Бэлиитикэ

Бу бэлиэ кэрдиис-кэм иннинэ кинини кытта көрсөн, алмаас бырамыысыланнаһыгар үлэтин, онтон бэлитиичэскэй карьератын хайдах саҕалаабытын туһунан кэпсэттибит. Кини олорбохтуу түһээт, сыл-хонук халыҥ хаарын уҥуордаан, сэрии кэннинээҕи оҕо сааһыгар төннөн, геологтары, сөмөлүөттэри аан бастаан хайдах көрбүтүн туһунан кэпсээнин саҕалаата.  

Алмааска бастакы суолу тэлбит дьону кытта үлэлээбитим

-Биһиги кыра нэһилиэкпитигэр, Таас Үрэххэ алмааһы көрдүүр Амакинкатааҕы эспэдииссийэ кэлэ сылдьыбыта, геологтары кытта билсиһиибит итинтэн саҕаламмыта. Кинилэри кытта бастакы элэктриичэскэй диисэл ыстаансыйатын таҥмыппытын өйдүүбүн, онтон сөмөлүөттэр кэлэр буолбуттара. Оҕо сырыттахпытына халлаан урсунунан көтөн ааһар ааллары көрүү барыта сонун, дьикти, эриэккэс этэ. Нэһилиэк уолаттара кэлии геологтарга ымсыыран, улааттахпытына кинилэр курдук алмаас бырамыысыланнаһыгар үлэлии барыахпыт диэн күүстээх баҕа санаалаах улааппыппыт.

Ол ыра санаабын ситиһэн, Свердловскайдааҕы хайа үнүстүүтүн бүтэрэр сылбар эдэр исписэлииһи Чульмаҥҥа ыытар санаалаахтара, Мииринэйгэ миэстэ суох, арай рядовой оробуочайынан бараҕын дуо? — диэн ыйыппыттарыгар тута сөбүлэспитим. Ити курдук үлэбин дьуһуурунай силиэсэринэн саҕалаабытым.

Түҥ тайҕа быыһыгар алмааһы хостуур бырамыысыланнаска дойду араас муннугуттан үлэлии кэлэллэрэ. «Якуталмаз» тириэһин управляющайа Виктор Илларионович Тихонов этэ, кини салалтатынан Мииринэйгэ, Айхалга, Иирэлээх бириискэҕэ рудниктары, Ленскэйдээҕи өрүс пуордун, алмаастаах кыраай киин куоратын туппуттара. Билигин Мииринэйгэ кини аатынан Тихонов уулуссата баар.

Оскуолаҕа 4-5 кылааска үөрэнэ сылдьан, аан бастаан Таас Үрэх оҕолоро Мииринэйгэ киирбиппит. Улахан дьон сорудаҕынан Виктор Илларионович дьиэтигэр дьааһыктаах отону илдьибитим. Дьиэлээхтэр остуолга ас тардан, чэйдэтэн, хантан кэлбиппин, туох сонуннаахпын ыйыталаспыттара.

Оттон бөдөҥ киппэ көрүҥнээх, түргэн-тарҕан туттунуулаах, улахан сөҥ куоластаах Лев Леонидович Солдатов Үөһээ Дьааҥы улууһугар хорҕолдьуну хостуур рудникка дириэктэрдээн баран «Якутзолото» кылаабынай инженеринэн үлэлээбитэ. 1969 с. «Якуталмаз» управляющайынан анаммыта, кини салалтатынан Мииринэйгэ 3 №-дээх фабрика тутуллан үлэтин саҕалаабыта, «Интернациональнай», «Удачнай» алмаастаах туруупкалары чинчийэр үлэ саҕаламмыта.

Лев Леонидович сарсыардааҥҥы планерканы ыытарын кэнсиэри көрөр курдук тартаран, интиэриэһиргээн олорон истэрбит. Элбэх киһи болҕомтотун тардар дьоҕурдааҕа, умсугутар куоластааҕа. Кэлин Мииринэй куоракка кини аатынан уулусса, улахан алмаас ааттаммыта.

Социалистическай үлэ дьоруойа Раиса Ивановна Томилованы, Валентина Семеновна Медведеваны, Лев Алексеевич Сафоновы о.д.а. алмаас бырамыысыланнаһыгар бастакы суолу тэлбит, тэрийсибит, төрүттэспит дьону кытта бииргэ үлэлээн, алтыһан ааспыт кэммин күндүтүк саныыбын. «Якуталмаз» хайаны байытар фабрикаларын тутар үлэни салайар Василий Иванович Костылевка үлэ, олох оскуолатын ааспытым.  

3 №-дээх фабрикаҕа хайаны байытыы сыаҕын начаалынньыгынан үлэлиир кэммэр кини фабрика дириэктэрэ этэ. Кини дьоҥҥо сытыары-сымнаҕас сыһыаннааҕа, куолаһын да соноппото, эйэҕэс-сайаҕас майгылааҕа. Хайаны байытар фабрика оробуочайдара таҥастарын уларытталларыгар, аһыылларыгар туһунан хос оҥотторбута. Онтон оскуоланы, успуорт саалатын, бассейны, бытовой кэмбинээти туттарбыта.

1980 с. Москубаҕа Олимпийскай оонньуу аһыллыытын көрсө бытовой кэмбинээти, успуорт саалатын, үлэһиттэри түмэр кыһыл муннугу тутан киллэрбиппит.

Михаил Николаевтыын ОБКОМ-ҥа билсибитим

-Фабрикаҕа ити курдук 16 сыл үлэлээбитим, онтон КПСС баартыйа ОБКОМ-угар кэлэн саха бастакы бэрэсидьиэнэ буолбут Михаил Ефимович Николаевтыын билсибитим. Кини тыа хаһаайыстыбатын боппуруостарынан дьарыктанара, аптарытыаттаах, дьоҥҥо ытыктанар, оччолорго да биллэр-көстөр дьоһун киһи этэ. Салайар дьоҕура, сатабыла арыллан, саҥа өрөспүүбүлүкэ Верхуобунай Сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ буолбута. Ол саҕана кими эмит салайааччынан анаатахтарына билиҥҥи курдук хамаандатын барытын көһөрөн илдьэ барбат этилэр. Үлэтигэр чахчы ситиһиилээх дьону таба көрөн таһаараллара.

Сыл хонук ааһан истэҕин аайы Сэбиэскэй былаас, баартыйа үрэллэн, олохпут оҥкула уларыйан испитэ. Бастакы быыбардар саҕаламмыттара, Михаил Ефимович миигин Мииринэй оройуонун баһылыгар киирсэрбэр сүбэлээбитэ. Уопсайа 9 хандьыдаат баара, бастакы быыбар чахчы демократия бириинсиптэринэн барбыта. Биһиги нэһилиэнньэни кытта көрсөн кэпсэтэрбит, былакааттаах, транспораннаах уулуссаҕа тахсан аҕытаассыйалыырбыт. Дьон дьиэлэрин ааннарыгар листовкалары, лозуннары килиэйдииллэрэ. Быыбарга киирсэр күрэстэһээччим миэхэ эрийэн, дьиэм ааныгар тоҕо листовкаҕын сыһыардыҥ диэн хомуруйбута. Биллэн турар, мин ону укпатаҕым, дьон тиийэн ыйаатахтара.

Ол саҕана өрөспүүбүлүкэни Михаил Николаев салайара, биирдэ сөмөлүөтэ тардыллан хаалбытыгар миигин Мииринэй оройуонун олоҕун-дьаһаҕын көрдөр эрэ диэбитэ. Дьаһалта дьиэтин, социальнай эбийиэктэри кэрийэ сылдьан көрдөрбүтүм кэнниттэн аҕыйах нэдиэлэ буолан баран эрийэ сырытта уонна Игорь Козлову СӨ Бырабыыталыстыбатын бэрэссэдээтэлин солбуйааччынан ылабын диэтэ. Онтон Валерий Попову ОДьКХ миниистиринэн ылбыттара. Салгыы өссө уонча киһини бырабыыталыстыбаҕа көһөрөн илдьэ барбыттара.

1990-ус сылларга дойду үрдүнэн ыһыллыы-тоҕуллуу кэмигэр Мииринэйтэн дьон көһөн барыыта элбии сылдьыбыта, фабричная слобода диэн баахта курдук быстах кэмҥэ кэлэн үлэлээн бараллара. Ол иһин нэһилиэнньэни олохсутаары, куорат оҥороору 1994 с. СГУ билиҥҥитэ ХИФУ салаатын, Мииринэйдээҕи политиэхиньиичэскэй үнүстүүтү арыйбыппыт. Кэлин Вячеслав Штыров кыһамньытынан үнүстүүт дьиэтин туттарбыта.

Дьон сынньалаҥын тэрийээри тыйаатыр арыйыахпытын баҕарбыппыт, ол туһунан Михаил Ефимовичка эппиппитин тута ыйаах таһаарбыта. Арай онно сөптөөх дьиэ, үлэһит да суох. «БүлүүГЭСстрой» ыһыллыбыт хонтуоратын ылан тыйаатыры олохтообуппут, ол саҕана дьахталлар төрүүллэрэ аҕыйаан, уһуйааннар кураанахсыйан хаалбыттара. Оннук биир оҕо саадын ылан култуура үлэһиттэригэр уопсай дьиэ оҥорбуппут.

Аны Таҥара дьиэтэ наада диэн буолбута, ол иһин Вячеслав Штыров өйөбүлүнэн сыбаайатын түһэрбиппит. Арассыыйа патриарха Алексий II кэлэн алҕаан барбыта. Ити курдук Саха Сиригэр 16 Таҥара дьиэтин тутарга Вячеслав Анатольевич дьоһун кылаатын киллэрбитэ.

Судаарыстыбаннай Дуумаҕа

-Биирдэ Михаил Ефимович ыҥыран ылан, сөбүн үлэлээтиҥ, уопутурдуҥ, аны федеральнай таһымҥа тахсыаххын наада диэбитэ. Онон Судаарыстыбаннай Дуумаҕа бараҕын диэбитигэр салла санаабытым, Владимир Жириновскай курдук оратор бэрдэ чаҕылхай бэлиитиктэри кытта хайдах бииргэ үлэлиэхпин толкуйдаабытым. Судаарыстыбаннай Дуума бастакы, иккис ыҥырыытыгар чахчы талыллыбыт, сүүмэрдэммит дьон киирэллэрэ. Кэлин бэлитиичэскэй баартыйалар испииһэктэрин нөҥүө араас дьон киирэр буолбуттара.

Мин өрөспүүбүлүкэттэн биир мандааттаах соҕотох дьокутаат этим, ол иннинэ быыбарга улуустары кэрийэ сылдьан бэйэбин билиһиннэрбитим, сорохтор миигин сахалыы да билбэт дии саныыллара.

Судаарыстыбаннай Дуумаҕа биир мандааттаах дьокутаакка өрөспүүбүлүкэ олохтоохторо бары куоластыыллар, ол иһин чахчы норуот талбыт киһитэбин диэн киэн тутта саныырым кэлин өйдөөбүтүм соҕотох дьокутаат хонууга буойун буолбат эбит. Ол иһин бэлитиичэскэй баартыйалары көрдөөбүтүм, дойду бэрэсидьиэнэ өйүүр баартыйатыгар киирбитим.

Судаарыстыба сокуонун Судаарыстыбаннай Дуума дьокутааттара оҥороллор. Субъектар, ол иһигэр биһиги өрөспүүбүлүкэбит эмиэ бэйэлэрин сокуоннарын таһаараллар. Үгүс сокуоннары куоластааһын түмүгүнэн ылыналлар, хоту эрэгийиэннэртэн 25 эрэ дьокутаат баара. Онон куолас ахсаанынан куруук сүүйтэриилээх тахсарбыт. Ол иһин атыттарга кыттыһарбыт, союзниктарбытын көрдүүрбүт. Судаарыстыбаннай Дуума дойду бэрэсидьиэнин Владимир Путины кытта ыкса бииргэ үлэлэһэр. Ити курдук «Биир ньыгыл Арассыыйа» тэриллэн тахсыбыта, бэрэсидьиэн сорудаҕынан бу баартыйа үгүс сокуоннары киллэрэр.  

Уот икки ардыгар

-Дойду Дууматыгар үлэлиир кэммэр айылҕа баайыгар уонна айылҕа баайын туһаныыга сис кэмитиэт иһинэн күндү металларга уонна күндү таастарга кэмитиэт бэрэссэдээтэлинэн үлэлээбитим. Көмүскэ, алмааска сыһыаннаах сокуннар бу сис кэмитиэт нөҥүө ааһаллара, онно быһаччы сабыдыаллыыр кыахтаах этибит.

Монетизация туһунан 122 №-дээх федеральнай сокуону аҕа саастаах көлүөнэ өйдүүрэ буолуо, итиниэхэ олоҕуран, РФ 144 сокуонугар, ол иһигэр биэнсийэ, сир баайын сокуоннарыгар кэккэ уларытыылар киирбиттэрэ.

Холобур, сир баайын туһунан сокуону ылан көрдөххө, айылҕабыт маанылаабыт баайа өрөспүүбүлүкэ бас билиитэ диэн этэ, онтон күүһүн сүтэрэн барбыта, Арассыыйа сүрүн боломуочуйаны ылбыта. Билигин ылыныллар сокуоннар тустарынан нэһилиэнньэ үксэ билбэт, оттон урут кыраҕатык кэтээн көрөллөрө, сонун-нуомас итинтэн тахсара. Сороҕор уот икки ардыгар олорор курдук буоларбыт.

Кэлин Арассыыйа сирбит баайын олоччу ылбыта. Норуот дьокутааттара өрөспүүбүлүкэ интэриэһин көмүскээн, араас этиилэри киллэрэ сатаабыттара. Сахабыт Сирин айылҕа баайдаах улахан сирдэрин Арассыыйа бас билиитигэр биэрэбит, бытархайдарын өрөспүүбүлүкэҕэ хаалларабыт диэн көрбүппүт туһа тахсыбатаҕа.    

Онон өрөспүүбүлүкэ интэриэһин, сүрүн баайын кыайан көмүскээбэтэх дьокутаат диэн миигин Судаарыстыбаннай Дууматтан төттөрү ыҥырар туһунан кэпсэтии күөдьүйэ сылдьыбыта.

Аны Уһук хоту олорор дьон хамнаска, биэнсийэҕэ хотугу эбиликтэрин, чэпчэтиилэрин барытын соторго, уларытарга диэн Судаарыстыбаннай Дуумаҕа саҥа аллайбыта. Дьоммут интэриэһин көмүскээн көрбүппүт эмиэ сатаныа суох курдук этэ, ол иһин айдааннаах 122 №-дээх федеральнай сокуону өйүүбүт диэбиппитигэр хотугу эрэгийиэннэргэ эбиликпитин хаалларбыттара.

Эрэгийиэн уратытын учуоттаабат этилэр

-Булт туһунан сокуону ылынарга төрүт дьарык оҥостон бултааһын туһунан биир да этии суоҕа. Саха Сиригэр түүлээҕи идэтийбит булчуттар төрүт дьарык оҥостон бултууллар диэн баарбытын биллэрбиппит. Булчут оҕо сааһыттан бултаабыт сирин тиэндэр биллэрэн баран былдьаан ыллахтарына кини ытыс соттон хаалар. Ол кэнниттэн биһиги туруорсар этиибитин ылыммыттара.

Москубаҕа сокуон ылынарга эрэгийиэн уратытын учуоттаабат этилэр. Холобур, соҕуруу, киин уобаластар түөрт атахтаах доҕотторо уонна хоту дойду бэйдиэ сылдьар дьэллик ыттара, кинилэри көрүү-истии ороскуота тус-туһунан. Ол иһин кинилэри биир халыыпка ылан, сокуону таһаарар сөбө суох. Балыктааһын, сир баайын хостооһун эмиэ уратылардаах. Урут биһиги өбүгэлэрбит бултаан, балыктаан айахтарын ииттэн олордохторо. Соҕуруу эрэгийиэннэргэ итини төрүт дьарык оҥостубаттар. Ону барытын илдьиритэн быһааран биэрэрим.

Аны эрэгийиэннэргэ, национальнай өрөспүүбүлүкэлэргэ оскуолаҕа оҕолор төрөөбүт тылларын үөрэтэллэригэр уруок чааһа олох кыра, суоҕун кэриэтэ этэ. Хата дьолго үөрэх туһунан сокуону ылынарга үөрэх сис кэмитиэтин иһинэн хамыыһыйаҕа баар буоламмын, төрөөбүт тылбытын харыстыырга болҕомто ууруллуохтаах диэн санаабытын тиэрдибиппит.

Стратегическай суолталаах сокуоннар

-Ил Түмэн бэрэссэдээтэлинэн үлэлиир кэммэр өрөспүүбүлүкэ сокуоннарын федеральнай сокуоннарга сөп түбэһиннэрэн оҥорууга улахан үлэ оҥоһуллубута. Кэм-кэрдии ирдэбилинэн Сударыстыбаннай Дуума ылыныан иннинэ урутаан тахсан хаалбыт сокуоннар бааллара, ону федеральнай сокуоҥҥа сөп түбэһиннэрэрбит.

Ылыммыт сокуоннарбыт олоххо киирэн, бэрт көдьүүстээхтик үлэлээбиттэрэ, ону Арассыыйа сокуоннарыгар сөп түбэһиннэрэн биэрэргэ уларытыылары киллэрэрбит. РФ Борокуратууратын ирдэбилинэн олохтоох сокуоммутун уларытан, Верховнай Суукка тиэрдэрбит. Ол саҕана сокуону уларытыы барыта суут нөҥүө ааһара. Ол иһин элбэх бириэмэ, күүс-кыах, сэниэ баранара.

Уһук хоту олорор дьоҥҥо чэпчэтиини, социальнай мэктиэни хааччыйыы сокуона дойду таһымыгар бастакы сокуоннартан биирдэстэринэн ылыныллыбыта. Ол сокуон хас биирдии пууна стратегическай суолталааҕа. Онтон ол сокуону субъект баҕатынан уларытар, саҥа сүүрээннэри киллэрэр уустугурбута.

2000 сылларга олоҕу, экэниэмикэни үп-харчы үлэһиттэрэ, экэнэмиистэр тутан олороллор диэн өйдөбүл баара, инженердэр күлүккэ сылдьаллара. Мин «Якуталмазка» үлэлиир кэммэр сүрүн инженер салайааччы кэнниттэн иккис миэстэҕэ турара. Вячеслав Штыров, Егор Борисов буолан уопсай сүбэнэн инженер идэлээх дьону өйүүргэ хамсааһын оҥоруохпутун баҕарбыппыт. Бастыҥ инженердэри буларга өрөспүүбүлүкэ, Уһук Илин таһымнаах куонкурустар ыытыллыбыттара. Итиниэхэ федеральнай былаас уорганнара болҕомтолорун уурбуттара.

Сирбит баайын тула

-Мин бырамыысыланнас боппуруостарынан дьарыктаммыт киһи буоларым быһыытынан, алмааһы хостуур салаа үлэтин чугастык ылынабын. Саха Сирин бастакы бэрэсидьиэнэ Михаил Николаев өрөспүүбүлүкэҕэ алмааһы кырыылыыр собуоттары тэрийиигэ улахан үлэни ыыппыта. Ол кэнниттэн ювелирнай бырамыысыланнас сайдан барбыта, урут ювелирдар акциз төлүүллэр этэ. Мин тус бэйэм туруорсуубунан киэргэли оҥорор дьону акциз төлөбүрүттэн босхолообутум.

Алмааһы кырыылааччылар күндү тааһы атыылаһан ылыахтаахтар диэн ирдэбил баара, биллэн турар, үлүгэрдээх сыанатын кыра мастарыскыай кыайбат. Аны НДС нолуок алмаас сырьетун туһанарга мэһэй буолар, ол иһин алмаас бирилийээн буолуор диэри НДС-ка нуул ыстаапканы туһанан, кэлин ити нолуогу киэргэл атыытыттан тутарга диэн киирсэ сатаабыппыт кыаллыбатаҕа. Өскөтүн ити боппуруос кыаллыбыта буоллар, өрөспүүбүлүкэҕэ алмааһы кырыылааһын, ювелирнай бырамыысыланнас сайдыа этилэр.

Биир кэмҥэ Саха Сиригэр көмүһү хостуур тэрилтэлэр сабыллан, элбэх киһи үлэтэ суох хаалбыта. Көмүһү хостуур полигоннарга кыһыл көмүс аҕыйах киилэтэ ордон хаалара. Көмүсчүттэр ону хомуйан айахпытын ииттиэ этибит диэн туруорсар этилэр.

Ювелирдар лиссиэнсийэлэрин Москубаҕа ылаллара, мин ону манна, миэстэтигэр ылалларын курдук ситиспитим. Ону таһынан, кыһыл көмүс бытархай боруодатын чааһынай дьон эмиэ хостуулларын курдук сокуон барылын бэлэмнээбитим. Ол сокуон барыла Судаарыстыбаннай Дуума, Федерация Сэбиэтин ааспыта эрээри, дойду бэрэсидьиэнэ вето туруорбута. Чааһынай старателлэр артыал оҥостон сир баайын хостууллар, ол эрэн биирдиилээн дьон итинэн дьарыктаныа суохтаахтар диэн этиллибитэ.

Көмүс бырамыысыланнаһа уустук кэмҥэ киирбитигэр дьон дьиэ кэргэнин иитээри итинэн дьарыктаныан сөп дии саныырым. Ньиэби туһаҕа таһаарыыттан өрөспүүбүлүкэ, Арассыыйа Аартыкатын эрэгийиэннэрэ туһунан көмө ылыахтаахтар, оттук, уматык сыаната түһүөхтээх, дьиэ кэргэни иитэргэ үчүгэй хамнас төлөнүөхтээх. Дьиэ туттарга ипэтиэкэ көрүллүөхтээх.

Аартыка сайдыыта сирин баайыгар. Билигин бары Аартыка диэки одуулууллар, Гренландия диэки көрөллөр, биһиги эмиэ хоту улуустарбытын сайыннарарга миэрэ ылыахтаахпыт. Сөмөлүөт билиэтин сыаната чэпчиирин, уматык, ас-үөл сыаната түһэрин туруорсуохтаахпыт. Хоту дойдуга дьон олороругар табыгастаах усулуобуйа тэриллиэхтээх. Ону ситиһэргэ бырабыыталыстыба дьокутааттары кытта биир сүбэнэн үлэлиэхтээх.

Купол анныгар куорат

-Урут ирбэт тоҥ үрдүгэр купол анныгар куораты тутуоххайыҥ дии сылдьыбыттара, билигин аныгы үйэҕэ тас дойдулары көрдөххө, холобур, арабтар итииттэн көмүскэллээхтэр. Сингапурга, Кытайга олох таһыма таһыччы атын. Оттон биһиги бытархан, тоһуттар тымныыттан көмүскэллээх аныгы куораты тутан таһаарыахпытын сөп.

Эдэр дьоҥҥо атын усулуобуйаны тэрийбэтэхпитинэ эмиэ хааларбытыгар тиийэбит. Элбэх киһи Саха Сириттэн соҕуруу үчүгэй олоххо тардыһан көһөн барар. Мин бу 80-ус хаарбар үктэнэрбэр үөлээннээхтэрбиттэн, бииргэ үлэлээн-алтыһан ааспыт доҕотторбуттан Дьокуускайга ким да суоҕун кэриэтэ. Тарбахха баттанар биир-икки эрэ киһи баар, кинилэри даҕаны көрдөөн булуохха наада. Олорорго усулуобуйа суох диэн бардахтара.

Дьиэ кэргэним туһунан кэпсээтэххэ, оҕолорум бары манна бааллар, үлэлииллэр, төрөөбүт тылга кыайбатаҕым диэн нууччалыы саҥараллар. Ол төрүөтэ урут Мииринэйгэ үс хостоох дьиэҕэ үс ыал олороро, уопсай куукунаҕа оҕолор биир омук тылынан кэпсэтэн улааппыттара. Сиэннэрим аҕалара нууччалар, ол иһин сахалыы билбэттэр эрээри, төрөөбүт дойдубутун таптыыбыт, ханна да буолларбыт Сахабыт Сирин өрүү ахтан кэлэбит, — диэн кэпсээнин түмүктүүр Виталий Николаевич.

Хаартыска: Ил Түмэн архыыбыттан.