Тыа хаһаайыстыбата

Амма улууһун баһылыга Степан Кузьмин нэһилиэк баһылыктарын кытта былаанныыр мунньаҕар эппиэттээх хампаанньаҕа  бэлэмнэнии боппуруоһун киэҥник дьүүллэстилэр. Баһылык от ыйын 1 күнүттэн окко киириини саҕалыырга диэн анал дьаһала тахсыбыта. Сүрүн иһитиннэриини Амма улууһун тыа хаһаайыстыбатын управлениетын салайааччыта Ион Кононов оҥордо.

Мунньахха тыа сирин түөлбэтин баһылыктара оттооһуҥҥа бэлэмнэрин кэпсээтилэр. Сүрүннээн от үүнүүтэ хайа да нэһилиэккэ үчүгэй, ол эрээри сотору-сотору кэлэн ардыыр буолан, үрэхтэр, сорох намыһах сирдэр уулаах сыталлар, сүрүн кыһалҕа урукку сыллар курдук чэпчэтиилээх сэлээркэ кэлиитигэр диэн баһылыктар иһитиннэрдилэр. Ол да буоллар, окко “абааһы мунньаҕын” кэтэспэккэ, тахсар былааннаахтар.

“Быйыл биһиги улууска өрөспүүбүлүкэ тыатын хаһаайыстыбатын министиэристибэтэ тириэрдибит  окко былаана 30653 тонна. Улуус сэбиэтигэр бигэргитиллибит былаан быһыытынан 10162 сүөһүнү, ол иһигэр 4525 ынаҕы, ону сэргэ 12200 төбө сылгыны кыстатыахтаахпыт. Онно наадыйар оппут 29000 тонна. Быйыл Ил Дархан сүөһүгэ иҥэмтиэлээх аһылыгы бэлэмнээһиҥҥэ ыыппыт тэрээһин мунньаҕар, от үүнүүтэ үчүгэйинэн, ханна да барбакка, миэстэтигэр оттуурга сорук туруорбута. Онон элбэх мобильнай биригээдэ тэриллибэт. Былаан бары нэһилиэктэргэ тириэрдиллэн турар. Урукку былааннара улаханнык уларыйбата, сорох нэһилиэктэргэ сүөһү төбөтө, сылгы ахсаана аччаабытынан арыый уларыйыылар бааллар. Быйыл биһиги субвенция харчытын үүккэ, төбөҕө, сылгыга да 75 бырыһыан ыытан олоробут. Онон уматыкка, саппаас чаастары ылыныыга игин боппуруос турбат. Оттооһуну көҕүлүүр сыаллаах эмиэ үгэс буолбут күрэхтэһиибитин тэрийэбит. Ол курдук эмиэ кыра уонна улахан нэһилиэктэр диэн араарабыт. Маныаха бастаабыт нэһилиэк 1 мөл солк., иккис миэстэ 700 000 солк уонна үһүс миэстэ 500 000 солк бириэмийэлэнэр. Төһө да мобильнай биригээдэлэри тэринии быйыл аччаатар, син биир 60 км ыраах баран оттуур звеноларга тиэйии ороскуотун сорох чааһын сабыныыга сайаапка биэрэн туруорсуу барыаҕа. Ол гынан баран бу ороскуот сорох эрэ чааһын сабар буолан, хаһаайыстыбаларга олус охсуулаах. Холобура, ааспыт сылга отторо тиийбэккэ атын улуустартан от атыыласпыт, тиэйэн аҕалбыт хаһаайыстыбалар 15 мөл. солк тиийэ төлөспүттэрэ. Онон хайа кыалларынан миэстэтигэр оттуохтаахпыт. Быйыл сылдьан көрдөххө от ханан да тахсыыта үчүгэй. Бурдук эмиэ. Онон күн-дьыл эрэдьиэстэрин барытын көрөн, тутуһан, оттоон хаалыахпытын наада”, — диэн улуус тыатын хаһаайыстыбатын управлениетын салайааччыта Ион Кононов этэр.

Былаанныыр мунньахха баһылыктары сэргэ тэрээһиннээх уонна бааһынай  хаһаайыстыбалар салайааччылара эмиэ сырыттылар. Сатаҕай нэһилиэгэр Степан Анисимов уонна Василий  Никитин баһылыктаах бааһынай хаһаайыстыбалара биир бөдөҥ хаһаайыстыбалар буолаллар. Кинилэри кытта кыстыгы хайдах туораабыттарын, окко төһө бэлэмнэрин туоһуластыбыт.

Василий Никитин, “Чараҥнаах” бааһынай хаһаайыстыба: “Биһиги уопсайа 115 сүөһүнү кыстаттыбыт. Мантан ыанар ынаҕа  52 төбө буолар. Кыстык этэҥҥэ ааста. От үүнүүтэ мөлтөх этэ. Онон уруккуттан кэпсэтиилээх Бырама сиригэр-уотугар оттообуппут. Билэргит курдук былырыын күһүҥҥү өттүгэр ардах наһаа эрэйдээбитэ. Онон суһаллык оттуур гына быйыл икки звенонан оттуохпут. Ол курдук Эмискэ тахсан уонна бэйэбит эҥэрбитигэр. Оту кыратык кэтэһэбит. Тоҕо диэтэр от биһиги эҥэр  тахсыыта арыый бытаан. Хаһыҥнаабыт, түүнүн тымныы буолан үчүгэйдик тахсыбакка турар. Тиэхиньикэ өртүнэн үчүгэй. Былырыын улуус дьаһалтатын бырагырааматыгар киирэн саҥа тыраахтыр ылбытым, ону таһынан бэйэм күүспүнэн эмиэ эмиэ техника  атыыласпытым. Онон үлэһиттэрбин кытта үлэбитин аттаран, икки звенону тэрийэбит. Сайын устата 300 тоннаны оттоотохпутуна сыл тахсабыт. Былааммытын ылыахпыт диэн эрэллээхпит”.

Степан Анисимов, “Сэппэрээк” бааһынай хаһаайыстыба: “Кыстык этэҥҥэ ааста. Уопсайа 159 сүөһү күөххэ үктэннэ. Мантан ыанар ынаҕа 80 төбө. Биһиги быйыл 400 тоннаны оттуохтаахпыт. Онон сыл тахсабыт. Окко бэлэммит үчүгэй. Уматык да баар, тиэхиньикэ да бэлэм. Онон “абааһы мунньаҕын” иннинэ киирбит киһи диэн баҕалаахпыт. Сатаҕайга 100 га сирдээхпин. Былырыын Соморсуҥҥа баран оттообуппут. Быйыл бэйэбит сирбитигэр оттообут киһи дии саныыбыт. Ону кытта ыаллыы сытар Алтаммытыгар оттуубут. Тиэхиньикэ толору. Механизированнай звено буолабыт. Үрэхтэрбит уулаах сыталлар. Ол да буоллар, кыстыгы этэҥҥэ туоруур гына оттуубут буоллаҕа ”.

Дьэ ити курдук биир   кыбычыын сирдээх-, ходуһалаах , ол эрээри элбэх сүөһүлээх  сатаҕайдар оттуурга ох курдук оҥосто сылдьаллар. Баһылык Алексей Шишигин бэлиэтээбитинэн, ардахтар түһэннэр, ходуһалар сииктээхтэр, үрэх сирдэр ууга сыталлар, онно тахсар суоллар да мөлтөһүөрдэр. «Онон билигин уһун, улахан ардахтар түһүмүөхтэрин наада. Оччотугар тириэрдиллибит 2665 тоннаны толоруохтаахпыт. Герой Лукин аатынан хаһаайыстыбабыт икки мобильнай биригээдэнэн оттуохтаах. Нэһилиэккэ 10-ча бааһынай хаһаайыстыба баар. Сирбит кыараҕас буолан син биир тастан оттоотохпутуна эрэ сыл тахсабыт. Уопсайа 1500 сүөһүлээхпит. Нэһилиэнньэбит 541 киһи. Улахан бааһынай хаһаайыстыбаларбыт элбэх сүөһүлээх буолан, ити сүөһүбүт ахсаанын тутан олоробут», — диэн этэр.

Кэпсэтии түмүгэр улуус баһылыга Степан Кузьмин туох баар күүһү окко уурарга, күнү-дьылы кэтэспэккэ, турар кураан күннэри былдьаһа оттуурга сорук туруорда. Баһылыктар хаһаайыстыбаларын кытта тэҥҥэ үлэлээн, сүөһү кыстыгын оттугун булууга биир күүс буолалларыгар ыҥырда уонна кэлэр сылы тыа хаһаайыстыбатын сылынан биллэрэргэ былааннаммытын эттэ.

 От үүнүүтэ бытаан

 Амма улууҺун баҺылыга Степан Кузьмин уонна тыа хаҺаайыстыбатын управлениетын салайааччыта Ион Кононов Бөтүҥ уонна Соморсун нэҺилиэктэригэр, Строд аатынан хаһаайыстыба сайылыктарыгар сылдьан от, бурдук үүнүүтүн, үүт ыамын билистилэр.

Оттооһуҥҥа быһаарыылаах от ыйа саҕаланна. Ити эрээри күн-дьыл эмиэ тыа хаһаайыстыбатын үлэһиттэрин туругурдар курдук. Улуус баһылыга Степан Кузьмин уонна тыа хаһаайыстыбатын управлениетын салайааччыта Ион Кононов Бөтүҥ нэһилиэгэр «Бөтүҥ» хаһаайыстыба бааһынатын көрдүлэр, Соморсуҥҥа быйыл үлэҕэ киириэхтээх бурдук харайар ыскылаат тутуутун билистилэр. Соморсуҥҥа баһылык ааспыт сылга үлэҕэ киирбит култуура дьиэтигэр УАЗ микроавтобус күлүүһүн туттарда. Икки нэһилиэги сэргэ «Абаҕа» ХЭТ ыанньык сайылыгар сылдьан үлэһиттэри кытта кэпсэттилэр.

«Биһиги улуус баһылыга Степан Николаевич Кузьмины кытта Бөтүҥ, Соморсун уонна Абаҕа сайылыктарыгар үлэни-хамнаһы билистибит. Бу курдук сылдьан биһиги миэстэтигэр сылдьан турар кыһалҕалары быһаарыыга дьаһаллары ылыыга, ону сэргэ үлэ былааннааһыныгар дьону-сэргэни кытта кэпсэтэн быһаарыылары ылабыт. Бөтүҥҥэ хаһаайыстыба салайааччыта Дмитрий Степанович Левины кытта нэһилиэк анныгар баар кормовой ыһыылаах  бааһынаны уонна былырыын саҥа хорутуллубут перевал таһыгар баар «Дьалабына» бааһынатыгар сырыттыбыт. Бурдук тахсыыта үчүгэй. Аны күһүн ардаабатаҕына, үчүгэй үүнүүнү ылар кыах баар. Абаҕаҕа сылдьан икки сайылыкка киирэн таҕыстыбыт. Ол курдук «Дьаам» уонна «Оһохтоох» сайылыктарыгар. Манна ыанньыксыттар үчүгэй баҕайытык үлэлии сылдьаллар.  Үүт ыама үрдүк. Икки сайылык күҥҥэ 3 тонна үүтү туттарар. Өссө да ыам үрдүө диэн этэллэр. Манна ыам аныгылыы технологиянан бара турар. Ыанньыксыттар урукку курдук биэдэрэнэн үүтү соспоттор. Тута барыта үүт ситиминэн быһаччы сойутар иһиккэ түһэ турар.

 Онтон Соморсуҥҥа быйыл үлэҕэ киириэхтээх бурдук ыскылаатын көрдүбүт.  Бэдэрээччит атырдьах  ыйыгар туттарар соруктаах,оннук да соругу туруордубут. Бу 1000 тонна киирэр бурдук ыскылаатын ааспыт сылга «Соморсун» ТХПК талыыга киирсэн ылбыттара. Ол быйыл сөбүлэһии быһыытынан үлэҕэ киириэхтээх. Бу иннинэ хаһаайыстыба үүнүүлэрин эргэ сарайдарга харайа сылдьыбыттара.  Маны сэргэ «Үрүйэ» , «Соморсун» хаһаайыстыбаларын  уонна бааһынай хаһаайыстыбалары,  олохтоохтору кытта сүбэ мунньах буолла.

 Онно бэлиэтээбиттэринэн уонна бэйэбит да көрбүппүтүнэн, от тахсыыта үчүгэй эрээри, күн-дьыл тымныйан ситэ  сиппэккэ турар. Ону кытта тохтообокко түһэр ардахтар, биллэн туран окко киириини атахтыыллар. Ол да буоллар,  бары күүһү түмэн баар сүөһүбүтүн кыстатар оппутун-аспытын булунууга бары сатабылы киллэрэн,   былааннаан оттуохтаахпыт диэн биир сүбэҕэ кэллибит. Дьон-сэргэ күүстээхтик оттуурга бэлэм. Өссө Соморсуҥҥа биир бэлиэ түгэҥҥэ кыттыыны ыллыбыт.

Ол курдук улуус салалтата ааспыт сылга киирбит култуура дьиэтигэр биэрбит үбүнэн атыылаһыллыбыт УАЗ микроавтобус массыына күлүүһүн туттарыы буолла»,   — диэн тыа хаһаайыстыбатын управлениетын салайааччыта Ион Кононов оробуочай сырыы туһунан билиһиннэрдэ.

Окко наадалаах барыта баар

 Оттон Саха Сирин тыа улуустарын тыа хаһаайыстыбатын тиэхиньикэтинэн, саппаас чаастарынан хааччыйар Руслан Федотов

салайааччылаах чааһынай тэрилтэ быйыл да окко наадалаах тиэхиньикэни барытын аҕалла. Бу күннэргэ хаһаайыстыбалар кэлэн наадыйар тиэхиньикэлэрин, саппаас чаастарын ылаллар. Биллэрин курдук, бу эргиэн тэрилтэ Аллараа Бэстээххэ бэрт киэҥ базалаах, эргинэр-уурар-харайар сирдээх маҕаһыыннардаах. Өрөспүүбүлүкэ үгүс улуустарын сэргэ, тэрилтэ Амма улууһун хаһаайыстыбаларын кытары үгүс сылларга бииргэ үлэлэһэн кэллилэр. Ону кытта, Аммаҕа сири оҥоруунан дьарыктанар.

“Биһиги тэрилтэ Арассыыйа собуоттарын сэргэ, Белоруссия өрөспүүбүлүкэтин собуоттарын кытта үлэлэһэр. Саҥа дьыл кэнниттэн саҕалаан окко туттулар араас техниканы, саппаас чаастары сакаастаан барыта бириэмэтигэр кэлбитэ.

Холобура бу күннэргэ Амма Абаҕатыттан “Илгэ” хаһаайыстыба кэлэн рулоннуур тиэхиньикэни уонна онно наадалаах саппаас чаастары ылан барда.

Ону сэргэ Амма улууһун бары хаһаайыстыбалара эмиэ дуогабардаһан тиэхиньикэлэрин ылан эрэллэр. Былдьаһыктаах күннэргэ тиэхиньикэ үчүгэйдик үлэлээтэҕинэ улахан иэннээх ходуһалары аҕыйах хонукка оттоон бүтэриэххэ сөп. Биһиги бэйэбит эмиэ оттообуппут хаһыс да сыла. Ол курдук Аммаҕа 400 га сиргэ  бурдук, элбэх сыллаах от ыспыппыт. Ааспыт уонна да ол иннинээҕи сылга үүнүү куһаҕана суох этэ. Онон бу саас отторо тиийбэтэх сүөһүлээх дьоҥҥо сенаж да, кур оту да босхо биэрбиппит. Быйыл элбэх сыллаах окко хаһаайыстыбалары кытта дуогабардастыбыт. Билигин бары улуустарга окко киирээри күүстээх бэлэмнэнии бара турар. Биһиги «Сенокос- Техника» диэн маҕаһыыммытыгар  оттооһун хампаанньатын бириэмэтигэр ыытан, сөпкө түмүктүүргэ аналлаах бары тиэхиньик, саппаас чаас баар.

Онон бары тыа хаһаайыстыбатын эйгэтин үлэһит дьонугар өлгөмнүк оттоон кыстыгы эрэллээхтик көрсөллөрүгэр баҕарабын”, — диэн “Руслан” эргиэн киинин ситимин салайааччыта Руслан Федотов санаатын үллэһиннэ.

Хаартыскалар: Августина Иванова түһэриитэ, Р. Федотов тиксэриитэ, “Амма олоҕо” хаһыат