Култуура

Былыргы төрүттэрбититтэн сыдьааннаах Улуу моҕуол  норуота “Легенда” диэн дьикти ааттаах быыстапкалара Саха Сирин националынай художественнай түмэлин көрдөрөр саалатыгар турда. Ааттыын даҕаны, дьэ чахчы, булгуруйбат санаалаах монгуоллары хоһуйар курдук атын салгыннаах, ураты тыыннаах хартыыналар киһи болҕомтотун тардаллар. Быыстапка  кулун тутар 5-20 күннэригэр көрөөччүлэри күүтэр.

Аһыллыы күнүттэн сэгэттэххэ, үөрүүлээх тэрээһин түмэл эрэллээх доҕотторун ортотугар буолла. Быыстапка Саха Өрөспүүбүлүкэтин националынай художественнай түмэлин, Монгол-Саха уопсастыба, Монголия уонна Саха Сирин Худуоһунньуктарын сойууһун, СӨ тас сибээскэ уонна норуоттар дьыалаларын, култуураҕа уонна духуобунай сайдыыга министиэристибэлэрин өйөбүллэринэн олус истиҥник ааста.

Кэлбит ыалдьыттары СӨ култуураҕа уонна духуобунай сайдыы миниистирэ А.И. Ноев, солбуйааччыта М.В. Силина, СӨ националынай художественнай түмэлин дириэктэрэ В.В. Тимофеева, түмэл научнай үлэҕэ дириэктэри солбуйааччыта, куратор Ю.В. Кравцова уонна Саха Сирин худуоһунньуктарын сойууһун бэрэссэдээтэлэ, О.А. Скорикова итии-истиҥ тылларынан эҕэрдэлээтилэр. Харда тылы Монгол-Саха сибээстэһиитин уопсастыбатын  бэрэссэдээтэлэ АмаржаргАлу БалжиннЯм уонна Монголия худуоһунньуктарын уонна маастардарын сойуустарын бырабылыанньатын чилиэнэ, живописец СонинбаЯру АмгаланбАтару эттилэр.

Националынай художественнай түмэли уонна Монгол-Саха уопсастыбатын доҕордуу сыһыан ситимниир. “Уопсастыба 2015 сыллаахха тэриллиэҕиттэн норуоттар доҕордоһууларын идиэйэтин өрө тутар.  Ол курдук, өссө 2017 сыллаахха бу түмэлгэ монгуол худуоһунньуктарын – Пурэвийн Оунбаяр, Нямхугийн Лхагвасурэна “Хозяева степи” диэн быыстапкалара буолан ааспытын сылдьыбыт дьон истиҥник аҕыннылар.

Быйылгы быыстапка билиҥҥи кэм биллиилээх живописец-худуоһунньуктарыгар – Монголия маастардарын уонна худуоһунньуктарын бырабылыанньатын сэбиэтин чилиэнэ, дойду художественнай Академиятын уонна дизайнын бочуоттаах үлэһитэ, култуура туйгуна Сонинбаяр Амгаланбаатар, Монголия худуоһунньуктарын Сойууһун чилиэнэ, култуура туйгуна Мунхбат Норовпэлжээ, живописец, Монголия маастардарын уонна худуоһунньуктарын сойууһун чилиэнэ  Цолмонбаяр Батбаатар, живописец, Монголия маастардарын уонна худуоһунньуктарын сойууһун чилиэнэ Ганзориг Энхбаяр айар үлэлэригэр ананар. Бу худуоһунньуктар уус-уран истииллэрэ туспа ураты майгылаах “монгол зураг” (монгол уруһуйа) диэн хайысхаҕа киирэр. “Монгол зураг” дьэрэкээн өҥнөрүнэн, биир тэҥ намыын сурааһыннарынан, илиҥҥи каллиграфияны кытары ханыылаах оһуордарынан биллэр. Тэтимнээх хартыыналара дириҥ символ уобараһын арыйан киһини абылыыр, бэйэтигэр тардар күүстээхтэр.

Билиҥҥи эдэр худуоһунньуктар үгэс буолбут тиэмэни кытары олох саҥа хайысхалары арыйыыга уонна өҥү-дьүһүнү таба туттууга маастардар диэн сыаналаатым. Кинилэр норуоттарын устуоруйатын курдук баай кырааскалаах, дьэрэкээн өҥнөөх киистэлэрин көрдөххө, туохтан да куттаммат, иннилэрин хоту баран иһэр, элбэх саҥаны киллэрэр дьон буолалларын сэрэйэҕин. Хааннарыгар да баар – хатан майгылара  кинилэр айымньыларыгар ускуустуба киэҥ уораҕайыгар   иннилэрин диэки сытыытык, сылбырҕатык  өтөн иһэллэрэ, аты мииммитинэн харса суохтук айанныылара көстөр. Көс омуктар буолалларын туоһутунан култуураларын биир сүрүн тиэмэтинэн ат буолар. Ат - түргэн, сымса, тулуурдаах,  күүстээх, хоһуун, эр санаалаах. Бу тула элбэх сюжет айыллыбытын илэ харахпытынан көрөбүт .

Худуоһунньуктар ойуулуур-дьүһүннүүр үлэлэригэр бэйэлэрин олохторун үөрүйэҕэр олоҕуран, төрүт култуураларын үгэстэрин тутуһан, ону кытары билиҥҥи олоҕу кытта быһаччы ситимнээн айаллар. Ол иһин кинилэр үлэлэригэр сирдээҕи олох кыһалҕаларын кытта тэҥҥэ кинилэр култуураларын төрдүн кытта сибээстээх тиэмэлэр үөскүүллэрин итэҕэйдим. Бу экспозиция норуоттары ситимниир  муоста буоларын көрдөрөр, онон худуоһунньуктар биир кэлим кэнтиэкискэ сылдьаллар.

 Бары билэрбит курдук, төрүт үгэстэри өрө тутуу, сайыннарыы норуот эстибэт дьылҕатын түстүүр. Оттон норуоттар икки ардыларыгар култуураны билиһиннэрии,  санааны, уопуту атастаһыы ускуустубаны байытар, кэҥэтэр уонна уһун тыынныыр. Онон, буоларын курдук, истибиттээҕэр, аахпыттааҕар биирдэ көрбүт ордук диэн баран, кэлэн сэргээҥ, атын дойду тыынын  чахчы илэ хараххытынан көрүҥ диэн сүбэлээтэҕим буоллун.

Кыайыына СТЕПАНОВА