Ааспыт нүөмэргэ “Хоту көтөр билиэт көмүскэ тэҥнэннэ дуо?” диэн төбөлөөх матырыйаалга хоту дойду олохтоохторун кыһарыйар биир сытыы кыһалҕа – дьоҕус авиация – сырдатыллыбыта.
Ил Түмэн Хотугу аҕыйах ахсааннаах төрүт омуктар боппуруостарыгар уонна Арктика дьыалаларыгар сис кэмитиэт бэрэссэдээтэлэ Елена Голомарева: “Балаһыанньа уустук. Бырабыыталыстыба 2026 сыллааҕы бүддьүөтүн барылыгар хоту улуустары субсидиялаах билиэтинэн да, социальнай суолталаах бородуукталарынан да хааччыйыыга биир да солкуобай көрүллүбэтэх”, – диэн аһаҕастык эппитэ.
Норуот дьокутааттара маннык балаһыанньаны кытта сөпсөспөттөрүн, Бырабыыталыстыбаҕа салгыы туруорсалларын биллэрбитэ.
Балаҕан ыйыттан саҕалаан салгынынан айаны тэрийэр, сүрүн бородуукталарынан хааччыйар тэрилтэлэр салалталара улуустарга “харчы көрүллүбэтэҕинэн сибээстээн, субсидиялаах билиэтинэн, соицальнай суолталаах бородуукталарынан хааччыйарбытын тохтотобут”
Быйыл “Аһы-үөлү тиэйиигэ-таһыыга судаарыстыба өйөбүлэ” бырагыраамаҕа 480 мөл. солкуобай көрүллүбүтэ. Кэлэр сылларга бу харчы биллэрдик сарбыйаллар чинчилиннэ. Аны улуус иһигэр көтөргө (санатабыт, кыһыҥҥы суол тура илик кэмигэр дьон улуус кииниттэн нэһилиэктэригэр бөртөлүөтүнэн эрэ айанныыр кыахтаахтар) үбүлээһин көрүллүбэтэх буолан, кырдьаҕастар, кыра оҕолоох ыаллар улуус кииниттэн нэһилиэктэригэр айанныылларын ыйы-ыйдаан кэтэһэллэр. Билиҥҥи балаһыанньа, дьэ, маннык.
Оскуолаҕа сарбыйыы буолар дуо?
Ил Түмэн Хотугу аҕыйах ахсааннаах төрүт омуктар боппуруостарыгар уонна Арктика дьыалаларыгар сис кэмитиэтин оробуочай мунньаҕын бэбиэскэтигэр бу тыын суолталаах кыһалҕа туруорулунна. Мунньаҕы саҕалыырыгар сис кэмитиэт бэрэссэдээтэлэ Елена Голомарева хотугу олорор элбэх оҕолоох ыал ийэтэ сарбыйыыга түбэспит хомолтотун биллэрбитин туһунан кэпсээтэ.
– Билигин ыал барыта ипэтиэкэлээх, кирэдьииттээх. Элбэх оҕолоох ийэ сарбыллыыга түбэстэҕинэ, ыал улаханнык оҕустарар. Дьон социальнай суолталаах аска-үөлгэ субсидия тохтоотоҕуна, хоту дьиҥнээх коллапс буолуо, Арктикаҕа олорор тиһэх ыаллар көһүөхтэрэ”, – диэн норуот дьокутаата долгуйар.
Чахчы, үөрэх тэрилтэлэрин сарбыйыы туһунан сурах иһиллибитэ балай эмэ буолла. Бу балаһыанньаны СӨ Үөрэҕин миниистирин бастакы солбуйааччы Ньургун Павлов маннык быһаарда:
– Оптимизация – ыстааты сарбыйыы буолбатах, ресурсаны көдьүүстээхтик туһаныы. Холобур, икки оскуола үөрэнээччитин ахсаана сыл аайы аҕыйыы турар. Ол сиэринэн үбүлээһин бу оскуолаларга толору көрүллэр кыаҕа суох. Ыстаакка баар үлэһиттэри ылан көрүөҕүҥ. Оскуолаларга иитэр үлэҕэ сүбэһиттэр диэннэр бааллар. Саха сиригэр манна уопсайа 105 бакаансыйа көрүллэр, олортон 42-тэ – Арктика улуустарыгар. Бу үлэни билиҥҥитэ ким да толоро илик Оскуолалар хастыы да саабыстаах буоллулар, ону эмиэ сөбө суоҕунан ааҕабыт. Дьиҥинэн, маннык сарбыйыы урут да ыытыллыбыта.
Арктика улуустарыгар 2025 сылга үөрэх систиэмэтигэр 4 млрд 454 мөл. солк. көрүллүбүтэ. Ити барыта 10 тыһ. 636 оҕоҕо. Кэлиҥҥи сылларга оҕо ахсаана 1,5 тыһ. аҕыйаата. Бу толкуйдатар.
Кыстыкка төһө бэлэммитий?
Истэ-билэ олоробут: хомунаалынай тэрилтэлэргэ иэс 2025 сыл саҕаланыыта 26 млрд. солк. буолбута. Билигин ол номнуо 28 млрд тэҥнэспит. Ол гынан баран, хоту уонна Арктика улуустарыгар ДьУоХХ эйгэтигэр үөскээбит иэс туһуттан бу улуустарга кыстыкка бэлэмнэнии тохтуо суохтаах.
Бу боппуруоска иһитиннэриини оҥорбут СӨ ДьУоХХ уонна энэргиэтикэ миниистирин солбуйааччы Айаан Кириллин маннык этэр:
– Аартыкаҕа, биллэн турар, ураты болҕомто ууруллар. Үбүлээһин ситэтэ суоҕунан, бары инвестбырагыраамалар тохтотулуннуларп. Инньэ гынан, федеральнай үбүлээһиҥҥэ эрэнэбит.
Ити эрээри бэйэбит уопсай бырагыраамабытчэрчитинэн Аартыкаҕа улуустарыгар хомунаалынай инфраструктураны тутар уонна саҥардарга салгыы үлэлиибит. Ол курдук, Тиксиигэ канализация ситимин өрөмүөнэ, Дьааҥы Бөтөҥкөһүгэр модульнай хочуолунайы тутуу баар. Быйыл Кустуур сэлиэнньэтигэр хочуолунай туттубут. Биллэн турар, үп-харчы кырыымчыга кыаһалыыр эрээри, 2026 с. бүддьүөтүн көрүүгэ ону учуоттуохтара диэн эрэнэбит. Бу тирээн кэлбит балаһыанньа быйыл дуу, былырыын эрэ дуу үөскээбэтэҕэ, сылтан сыл аайы мунньуллан испитэ.
Эргиэн-логистика кииннэрэ
Арктика улуустарыгар Эргиэн-логистика кииннэрин (ЭЛК) тутуу бэрт сэргэхсийиини таһаарбыта. Маннык кииннэр 2024 сылга 10 хоту улууска, быйыл 3 улууска тутуллубуттара.
Бу сыл саҕаланыытыгар Дьааҥы улууһун Баатаҕайыгар оҕуруот аһын, фруктаны харайар анал сирдээх, тоҥорор ыскалааттаах, икки этээстээх, 1000 кв.м. кэриҥэ иэннээх улахан тутуу үлэҕэ киирбитэ. Дьааҥы дьоно: “Дьэ аны удамыр сыанаҕа сибиэһэй аһынан-үөлүнэн хааччыллар буоллубут”, – диэн үөрбүттэрэ. Ол гынан баран, балаҕан ыйыгар кэлэн, маҕаһыын кураанах кэриэтэ турара иһиллибитэ...
“Аартыкатааҕы эргиэн-логистика хампаанньата” АУо генеральнай дириэктэрэ Сайдам Степанов этэринэн, Эргиэн-логистика кииннэрэ билигин түптээн үлэлээбэккэ тураллар, үбүлээһин балаһыанньата уустук, тэрилтэ улахан иэскэ киирэн олорор эбит.
Алтынньы 13 күнүн туругунан, тиэйэр-таһар үлэ ороскуотугар 44,1 мөл. солкуобайдаах субсидия сороҕо түһэ илик. Инньэ гынан, социальнай суолталаах аһы-үөлү уонна табаары кэлин төлөһөргө кэпсэтэн атыылаһан тиэйбиттэр. Холобур, суола-ииһэ суох, ыраах сытар нэһилиэктэргэ быйыл кыһыҥҥы саппаас иэс илдьиллибит. Сайыҥҥы уу суолунан эмиэ оннук үлэлээбиттэр. Ол түмүгэр тэрилтэ уопсай иэһэ 242,6 мөл. солк. тэҥнэспит! Ону сабарга 250 мөл. солк. бүддьүөт кирэдьиитэ көрүллэрэ наада буолбут. Ону таһынан 2026 сыл бүддьүөтүгэр 250 мөл. солк. бүддьүөт кирэдьиитин таһаҕаһы тиэйиигэ көрөр наада буолбут.
Көтөр ааллар
Аччыгый авиация кыһалҕата сытыырхайан турар. Улуус иһигэр уонна улуустартан Дьокуускайга көтөргө 2025 сылга наадыйыы 1,2 млрд солк. эбит буоллаҕына, кэлэр сылга барыта 276,6 мөл. солк. эрэ көрүллүбүт. Эбии өссө 914 мөл. солк. наадатын туһунан тырааныспар уонна суол хаһаайыстыбатын миниистирин солбуйааччы Ольга Рафаилова эттэ. 2024 сыллаах иэһи (193 мөл. солк.) холбоон, барыта 1,1 млрд солк. ирдэнэр эбит. Субсидиялаах билиэтинэн Арктика 13 улууһа, 14 нэһилиэнньэлээх пууна туһаммыт.
Хоту улуустарга көтүүнү сүрүннээн “Полярные авиалинии” хампаанньа хааччыйар. Генеральнай дириэктэр Семен Винокуров авиахампаанньа өрөспүүбүлүкэ бүддьүөтүттэн көрүллүбүт 86 мөлүйүөнү олунньуга, федеральнай субсидияны от ыйыгар туһанан бүтэрбитин эрдэ быһааран турар. Инньэ гынан, билигин рейстэр иэс суотугар көтө тураллар.
2025 сылга 21 оройуоҥҥа 110 көтүүгэр өрөспүүбүлүкэ бүддьүөттэн 84,8 мөл. көрбүт. 2024 сылы кытта тэҥнээтэххэ, 5 төгүл кыра. Хампаанньа 319 мөл. суумалаах 484 көтүүнү оҥорбут, өрөспүүбүлүкэ 210 мөл. иэстээх олорор.
***
Мунньаҕы түмүктүүрүгэр Елена Голомарева: “Сэбиэскэй кэм саҕаттан, хоту дойду географическай килиимэтин, суолун-ииһин, олоҕун-дьаһаҕын, олорор усулуобуйаларын уратылара аахсыллара. Урут даҕаны уустук кэмнэр бааллара эрээри, Арктиканы, нэһилиэнньэтин мэлдьи харыстыыллара”, – диэн оруннаахтык эттэ.
Кыһалҕа силиһэ быдан дириҥ. Олох-дьаһах өссө ыарыыр түгэнигэр хоту дойду олохтоохторо быыһанар суолу көрдөөн бэтэрээ көһөн кэлэллэрэ эрэбил. Бу Орто дойдуга туох барыта бүтэр уһуктаах дииллэр, олох-дьаһах оннун-тойун булуо турдаҕа. Онтон кураанахсыйбыт киэҥ нэлэмэн Аартыкаҕа дьону-сэргэни төнүннэрэн олохсутар, иккистээн “тыынныыр”, бука, кыаллыбата буолуо...
Диана КЛЕПАНДИНА.
Василий Кононов хаартыскаҕа түһэриитэ.
Информация о материале
Диана Клепандина
Диана Клепандина
29.10.25 17:53
Ааспыт нүөмэргэ “Хоту көтөр билиэт көмүскэ тэҥнэннэ дуо?” диэн төбөлөөх матырыйаалга хоту дойду олохтоохторун кыһарыйар биир сытыы кыһалҕа – дьоҕус авиация – сырдатыллыбыта.
Ил Түмэн Хотугу аҕыйах ахсааннаах төрүт омуктар боппуруостарыгар уонна Арктика дьыалаларыгар сис кэмитиэт бэрэссэдээтэлэ Елена Голомарева: “Балаһыанньа уустук. Бырабыыталыстыба 2026 сыллааҕы бүддьүөтүн барылыгар хоту улуустары субсидиялаах билиэтинэн да, социальнай суолталаах бородуукталарынан да хааччыйыыга биир да солкуобай көрүллүбэтэх”, – диэн аһаҕастык эппитэ.
Норуот дьокутааттара маннык балаһыанньаны кытта сөпсөспөттөрүн, Бырабыыталыстыбаҕа салгыы туруорсалларын биллэрбитэ.
Балаҕан ыйыттан саҕалаан салгынынан айаны тэрийэр, сүрүн бородуукталарынан хааччыйар тэрилтэлэр салалталара улуустарга “харчы көрүллүбэтэҕинэн сибээстээн, субсидиялаах билиэтинэн, соицальнай суолталаах бородуукталарынан хааччыйарбытын тохтотобут”
Быйыл “Аһы-үөлү тиэйиигэ-таһыыга судаарыстыба өйөбүлэ” бырагыраамаҕа 480 мөл. солкуобай көрүллүбүтэ. Кэлэр сылларга бу харчы биллэрдик сарбыйаллар чинчилиннэ. Аны улуус иһигэр көтөргө (санатабыт, кыһыҥҥы суол тура илик кэмигэр дьон улуус кииниттэн нэһилиэктэригэр бөртөлүөтүнэн эрэ айанныыр кыахтаахтар) үбүлээһин көрүллүбэтэх буолан, кырдьаҕастар, кыра оҕолоох ыаллар улуус кииниттэн нэһилиэктэригэр айанныылларын ыйы-ыйдаан кэтэһэллэр. Билиҥҥи балаһыанньа, дьэ, маннык.
Оскуолаҕа сарбыйыы буолар дуо?
Ил Түмэн Хотугу аҕыйах ахсааннаах төрүт омуктар боппуруостарыгар уонна Арктика дьыалаларыгар сис кэмитиэтин оробуочай мунньаҕын бэбиэскэтигэр бу тыын суолталаах кыһалҕа туруорулунна. Мунньаҕы саҕалыырыгар сис кэмитиэт бэрэссэдээтэлэ Елена Голомарева хотугу олорор элбэх оҕолоох ыал ийэтэ сарбыйыыга түбэспит хомолтотун биллэрбитин туһунан кэпсээтэ.
– Билигин ыал барыта ипэтиэкэлээх, кирэдьииттээх. Элбэх оҕолоох ийэ сарбыллыыга түбэстэҕинэ, ыал улаханнык оҕустарар. Дьон социальнай суолталаах аска-үөлгэ субсидия тохтоотоҕуна, хоту дьиҥнээх коллапс буолуо, Арктикаҕа олорор тиһэх ыаллар көһүөхтэрэ”, – диэн норуот дьокутаата долгуйар.
Чахчы, үөрэх тэрилтэлэрин сарбыйыы туһунан сурах иһиллибитэ балай эмэ буолла. Бу балаһыанньаны СӨ Үөрэҕин миниистирин бастакы солбуйааччы Ньургун Павлов маннык быһаарда:
– Оптимизация – ыстааты сарбыйыы буолбатах, ресурсаны көдьүүстээхтик туһаныы. Холобур, икки оскуола үөрэнээччитин ахсаана сыл аайы аҕыйыы турар. Ол сиэринэн үбүлээһин бу оскуолаларга толору көрүллэр кыаҕа суох. Ыстаакка баар үлэһиттэри ылан көрүөҕүҥ. Оскуолаларга иитэр үлэҕэ сүбэһиттэр диэннэр бааллар. Саха сиригэр манна уопсайа 105 бакаансыйа көрүллэр, олортон 42-тэ – Арктика улуустарыгар. Бу үлэни билиҥҥитэ ким да толоро илик Оскуолалар хастыы да саабыстаах буоллулар, ону эмиэ сөбө суоҕунан ааҕабыт. Дьиҥинэн, маннык сарбыйыы урут да ыытыллыбыта.
Арктика улуустарыгар 2025 сылга үөрэх систиэмэтигэр 4 млрд 454 мөл. солк. көрүллүбүтэ. Ити барыта 10 тыһ. 636 оҕоҕо. Кэлиҥҥи сылларга оҕо ахсаана 1,5 тыһ. аҕыйаата. Бу толкуйдатар.
Кыстыкка төһө бэлэммитий?
Истэ-билэ олоробут: хомунаалынай тэрилтэлэргэ иэс 2025 сыл саҕаланыыта 26 млрд. солк. буолбута. Билигин ол номнуо 28 млрд тэҥнэспит. Ол гынан баран, хоту уонна Арктика улуустарыгар ДьУоХХ эйгэтигэр үөскээбит иэс туһуттан бу улуустарга кыстыкка бэлэмнэнии тохтуо суохтаах.
Бу боппуруоска иһитиннэриини оҥорбут СӨ ДьУоХХ уонна энэргиэтикэ миниистирин солбуйааччы Айаан Кириллин маннык этэр:
– Аартыкаҕа, биллэн турар, ураты болҕомто ууруллар. Үбүлээһин ситэтэ суоҕунан, бары инвестбырагыраамалар тохтотулуннуларп. Инньэ гынан, федеральнай үбүлээһиҥҥэ эрэнэбит.
Ити эрээри бэйэбит уопсай бырагыраамабытчэрчитинэн Аартыкаҕа улуустарыгар хомунаалынай инфраструктураны тутар уонна саҥардарга салгыы үлэлиибит. Ол курдук, Тиксиигэ канализация ситимин өрөмүөнэ, Дьааҥы Бөтөҥкөһүгэр модульнай хочуолунайы тутуу баар. Быйыл Кустуур сэлиэнньэтигэр хочуолунай туттубут. Биллэн турар, үп-харчы кырыымчыга кыаһалыыр эрээри, 2026 с. бүддьүөтүн көрүүгэ ону учуоттуохтара диэн эрэнэбит. Бу тирээн кэлбит балаһыанньа быйыл дуу, былырыын эрэ дуу үөскээбэтэҕэ, сылтан сыл аайы мунньуллан испитэ.
Эргиэн-логистика кииннэрэ
Арктика улуустарыгар Эргиэн-логистика кииннэрин (ЭЛК) тутуу бэрт сэргэхсийиини таһаарбыта. Маннык кииннэр 2024 сылга 10 хоту улууска, быйыл 3 улууска тутуллубуттара.
Бу сыл саҕаланыытыгар Дьааҥы улууһун Баатаҕайыгар оҕуруот аһын, фруктаны харайар анал сирдээх, тоҥорор ыскалааттаах, икки этээстээх, 1000 кв.м. кэриҥэ иэннээх улахан тутуу үлэҕэ киирбитэ. Дьааҥы дьоно: “Дьэ аны удамыр сыанаҕа сибиэһэй аһынан-үөлүнэн хааччыллар буоллубут”, – диэн үөрбүттэрэ. Ол гынан баран, балаҕан ыйыгар кэлэн, маҕаһыын кураанах кэриэтэ турара иһиллибитэ...
“Аартыкатааҕы эргиэн-логистика хампаанньата” АУо генеральнай дириэктэрэ Сайдам Степанов этэринэн, Эргиэн-логистика кииннэрэ билигин түптээн үлэлээбэккэ тураллар, үбүлээһин балаһыанньата уустук, тэрилтэ улахан иэскэ киирэн олорор эбит.
Алтынньы 13 күнүн туругунан, тиэйэр-таһар үлэ ороскуотугар 44,1 мөл. солкуобайдаах субсидия сороҕо түһэ илик. Инньэ гынан, социальнай суолталаах аһы-үөлү уонна табаары кэлин төлөһөргө кэпсэтэн атыылаһан тиэйбиттэр. Холобур, суола-ииһэ суох, ыраах сытар нэһилиэктэргэ быйыл кыһыҥҥы саппаас иэс илдьиллибит. Сайыҥҥы уу суолунан эмиэ оннук үлэлээбиттэр. Ол түмүгэр тэрилтэ уопсай иэһэ 242,6 мөл. солк. тэҥнэспит! Ону сабарга 250 мөл. солк. бүддьүөт кирэдьиитэ көрүллэрэ наада буолбут. Ону таһынан 2026 сыл бүддьүөтүгэр 250 мөл. солк. бүддьүөт кирэдьиитин таһаҕаһы тиэйиигэ көрөр наада буолбут.
Көтөр ааллар
Аччыгый авиация кыһалҕата сытыырхайан турар. Улуус иһигэр уонна улуустартан Дьокуускайга көтөргө 2025 сылга наадыйыы 1,2 млрд солк. эбит буоллаҕына, кэлэр сылга барыта 276,6 мөл. солк. эрэ көрүллүбүт. Эбии өссө 914 мөл. солк. наадатын туһунан тырааныспар уонна суол хаһаайыстыбатын миниистирин солбуйааччы Ольга Рафаилова эттэ. 2024 сыллаах иэһи (193 мөл. солк.) холбоон, барыта 1,1 млрд солк. ирдэнэр эбит. Субсидиялаах билиэтинэн Арктика 13 улууһа, 14 нэһилиэнньэлээх пууна туһаммыт.
Хоту улуустарга көтүүнү сүрүннээн “Полярные авиалинии” хампаанньа хааччыйар. Генеральнай дириэктэр Семен Винокуров авиахампаанньа өрөспүүбүлүкэ бүддьүөтүттэн көрүллүбүт 86 мөлүйүөнү олунньуга, федеральнай субсидияны от ыйыгар туһанан бүтэрбитин эрдэ быһааран турар. Инньэ гынан, билигин рейстэр иэс суотугар көтө тураллар.
2025 сылга 21 оройуоҥҥа 110 көтүүгэр өрөспүүбүлүкэ бүддьүөттэн 84,8 мөл. көрбүт. 2024 сылы кытта тэҥнээтэххэ, 5 төгүл кыра. Хампаанньа 319 мөл. суумалаах 484 көтүүнү оҥорбут, өрөспүүбүлүкэ 210 мөл. иэстээх олорор.
***
Мунньаҕы түмүктүүрүгэр Елена Голомарева: “Сэбиэскэй кэм саҕаттан, хоту дойду географическай килиимэтин, суолун-ииһин, олоҕун-дьаһаҕын, олорор усулуобуйаларын уратылара аахсыллара. Урут даҕаны уустук кэмнэр бааллара эрээри, Арктиканы, нэһилиэнньэтин мэлдьи харыстыыллара”, – диэн оруннаахтык эттэ.
Кыһалҕа силиһэ быдан дириҥ. Олох-дьаһах өссө ыарыыр түгэнигэр хоту дойду олохтоохторо быыһанар суолу көрдөөн бэтэрээ көһөн кэлэллэрэ эрэбил. Бу Орто дойдуга туох барыта бүтэр уһуктаах дииллэр, олох-дьаһах оннун-тойун булуо турдаҕа. Онтон кураанахсыйбыт киэҥ нэлэмэн Аартыкаҕа дьону-сэргэни төнүннэрэн олохсутар, иккистээн “тыынныыр”, бука, кыаллыбата буолуо...
Диана КЛЕПАНДИНА.
Василий Кононов хаартыскаҕа түһэриитэ.
Ааспыт нүөмэргэ “Хоту көтөр билиэт көмүскэ тэҥнэннэ дуо?” диэн төбөлөөх матырыйаалга хоту дойду олохтоохторун кыһарыйар биир сытыы кыһалҕа – дьоҕус авиация – сырдатыллыбыта.
Ил Түмэн Хотугу аҕыйах ахсааннаах төрүт омуктар боппуруостарыгар уонна Арктика дьыалаларыгар сис кэмитиэт бэрэссэдээтэлэ Елена Голомарева: “Балаһыанньа уустук. Бырабыыталыстыба 2026 сыллааҕы бүддьүөтүн барылыгар хоту улуустары субсидиялаах билиэтинэн да, социальнай суолталаах бородуукталарынан да хааччыйыыга биир да солкуобай көрүллүбэтэх”, – диэн аһаҕастык эппитэ.
Норуот дьокутааттара маннык балаһыанньаны кытта сөпсөспөттөрүн, Бырабыыталыстыбаҕа салгыы туруорсалларын биллэрбитэ.
Балаҕан ыйыттан саҕалаан салгынынан айаны тэрийэр, сүрүн бородуукталарынан хааччыйар тэрилтэлэр салалталара улуустарга “харчы көрүллүбэтэҕинэн сибээстээн, субсидиялаах билиэтинэн, соицальнай суолталаах бородуукталарынан хааччыйарбытын тохтотобут”
Быйыл “Аһы-үөлү тиэйиигэ-таһыыга судаарыстыба өйөбүлэ” бырагыраамаҕа 480 мөл. солкуобай көрүллүбүтэ. Кэлэр сылларга бу харчы биллэрдик сарбыйаллар чинчилиннэ. Аны улуус иһигэр көтөргө (санатабыт, кыһыҥҥы суол тура илик кэмигэр дьон улуус кииниттэн нэһилиэктэригэр бөртөлүөтүнэн эрэ айанныыр кыахтаахтар) үбүлээһин көрүллүбэтэх буолан, кырдьаҕастар, кыра оҕолоох ыаллар улуус кииниттэн нэһилиэктэригэр айанныылларын ыйы-ыйдаан кэтэһэллэр. Билиҥҥи балаһыанньа, дьэ, маннык.
Оскуолаҕа сарбыйыы буолар дуо?
Ил Түмэн Хотугу аҕыйах ахсааннаах төрүт омуктар боппуруостарыгар уонна Арктика дьыалаларыгар сис кэмитиэтин оробуочай мунньаҕын бэбиэскэтигэр бу тыын суолталаах кыһалҕа туруорулунна. Мунньаҕы саҕалыырыгар сис кэмитиэт бэрэссэдээтэлэ Елена Голомарева хотугу олорор элбэх оҕолоох ыал ийэтэ сарбыйыыга түбэспит хомолтотун биллэрбитин туһунан кэпсээтэ.
– Билигин ыал барыта ипэтиэкэлээх, кирэдьииттээх. Элбэх оҕолоох ийэ сарбыллыыга түбэстэҕинэ, ыал улаханнык оҕустарар. Дьон социальнай суолталаах аска-үөлгэ субсидия тохтоотоҕуна, хоту дьиҥнээх коллапс буолуо, Арктикаҕа олорор тиһэх ыаллар көһүөхтэрэ”, – диэн норуот дьокутаата долгуйар.
Чахчы, үөрэх тэрилтэлэрин сарбыйыы туһунан сурах иһиллибитэ балай эмэ буолла. Бу балаһыанньаны СӨ Үөрэҕин миниистирин бастакы солбуйааччы Ньургун Павлов маннык быһаарда:
– Оптимизация – ыстааты сарбыйыы буолбатах, ресурсаны көдьүүстээхтик туһаныы. Холобур, икки оскуола үөрэнээччитин ахсаана сыл аайы аҕыйыы турар. Ол сиэринэн үбүлээһин бу оскуолаларга толору көрүллэр кыаҕа суох. Ыстаакка баар үлэһиттэри ылан көрүөҕүҥ. Оскуолаларга иитэр үлэҕэ сүбэһиттэр диэннэр бааллар. Саха сиригэр манна уопсайа 105 бакаансыйа көрүллэр, олортон 42-тэ – Арктика улуустарыгар. Бу үлэни билиҥҥитэ ким да толоро илик Оскуолалар хастыы да саабыстаах буоллулар, ону эмиэ сөбө суоҕунан ааҕабыт. Дьиҥинэн, маннык сарбыйыы урут да ыытыллыбыта.
Арктика улуустарыгар 2025 сылга үөрэх систиэмэтигэр 4 млрд 454 мөл. солк. көрүллүбүтэ. Ити барыта 10 тыһ. 636 оҕоҕо. Кэлиҥҥи сылларга оҕо ахсаана 1,5 тыһ. аҕыйаата. Бу толкуйдатар.
Кыстыкка төһө бэлэммитий?
Истэ-билэ олоробут: хомунаалынай тэрилтэлэргэ иэс 2025 сыл саҕаланыыта 26 млрд. солк. буолбута. Билигин ол номнуо 28 млрд тэҥнэспит. Ол гынан баран, хоту уонна Арктика улуустарыгар ДьУоХХ эйгэтигэр үөскээбит иэс туһуттан бу улуустарга кыстыкка бэлэмнэнии тохтуо суохтаах.
Бу боппуруоска иһитиннэриини оҥорбут СӨ ДьУоХХ уонна энэргиэтикэ миниистирин солбуйааччы Айаан Кириллин маннык этэр:
– Аартыкаҕа, биллэн турар, ураты болҕомто ууруллар. Үбүлээһин ситэтэ суоҕунан, бары инвестбырагыраамалар тохтотулуннуларп. Инньэ гынан, федеральнай үбүлээһиҥҥэ эрэнэбит.
Ити эрээри бэйэбит уопсай бырагыраамабытчэрчитинэн Аартыкаҕа улуустарыгар хомунаалынай инфраструктураны тутар уонна саҥардарга салгыы үлэлиибит. Ол курдук, Тиксиигэ канализация ситимин өрөмүөнэ, Дьааҥы Бөтөҥкөһүгэр модульнай хочуолунайы тутуу баар. Быйыл Кустуур сэлиэнньэтигэр хочуолунай туттубут. Биллэн турар, үп-харчы кырыымчыга кыаһалыыр эрээри, 2026 с. бүддьүөтүн көрүүгэ ону учуоттуохтара диэн эрэнэбит. Бу тирээн кэлбит балаһыанньа быйыл дуу, былырыын эрэ дуу үөскээбэтэҕэ, сылтан сыл аайы мунньуллан испитэ.
Эргиэн-логистика кииннэрэ
Арктика улуустарыгар Эргиэн-логистика кииннэрин (ЭЛК) тутуу бэрт сэргэхсийиини таһаарбыта. Маннык кииннэр 2024 сылга 10 хоту улууска, быйыл 3 улууска тутуллубуттара.
Бу сыл саҕаланыытыгар Дьааҥы улууһун Баатаҕайыгар оҕуруот аһын, фруктаны харайар анал сирдээх, тоҥорор ыскалааттаах, икки этээстээх, 1000 кв.м. кэриҥэ иэннээх улахан тутуу үлэҕэ киирбитэ. Дьааҥы дьоно: “Дьэ аны удамыр сыанаҕа сибиэһэй аһынан-үөлүнэн хааччыллар буоллубут”, – диэн үөрбүттэрэ. Ол гынан баран, балаҕан ыйыгар кэлэн, маҕаһыын кураанах кэриэтэ турара иһиллибитэ...
“Аартыкатааҕы эргиэн-логистика хампаанньата” АУо генеральнай дириэктэрэ Сайдам Степанов этэринэн, Эргиэн-логистика кииннэрэ билигин түптээн үлэлээбэккэ тураллар, үбүлээһин балаһыанньата уустук, тэрилтэ улахан иэскэ киирэн олорор эбит.
Алтынньы 13 күнүн туругунан, тиэйэр-таһар үлэ ороскуотугар 44,1 мөл. солкуобайдаах субсидия сороҕо түһэ илик. Инньэ гынан, социальнай суолталаах аһы-үөлү уонна табаары кэлин төлөһөргө кэпсэтэн атыылаһан тиэйбиттэр. Холобур, суола-ииһэ суох, ыраах сытар нэһилиэктэргэ быйыл кыһыҥҥы саппаас иэс илдьиллибит. Сайыҥҥы уу суолунан эмиэ оннук үлэлээбиттэр. Ол түмүгэр тэрилтэ уопсай иэһэ 242,6 мөл. солк. тэҥнэспит! Ону сабарга 250 мөл. солк. бүддьүөт кирэдьиитэ көрүллэрэ наада буолбут. Ону таһынан 2026 сыл бүддьүөтүгэр 250 мөл. солк. бүддьүөт кирэдьиитин таһаҕаһы тиэйиигэ көрөр наада буолбут.
Көтөр ааллар
Аччыгый авиация кыһалҕата сытыырхайан турар. Улуус иһигэр уонна улуустартан Дьокуускайга көтөргө 2025 сылга наадыйыы 1,2 млрд солк. эбит буоллаҕына, кэлэр сылга барыта 276,6 мөл. солк. эрэ көрүллүбүт. Эбии өссө 914 мөл. солк. наадатын туһунан тырааныспар уонна суол хаһаайыстыбатын миниистирин солбуйааччы Ольга Рафаилова эттэ. 2024 сыллаах иэһи (193 мөл. солк.) холбоон, барыта 1,1 млрд солк. ирдэнэр эбит. Субсидиялаах билиэтинэн Арктика 13 улууһа, 14 нэһилиэнньэлээх пууна туһаммыт.
Хоту улуустарга көтүүнү сүрүннээн “Полярные авиалинии” хампаанньа хааччыйар. Генеральнай дириэктэр Семен Винокуров авиахампаанньа өрөспүүбүлүкэ бүддьүөтүттэн көрүллүбүт 86 мөлүйүөнү олунньуга, федеральнай субсидияны от ыйыгар туһанан бүтэрбитин эрдэ быһааран турар. Инньэ гынан, билигин рейстэр иэс суотугар көтө тураллар.
2025 сылга 21 оройуоҥҥа 110 көтүүгэр өрөспүүбүлүкэ бүддьүөттэн 84,8 мөл. көрбүт. 2024 сылы кытта тэҥнээтэххэ, 5 төгүл кыра. Хампаанньа 319 мөл. суумалаах 484 көтүүнү оҥорбут, өрөспүүбүлүкэ 210 мөл. иэстээх олорор.
***
Мунньаҕы түмүктүүрүгэр Елена Голомарева: “Сэбиэскэй кэм саҕаттан, хоту дойду географическай килиимэтин, суолун-ииһин, олоҕун-дьаһаҕын, олорор усулуобуйаларын уратылара аахсыллара. Урут даҕаны уустук кэмнэр бааллара эрээри, Арктиканы, нэһилиэнньэтин мэлдьи харыстыыллара”, – диэн оруннаахтык эттэ.
Кыһалҕа силиһэ быдан дириҥ. Олох-дьаһах өссө ыарыыр түгэнигэр хоту дойду олохтоохторо быыһанар суолу көрдөөн бэтэрээ көһөн кэлэллэрэ эрэбил. Бу Орто дойдуга туох барыта бүтэр уһуктаах дииллэр, олох-дьаһах оннун-тойун булуо турдаҕа. Онтон кураанахсыйбыт киэҥ нэлэмэн Аартыкаҕа дьону-сэргэни төнүннэрэн олохсутар, иккистээн “тыынныыр”, бука, кыаллыбата буолуо...
Диана КЛЕПАНДИНА.
Василий Кононов хаартыскаҕа түһэриитэ.
0
0
0
0
0
0
