот талааннарын, көҕүлээһиннэрин өйүөхтээхтэр, -- диэтэ.

Үлэлиэхпит!

Спикеринэн үһүс болдьоҕор талыллыбыт Вячеслав Володин тыл этэригэр парламент үлэтигэр-хамнаһыгар бэйэтин көрүүлэрин иһитиннэрдэ.
– Дьокутааттар, кэмитиэттэр үлэлэрэ көдьүүстээх буоларын туһугар сөптөөх усулуобуйаны тэрийиигэ бары күүспүн-күдэхпин ууруом. Биһиги кэккэбитигэр идэтийбит дьокутааттар, федеральнай уонна эрэгийиэннэрдээҕи толоруулаах былаас уорганнарыгар, атын да салааларга үлэлээбит дьоннор элбэхтэр. Дьэ бу кыаҕы толору туһанан, бастатан туран дойдубут, дьоммут-норуоппут туһугар үлэлиэхпит, кураанах куолуну киэр илгиэхпит, -- диэтэ спикер.

Судаарыстыбаннай Дуума МАХ ханаалыгар матырыйаалларынан.  

Хаартыска: Эрэдээксийэ пуондата.