Тыа хаһаайыстыбата

Сис кэмитиэт бэрэссэдээтэлэ бэлиэтээбитинэн, тыа хаһаайыстыбатын үлэһиттэрэ уонна өрөспүүбүлүкэ олохтоохторо өртөөһүн боппуруоһун норуот дьокутааттарын иннигэр куруутун туруорар сытыы боппуруостара, туруорсуулара.

-Кырдьаҕастар быһааралларынан, өр сылларга оттоммотох кураанах сэтиэнэх төттөрүтүн баһаар турар кутталын улаатыннарар. Кураан кэмҥэ маннык кур сэтиэнэх тута күүдэпчилэнэн тахсар. Ону таһынан, өртөммүт ходуһа үүнүүтэ үрдээн сүөһү, сылгы иитиитигэр аҕалар туһата улахан диэн бэлиэтииллэр.

Ол гынан баран, улахан ойуур баһаардара туралларынан сибээстээн, федеральнай сокуонунан өртөөһүн бобуллан турар. Биһиги өрөспүүбүлүкэбит дойдуга саамай киэҥ сирдээх-уоттаах эрэгийиэн быһыытынан биллэр, аҥаардас ойуурбут пуондата ылар иэнэ 254,7 мөл гектар, ол сирбит иэнин 83 бырыһыанын хабар.

Быраап нуорматын уонна социальнай быраактыка икки ардыларыгар баар араастаһыыны научнай чинчийии түмүктэринэн эрэ бэрээдэктиэххэ сөп. Онон бүгүн биһиг учуонайдарбыт, научнай уопсастыбабыт бэлэмнээбит дакылааттарын истиэҕиҥ, дьүүллэһиэҕиҥ, -диэн Александр Атласов көрүллэр тиэмэ сүнньүн быһаарда.

Өртөөһүн ходуһа үүнүүтүн, от хаачыстыбатын үрдэтэр

Чинчийиилэри М.Г. Сафронов аатынан Дьокуускайдааҕы тыа хаһаайыстыбатын научнай-чинчийэр үнүстүүтүн, «Дьокуускайдааҕы научнай киин» Сибиирдээҕи салаатын криолитозона биологическай проблемаларын үнүстүүтүн, П.И. Мельников аатынан ирбэт тоҥу чинчийэр үнүстүүтүн, СӨ билимҥэ акадьыамыйатын уонна АГАТУ учуонайдара ыыттылар.

Научнай чинчийиилэр түмүктэрин туһунан иһитиннэриини тыа хаһаайыстыбатын уонна ас-үөл бэлиитикэтин миниистрин солбуйааччы Сахаяна Павлова оҥордо. Ол курдук, бастакы чинчийиилэри Дьокуускайдааҕы тыа хаһаайыстыбатын научнай-чинчийэр үнүстүүтэ судаарыстыбаннай хантараак чэрчитинэн 2018 сылтан саҕалаан 2020 сылга диэри Хаҥалас улууһун ходуһа уонна ойуур сирдэригэр ыыппыт. Ол курдук, өртөөһүн ыытыллыбыт ходуһаларыгар кыһын сир үрдэ күүскэ тоҥоро, саас эрдэ ирэрэ, сылыйара, ону тэҥэ почва микрофлоратын күүһүрдэрэ уонна иҥэмтиэлээх бэсэстибиэлэрин эргиирин түргэтэтэрэ биллибит. Дакылаатчыт ону тэҥэ, Үөһээ Бүлүүгэ уонна Мэҥэ Хаҥаласка барбыт чинчийиилэжр түмүктэрин билиһиннэрдэ.

Оттон Дьокуускайдааҕы тыа хаһаайыстыбатын научнай-чинчийэр үнүстүүтүн сүрүннүүр научнай үлэһитэ Елена Пестерева этиитинэн, өртөөһүнү хонтуруоллаан ыытыы кэмигэр алаастыҥы, үрэхтиҥи ходуһалар почваларыгар баар үүнээйи сиэмэтин саппааһыгар куһаҕан дьайыы бэлиэтэммэтэх. Холобура Мэҥэ Хаҥалас уонна Хаҥалас улуустарын уонна нэһилиэктэрин баһылыктарын кытта бигэргэммит профилактическай сыаллаах өртөөһүнү нэрээт-көҥүлүнэн саас муус устар 20-тэн 30 күнүгэр диэри, күһүн балаҕан ыйын 15-тэн 26 күнүгэр диэри ыыппыттар. Чинчийиилэр өрт уота барбыт бары ходуһаларыгар үүнүү үрдээбитин, от хаачыстыбата уонна химиичэскэй састааба тупсубутун көрдөрбүттэр. Өртөөһүнү саас от үүнүүтүн саҕаланыытыгар, күһүн хаар түһүүтүн кытта тэҥҥэ ыытыы ордуга бэлиэтэммит.

СӨ Билимҥэ акадьыамыйатын геосистемалар этносоциальнай уонна этноэкэнэмиичэскэй чинчийиилэргэ салаатын салайааччыта Ирина Самсонова өртөөһүнү ыытыы болдьоҕугар болҕомтотун уурда. Ол курдук, 1280 респондеҥҥа ыйытык биэрбиттэригэр, үгүстэрэ өртөөһүнү хонтуруолга тутан ыытарга сөбүлэһэллэр. Бу эппиэтинэстээх тэрээһини кытаанах хонтуруолга тутан, саас эрдэ хаар бараатын кытта тута, күһүн хойутуу, көтөҕө түспүтүн, балаҕан ыйын 15 күнүн кэннэ, бастакы хаар түһүөн иннинэ ыытар наадатын бэлиэтээтэ. Научнай чинчийии биир үтүө өрүтүнэн былыр-былыргыттан өбүгэлэрбит сэтиэнэҕэ суох сиргэ күн уота мэһэйэ суох киирэрин, уу, сиик да түргэнник өтөн иҥэрин билэллэрин толору дакаастаабыттар. Холобура, өртөммүт ходуһа күн уотун, сииги иҥэринэн өр сыллаах от өлгөм үүнүүтүн биэрэрин, почва органическай бэсэстибиэлэринэн байытылларын чинчийэн үөрэппиттэр. Ол түмүгэр ходуһа почвата туруктаах, баай састааптаах буолара биллибит.

Ыйытыылар, хоруйдар

Норуот дьокутаата Андрей Находкин: «Ил Түмэн сис кэмитиэтэ өрөспүүбүлүкэ бырабыыталыстыбатыгар РФ Бырабыыталыстыбатын кытта бииргэ үлэлэһэн баһаары утары эрэсиим Быраабылатын 185 пуунун, кураанах оту хонтуруоллаан уматыыны көҥүллээһин чааһыгар уларытыылары киллэрэллэригэр эрэкэмэндээссийэлиир. Өрөспүүбүлүкэ салалтата бу боппуруоска туох, хайдах көрүүлээҕий, арыыларга баар ходуһалар төһө бырыһыаны ылалларый?»

Сахаяна Павлова: «Билигин федеральной сокуон өртөөһүнү ыытыыны бобор. Тыа хаһаайыстыбатын бородууксуйатын оҥорооччулары бу боппуруос улаханнык долгутарынан, кэнники кэмҥэ өртөөһүн сири оҥорууга дьайыытын кэлимник үөрэтэргэ анаан араас чинчийиилэр ыытыллаллар. РФ Бырабыыталыстыбата 2020 сыл балаҕан ыйын 16 күнүнээҕи баһаары утары уурааҕа хоту сир уратытын толору учуоттаабат . Бүгүн Ил Түмэҥҥэ билиһиннэрбит научнай чинчийиилэр түмүктэрэ салгыы федеральнай таһымҥа туруорсарга көмө, тирэх буолуохтара диэн эрэнэбит. Иккис боппуруоһунан - өрүс кытылынааҕы ходуһалар уопсай ходуһа ахсааныттан 28 бырыһыаны ылаллар».

Андрей Коноплев: «Ааспыт сезон саҕаланыыта өртөөһүн ыытылларынан уонна баһаартан куттала суох буолуу быраабылатын кэһииттэн бэрт ыгымнык ааспыта. Сезон устата 604 ландшафтнай (айылҕа) баһаар тахсан, 191 тыһ гектар умайбыта. Онон СӨ Айылҕа харыстабылыгар министиэристибэтэ РФ баһаары утары эрэсиим Быраабылатын ирдэбиллэрин толорууну тутуһар».

Норуот дьокутаата Ньургуйаана Заморщикова:«Өртөөһүн боппуруоһа турбута быданнаата, дьон сөптөөх быһаарыыны кэтэһэр. Биһиги өбүгэлэрбит өртөөһүн болдьоҕун булгуччу тутуһаллара. Саатар өрүс арыыларыгар өртөөһүнү көҥүллүүр тоҕо сатамматый ?»

Ирина Самсонова: «Сааскы өртөөһүн үүнүүнү үрдэтэр, хаачыстыбаны тупсарар диэн түмүккэ кэллибит. Үс төгүл улаатыннарар. Өртөөһүҥҥэ ходуһа тиибэ учуоттаныахтаах. Ол курдук, үрэх, өрүс ходуһаларыгар эрэ ыытыллара көҥүллэниэхтээх. Торфалаах ходуһаларга көҥүллэммэт. Баһаары утары миэрэлэр бары тутуһуллуохтаахтар, ол иһигэр 1,5 миэтэрэ кэтиттээх минерализованнай балаһа баар буолуохтаах».

Норуот дьокутаата Светлана Давыдова: «Бу боппуруоска быраап уонна билим өртүнэн үчүгэй бааза тэриллибит. Салгыы чугастыы эрэгийиэннэр уопуттарын үөрэтэн, бииргэ туруорсуохха наада. Эрэгийиэннэр уратыларын уонна килиимэт усулуобуйата арааһын учуоттаан уларытыылары киллэрэргэ уолдьаста».

Ирина Самсонова: «Биһиги итинник этиилээх тахсыахпытын сөп. Хаар ууллуутун, температура, тыал хайысхатын туһунан уо.д.а кэтээн көрүүлэрбит научнай чинчийии түмүктэринэн буолаллар. Ол гынан баран, чугастыы Забайкалье, Приморье,Амурскай уобалас сирдэригэр-уоттарыгар баһаартан кутталлаах сезон сылы мэлдьи кэриэтэ дьайар. Сорох сирдэригэр хаардара суох буолар. Аны биһиэхэ ирбэт тоҥмут эмиэ туһунан уратылаах. Онон бу боппуруоһу Судаарыстыбаннай Дуума таһымыгар билим уопсастыбатын ыҥыран туран дьүүллэһиини тэрийиэххэ сөп».

Түмүккэ төгүрүк остуол кыттыылаахтара өрөспүүбүлүкэ бырабыыталыстыбатыгар Арассыыйа Федерациятын сиригэр-уотугар үлэлиир Баһаары утары эрэсиим быраабылаларын 185-с пуунугар уларытыылары киллэрэр туһунан этиилэри ыытарга сүбэлээтилэр.

Сүрүн төрүөтүнэн эрэгийиэн тыйыс усулуобуйатыгар өртөөһүн үүнүүгэ уонна сүөһү дороххой аһылыгын итиэннэ от хаачыстыбатыгар туһалаах дьайыылааҕын көрдөрбүт научнай чинчийиилэр түмүктэрэ буолла.

Ил Түмэн пресс сулууспатын матарыйаалынан Алексей МАТВЕЕВ бэлэмнээтэ

Хаартыскалар Василий Кононов, Ил Түмэн түһэриитэ