Дьокутаат кэпсиир

Улуус киинэ Эдьигээн былыр-былыргыттан, Дьокуускайдыын тэҥҥэ, 1632 сыллаахха олохтоммут, оччолортон  куорат ыстаатыстаах ытык, бэлиэ сир. Билигин кини Эдьигээн эбэҥки национальнай оройуон киинэ.  Эдьигээҥҥэ бу ааты 2008 сыллаахха анал референдум түмүгүнэн иҥэрбиттэрэ. Ол кэмтэн ыла оройуон бэрэстэбиитэллээх уоргана - Эдьигээн оройуонун дьокутааттарын Сэбиэтэ Суглан диэн самалык ааттаах. Билигин Суглаҥҥа 15 дьокутаат талыллан үлэлиир.

Бүгүн кинилэртэн биирдэстэрин, үөрэхтээһиҥҥэ, успуортка олоҕун анаабыт, улуус биир биллэр-көстөр уопсастыбанньыгын, Эдьигээн патриотун Лидия Николаевна Атласованы билиһиннэрэбит.

Хомсомуолтан саҕаламмыта

Лидия Николаевнаны Эдьигээҥҥэ сылдьан уопсастыбанньык, аҕыйах ахсааннаах төрүт олохтоох хотугу норуоттар интэриэстэрин, бырааптарын туруулаһар киһи диэн билсэн турардаахпын. Ол кэннэ аны успуорт хайысхатынан алтыһан,  Эдьигээннээҕи успуорт оскуолатын дириэктэрин, тириэньэр, успуорду көҕүлээччи, тэрийээччи быһыытынан  көрсөр, кэпсэтэр буолбуппут. Мунньахтарга, көрсүһүүлэргэ, уопсастыбаннай истиилэргэ кини тыл этиитэ суох ааспат уонна хайаан да туруорсуулаах, этиилээх тахсар. Аны хайа да боппуруоска кини өскүөрүтүнэн буолбакка, кыһалҕаны туос-маас көнөтүнэн киирэн, утарытынан туруорсар, уоттаах-күүстээх тыллары туттан быһаарсар.

Ону санааммын кинини кытта бу кэпсэтэрбэр, билэрдии «уопсастыбаннай үлэҥ элбэҕэ, туруорсуута да кытаанаҕа бэрт, хайдах, туох диэн маннык үлэлиигин» диэн ыйытыыттан саҕалаабытым. Онуоха өр толкуйдуу барбакка, үгэһинэн быһаччы быһаарда.

– Хомсомуол  саҕана эдэр ыччат, учууталлар бары уопсастыбаннай  дьыалалаах буолуохтаахтара. Успуорт киһитэ үлэ кэнниттэн субуотаны-өрөбүлү  аахсыбакка күрэхтэһиини тэрийии, дьарыктары ыытыы. Эдьигээн орто оскуолатыгар үлэлиирбэр учууталлар бастакы сүһүөх хомсомуол тэрилтэтин сэкирэтээринэн талбыттара. Ол бастакы улахан уопсастыбаннай үлэм буолбута, -диэн, кырдьыга да үгүстэр курдук хомсомуолтан  саҕаламмытын бигэргэтэрдии эттэ.

Оннук саҕаланан, салгыы 1995 уонна 2012 сылларга нэһилиэк дьокутаатынан талыллыбыта. Аны үс ыҥырыыга 2011-2016 сс., 2016-2021 сс., 2021-2026  сс. Оройуоннааҕы Сэбиэт (Суглан) дьокутаатынан быыбардаммыта.  

– Куруук дьон ортотугар сылдьан, оҕо иитиитигэр ыал-дьон кыһалҕатын, хотугу сир олоҕун-дьаһаҕын  билэр буоламмын туруорсар да боппуруостарым элбээн испиттэрэ. Быыбардааччылары кытта үлэ, сиэссийэҕэ туруоруллар боппуруостарга кыттан, быһаарыыны ылыныы курдук эппиэттээх дьыалаларга уопутуран барбытым. Бастакы сылларбар социальнай боппуруостарынан дьарыктанар хамыыһыйаҕа киирэн үлэлээбитим. Быыбардааччылар кыһалҕаларын, туруорсар буоппуруостарын, кинилэр этиилэрин олоххо киллэрии туһугар эмиэ уустуктардаах, элбэх ымпыктаах-чымпыктаах хайысха. Кэлин  урбаан уонна тыа хаһаайыстыбатын хамыыһыйатын  салайбытым. Олох уларыйан, ирдэбилэ да атын буолан иһэр, онон олохтон хаалбат курдук аныгылыы ирдэбилгэ сөп түбэһиннэрэн сайдыыга киирэр наадатын өйдүүбүт, диэн  дьокутаат быһыытынан үлэтин, эппиэтинэһин сүрүн хайысхаларын быһаарар.  

Лидия Николаевна билигин киэҥ дьүүлгэ сылдьар олохтоох салайыныы сокуонун ылыныыга сөптөөх быһаарыылаах. Кини бэлиэтииринэн, олохтоох салайыныы сокуона Арассыыйа Конституциятыгар сөп түбэһиллэн оҥоһуллубут сокуон. Быйылгы уларытыы киириитигэр Аҕыйах ахсааннаах хотугу төрүт олохтоох норуоттар Эдьигээн оройуонунааҕы Ассоциациятын аатыттан санааларын, көрүүлэрин Ил Түмэҥҥэ суруйбуттар, онуохаҕа хоруйа кэлбит. Дьокутаат бэлиэтииринэн,  норуот хаһан баҕарар олох тупсарын туһугар туруорсар, бэйэтин санаатын этинэр, сокуону кэһиини куруук утары барар да, барыа даҕаны. Бу сырыыга уопсастыбаннас бэйэтин санаатын этиммитэ сөп. Ону өрөспүүбүлүкэ салалтата истибитэ, сөптөөх хоруй биэрбитэ диэн сыаналыыр.

Манна диэн эттэххэ, Лидия Николаевна Аҕыйах ахсааннаах төрүт олохтоох хотугу норуоттар оройуоннааҕы Ассоциациятын бырабылыанньатын салайар. Ол курдук, бу уопсастыбаннай тэрилтэ тэриллиэҕиттэн хотугу норуоттар боппуруостарынан, тустаах сокуоннары ылыныыга ыкса үлэлиир. Ону таһынан, кини анал общинаны тэрийэн, тылтан дьыалаҕа киирбитэ.

– Бастакы сылларга Эдьигээн оройуонугар «эбэҥки национальнайы» ылыныыга улахан сорук туруорунан, киэҥ өйдөтөр үлэни саҕалаабыппыт. Онно референдум ыытарга дьону-сэргэни кытта биир санаанан салайтарбыппыт уонна төһө да уустуктардааҕын иһин, сыалбытын ситиспиппит.

Ол кэмҥэ балыктааһын эбэҥки норуотун олоҕун тутула буолбутун да иһин, сокуон ирдэбилинэн туох да докумуона суох эбэҕэ киирдин да балыктыыр кыаҕын суох буолбута. Булгуччу балыктыыр учаастак ирдэбил курдук  туруоруллубута. Сүрүн балыктыыр өрүспүтүн – Өлүөнэ эбэни учаастактаарга арааран аукционнаан түҥэтэр буолбуттара.

Ол иһин, олорон биэрбэккэ хамсаннахха сатанар диэн тураммыт, община тэриммиппит, бастакы хардыы быһыытынан дьоммут-сэргэбит быраабын көмүскээн барбыппыт. Ону тэҥэ өбүгэлэрбит сирдэрин араҥаччылааһын, төрүт, матырыйаалынай култуураны, тылы харыстааһын  буоппуруостара турбуттара. Бу хайысханы ассоциация бырабылыанньата  сүрүннүүр, салайар. Олохтоох норуот төрүт дьарыгын сайыннарыыга, сиргэ, бултааһыҥҥа-балыктааһыҥҥа быраабын элбэх былаһааккаларга туруорсабыт, суруйабыт. Ону тэҥэ, оройуоннааҕы  Суглан хайысхатынан эмиэ тэрээһиннээх үлэ ыытыллар, -диэн билигин уопсастыбанньык уонна дьокутаат быһыытынан сүрүн үлэтин билиһиннэрбитин сэргиэххэ сөп.

Успуортуун бииргэ  

Нэһилиэк, оройуон дьокутаата Лидия Николаевна Атласова биографиятыгар успуорт маҥнайгы миэстэни ылар диэтэхпинэ сыыспатым буолуо – оскуолаттан саҕалаан куруук, наар успуорду кытта. Оскуола бастыҥ спортсменката, физическэй култуура учуутала, оройуоннааҕы успуорт кэмитиэтин салайааччыта, успуорт оскуолатын дириэктэрэ уонна оҕо саадыгар успуорт инструктора – мээнэ киһи үйэ аҥаара кэм устата кыайбат дьыалата.

– Эдьигээн оскуолатыгар үөрэнэр кэмнэрбэр хайыһардыырбытын сөбүлүүрбүт, ыраах сиринэн эргийэн кэлэр идэлээх этибит. Кэнники хайыһар суолун оҥорор буолбуттарын кэнниттэн, күҥҥэ 5-10 км эбэһээт баран кэлээччибит. Ахсыс кылаастан миигин авиапорт үлэһиттэрин биэдэмистибэннэй күрэхтэһиилэригэр илдьэ барар идэлиммиттэрэ. Ол саҕана авиапорт улахан этэ  400-н тахса киһи үлэһиттээх Эдьигээн пордугар Сааскылаахха, Тиксиигэ, Өлөөҥҥө көтөр сөмөлүөттэр түһэн ааһааччылар, ону таһынан куоракка көтөр. Онон бөһүөлэк ньиргийэн олорор этэ. Оннук мин 10 кылааһы бүтэриэхпэр дылы өрөспүүбүлүкэтээҕи күрэхтэһиилэргэ кыттар буолбутум, миэстэлэһэн улахан үөрүү буолара. 10 кылааска сылдьан үҥкүү ансаамблыгар киирбитим. Дьокуускайтан кэлэ сылдьар аныыһыйа куонкурус ыытан 10 кыыһы илдьэ баран хотугулуу үҥкүү улахан бэстибээлигэр бэлэмнээбиттэрэ. Инньэ гынан Иркутскайга баран  кыттыбыппыт. Онно сылдьан мин эһиил манна кэлэн физкультурнайга үөрэниэм диэн баҕа санаалаах төннүбүтүм. Ол санаабын толорон Иркутскайбар кэлэн физкультурнай техникумҥа киирбитим. Ол саҕана Дьокуускайга педучилище эрэ баара, физкультурнай отделениелааҕа. Улахан успуорт  комплекстара, саалалар,  бассейн эҥин тутулла илик кэмэ этэ. Хайыһарга киирэбин диэн бэлэмнэммитим, 3-5 км күн аайы сүүрүү. Ол сылдьан биирдэ дьээбэлэнэн, стойкаҕа тура-тура хаампытым, “колесолаан” стадиону эргийбитим, мостик туран баран сүүрэбин. Ону көрөн баран бииргэ дьарыктанар кыыһым саҥа аллайа түстэ: “Тебе надо на гимнастику поступать, зачем тебе лыжи, ты вон какая хрупкая, маленькая, гибкая. Я завтра узнаю, где они занимаются и ты туда пойдешь”,- диэтэ. Кырдьык кыыһым онно суруйттаран, гимнастикаҕа киирбитим. Онтон үөрэҕи бүтэрэрбэр Алтайскай кыраайга направление биэрбиттэрэ. Барнаульскай оройуон Протасовскай аҕыс кылаастаах оскуолатыгар физкультура учууталынан үлэлээбитим. Кэнники Омскай физкультурнай үнүстүүтү бүтэрбитим, -диэбитигэр быйыл кини үбүлүөйдээх сылыгар түбэһиннэрэн Эдьигээҥҥэ алтынньы ый 18 күнүгэр оҕунан ытыыга оройуоннааҕы күрэҕи ыыппытын самсыы тутан, үөрэ-көтө бэлиэтиэххэ сөп.

Уопсайа күрэххэ 28 кыттааччы илини былдьастылар, турниры Л.Н. Атласова бэйэтэ көҕүлээн, кэллиэгэлэрин кытта тэрийэн ыытта. Бу күн Лидия Николаевнаны Эдьигээн оройуонун дьаһалтатыттан, оройуоннааҕы Суглантан, үөрэхтээһин управлениетыттан, успуорт эйгэтин үлэһиттэрэ, уопсастыбаннай тэрилтэлэр кэлэн үбүлүөйүнэн эҕэрдэлээтилэр, махтаннылар.

Төрүт-уус туһунан

– Эдьигээн төрүт олохтоохторо Саха Сирин атын улуустарыттан  бэйэлэрин олохторун моһуонунан, санааларынан, дууһаларынан уратылаахтар дии саныыбын. Бастаан көрдөххө тоҥуй курдуктар ол гынан баран адьас атын дьон, элбэҕи иэйэ – туойа саҥарбаттар, ол гынан баран киһи итэҕэйэр, кытаанах санаалаах да буоллар уйан дьон. Төрүт дьарыктан таба иитиитэ хаалан турар, бултааһын улахан наадата суох буолбут, – диэн Лидия Николаевна Эдьигээн улууһун төрүтүн-ууһун, устуоруйатын туһунан бэрт элбэҕи билэр.  

– Аҕам Игнатьев Николай Егорович – көһө сылдьар табаһыт, булчут,  эбэҥки этэ. Бииргэ төрөөбүттэр төрдүө эбиттэр, икки уол, икки кыыс. Эһэбит – Айанньыт оҕонньор диэн этэ.

Аҕам быраатын кытта табалардаах этэ ону көрөллөрө-истэллэрэ, бултаналлара. Ийэм Кыстатыам интернатыгар прачканан үлэлээбитэ. Ол саҕана киһи барыта табалаах буолара,  кэпсэтии наар таба туһунан, түүлээҕи, булду бэрийии, туттарыы буоларын өйдүүбүн. Саас аайы ыстаадаҕа сайылыы барыы буолара. Улахан Күөлгэ киһи бөҕөтө олороро, Куонараҕа, Мэҥкэрэҕэ, Хатылыҥҥа барыы-кэлии, айаннааһын этэ. Мин бэһис кылааска үөрэнэрбэр, эдьиийим тохсус кылааска үөрэнэ кэлэригэр бары Эдьигээҥҥэ көһөн кэлбиппит. Дьоннорбут биһигини үөрэхтээх киһи буоларбытыгар кыһаллаллара, – диэн ахтарыгар ааспыт оҕо саас чугдааран иһиллэргэ дылы гынан ылла.

Алексей МАТВЕЕВ

Хаартыска Л.Н. Атласова архыыбыттан