Култуура

Сахабыт Сирин сүрүн библиотеката – Национальнай библиотека быйыл төрүттэммитэ 100 сыллаах үбүлүөйүн бэлиэтиир. Библиотека – информация киинэ. Кинигэ – араас кэмҥэ, үгүс көлүөнэ дьоҥҥо олохторугар солбуллубат билии кылаатын аргыһа, үүнэргэ-сайдарга сырдатар күүс буолар.

Бу ааспыт сүүс сыл, үйэ тухары өрөспүүбүлүкэбит киин библиотекатыгар Уус Алдантан төрүттээх элбэх киһи үлэлэһэн, улахан кылааттарын киллэрбиттэрэ. Ол үтүө үгэс салҕанан, билигин биһиги улууспутуттан ситимнээх анал үөрэхтээх специалистар  билии, үөрэх, култуура хайысхатынан айымньылаахтык үлэлииллэр.

Саха Сирин уһулуччулаах уопсастыбаннай - бэлитиичэскэй диэйэтэлэ, кыраайы үөрэтээччи-учуонай, суруйааччы, публицист, суруналыыс, Сахалар сойуустара уопсастыбаннай тэрилтэни төрүттээбит, Саха Сиригэр земствоны киллэриини көҕүлээбит, тэрийбит, улууспут дьоно-сэргэтэ киэн туттар, ытыктыыр киһибит Василий Васильевич Никифоров - Күлүмнүүр 1897 сылтан үлэлэһэн, 1898 сыллаахха  Дьокуускайга бастакы босхо ааҕар дьиэни-библиотека аһылларын ситиспитэ. Библиотека култуура-сырдатыы, үөрэхтээһин уонна общественнай-политическай олох киинэ буоларын туһугар сүрүн соругу туруорбута.

Өрөспүүбүлүкэҕэ биллэр-көстөр бөдөҥ диэйэтэллэр библиотеканы кытта ыкса сибээстээхтэрэ. Ол курдук Түүлээх нэһилиэгэр төрөөбүт, Новгородов Иван Дмитриевич (1888-1972) кыраайы үөрэтээччи, археолог, Москваҕа аспирантураны бүтэрэн баран, олоҕун бүтүннүү Ем. Ярославскай аатынан кыраайы үөрэтэр өрөспүүбүлэкэтээҕи түмэлгэ Саха Сирин 17-19 үйэтээҕи историятын үөрэтиинэн олоҕун тиһэх күннэригэр диэри дьарыктаммыта. Ол иннинэ 30-сылларга А.С. Пушкин аатынан республиканскай библиотекаҕа кыраайы үөрэтэр салааҕа үлэлээбитэ биллэр. Кини сүҥкэн үлэтэ РСФСР, САССР Верховнай сэбиэтин Бочуоттаах грамоталарынан бэлиэтэммитэ. САССР, РСФСР култууратын үтүөлээх үлэһитэ ааттар иҥэриллибиттэрэ.

Биир биллэр, киэн туттар киһибитинэн, олоҥхо аан дойдуга билиниллэрин ситиспит, Өнөртөн төрүттээх, Захарова Агафья Еремеевна (1944-2024)  буолар. Олоҥхону, сахалыы оҕо литературатын чинчийээччи, фольклорист, филология билимин кандидата 1968 сыллаахха Ленинградтааҕы култуура государственнай  институтун, оҕо литературатын салаатын бүтэрбитэ. Ити институт аспирантуратын бүтэрэн кандидат буолбута. 1975-1979 сылларга Оҕо республикатааҕы библиотекатыгар научнай-методическай салаа сэбиэдиссэйинэн үлэлээн баран, наукаҕа киирэн, бу олохтон барыар диэри, саха норуотун сүрүн айымньыта олонхо ЮНЕСКО билиниллэрин ситиспит, республикаҕа бөдөҥ чинчийээччи. Агафья Еремеевна П.А. Ойуунускай аатынан Государственнай бириэмийэ лауреата, «Гражданскай килбиэн» бэлиэ хаһаайката.

Тарскай Григорий Семенович (1908-1982). Дүпсүн улууһугар I Өспөх нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Суруйааччы, литературнай кириитик, библиограф, кыраайы үөрэтээччи. ССРС суруйааччыларын уонна суруналыыстарын сойуустарын чилиэнэ. 30-с сылларга «Эдэр большевик», салгыы «Кыым» хаһыат редакторынан үлэлээбит. Национальнай библиотекаҕа солбуйар директорынан,  директорынан, библиограбынан 1935-1944 сылларга үтүө суобастаахтык, уопсайа 21 сыл үлэлээбит. Кини суруйааччы уонна переводчик быһыытынан суруйар эйгэҕэ биллэр. Ол курдук кини В.К. Арсеньев «Дерсу Узала», М. Горькай, И. Тургенев, А. Чехов уо.д.а. суруйааччылар айымньыларын сахалыы саҥардыбыта. М. Горькай аҥардас отуттан тахса айымньытын переводтаабыта. Итини таһынан фольклору хомуйууга, нууччалыы-сахалыы словардарга үлэлэспитэ, кини олус үлэһитин туоһулуур.    

Өрөспүүбүлүкэ сүрүн библиотекатыгар үлэлээбит бэтэрээн үлэһиттэрин билиһиннэрдэххэ кинилэр библиотека сайдыытыгар дьоһун кылааты киллэрбит убаастанар үлэһиттэр. Ол курдук Алексеева Анастасия Николаевна (1944-2008) Дүпсүнтэн төрүттээх, ССРС култууратын туйгуна, СӨ култууратын үтүөлээх үлэһитэ, Уус-Алдан улууһун бочуоттаах олохтооҕо, олоҕун 40-ча сыл библиотекаҕа анаабыт. Кини 1971-2008 сс. – СӨ НБ библиограбынан, судаарыстыбаннай библиография секторын сэбиэдиссэйинэн, искусство уонна литература нэһилиэстибэтин  отделын сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитэ. «САССР - СӨ бэчээтин летопиһа» ыйынньыгы хомуйан оҥорбута, редактора. Элбэх библиографическай ыйынньыктары хомуйан оҥорбута. 1988, 1990 сыллардааҕы  Иркутскай уонна Амурскай уобаластарга ыытыллыбыт САССР Литературатын уонна искусствотын күннэрин кыттыылааҕа. «Книжная палата» телевизионнай программа  автора уонна ыытааччыта. СӨ Национальнай библиотекатын автоматизированнай регионнааҕы даннайдарын базатын оҥорууга кыттыбыта. СӨ «Докумуоннар эбэһээтилинэй экземплярдарын туһунан» сокуону ылыллыытын көҕүлээччи. «Память Якутии» өрөспүүбүлүкэтээҕи бырагыраама «Голос века» бырайыагын оҥоруутун бөлөҕүн салайааччыта.

Полякова Анна Сергеевна (1946-2014). Биллэр судаарыстыбаннай, уопсастыбаннай диэйэтэл, биир дойдулаахпыт, суруйааччы, публицист С.С. Васильев-Борогонскай төрөппүт кыыһа.  СӨ култууратын үтүөлээх үлэһитэ. 1963 сыллаахха НБ үлэҕэ киирэр. Москватааҕы государственнай култуура институтун 1970 сыллаахха бүтэрэн баран НБ үлэтин салҕаан, справочнай-библиографическай отделга библиограбынан, кинигэни харайыы салаатын сэбиэдиссэйинэн, кинигэ пааматынньыктарын научнай-чинчийэр  киинигэр научнай сотруднигынан өлүөр диэри  үлэлээбитэ. «Сандалы-Бичик» Саха сирин кинигэтин мемориальнай фондатын төрүттэспиттэртэн биирдэстэрэ.

Дьяконова Матрена Матвеевна (1937). Дүпсүҥҥэ орто оскуоланы бүтэрбит. 1970 сыллаахха Ленинградтааҕы государственнай култуура институтун бүтэрэн НБ ананан 1998 сыллаахха диэри үлэлээбит. ССРС култууратын туйгуна. Сүрүннээн библиограф быһыытынан  республика оройуоннарын библиотекаларыгар методическай көмө матырыйаалынан хааччыйыыга үгүс үлэни тэрийбит.

Кривогорницын Егор Семенович (1920-2007). Икки сэрии кыттыылааҕа Кривогорницын Е. С. олоҕун бүтүннүү библиотекаҕа анаабыт анал идэлээх специалист. 21 саастааҕар сэриигэ ыҥырыллан II-с Прибалтийскай фронт 514-с туспа танковай батальонугар стрелогунан сулууспалаабыт. 1944 сыллаахха Томскай куоракка артиллерийскай училищеҕа үөрэнэ сылдьан Улуу Кыайыыны көрсүбүт. Салгыы илиҥҥи фроҥҥа Японияны кытта сэриигэ кыттан, младшай лейтенант, взод командирынан сэриини түмүктээбит. «Германияны Кыайыы иһин», «Японияны Кыайыы иһин», «Бойобуой үтүөлэрин иһин» мэтээллэринэн, Аҕа дойду сэриитин II степеннээх уордьанынан бэлиэтэммит, Улуус Бочуоттаах гражданина. Сэрии кэнниттэн Дьокуускайдааҕы культурнай-сырдатар училище библиотечнай отделениетын бүтэрэн А. С. Пушкин аатынан өрөспүүбүлүкэтээҕи библиотекаҕа 1947-51 сылларга, хоту Саккырыырга, Дьокуускай Табаҕатыгар, Капитоновкаҕа библиотекардаабыт. Кэлин Мындааба бөһүөлэгэр библиотека сэбиэдиссэйинэн биэнсийэҕэ тахсыар диэри үлэлээн, музыканы, хоһоону, ырыаны олоҕун аргыһа оҥостон нэһилиэнньэҕэ үтүө өйдөбүлү хаалларбыта.

Шепелева Анна Филипповна 1955 сыллаахха Уус Алдаҥҥа оройуоннааҕы библиотекаҕа үлэҕэ киирбит бирикээһэ баар. Салгыы НБ методиһынан 60-с сылларга үлэҕэ киирбит. Кэлин Дьокуускайдааҕы сэллиги эмтиир-үөрэтэр научнай-чинчийэр институтугар библиотека сэбиэдиссэйинэн үлэлээн биэнсийэҕэ тахсыбыт.

Сивцева Гликерия Иннокентьевна (1937-2021). Дьокуускайдааҕы култуурунай-сырдатар училищены бүтэрбит. Үлэлээбит библиотекаларын Баатаҕайга, Найахыга, улуустааҕы Оҕо библиотекатын үрдүк кэрдиискэ таһаарбыта, саҥа хайысхалары олоххо киллэрбит новатор библиотекарынан сыаналаммыта. 1981 сыллаахтан  НБ техническэй литература салаатыгар библиограбынан биэнсийэҕэ тахсыар диэри үлэлээбитэ.

Максимова Саргылана Васильевна Бороҕоҥҥо төрөөбүтэ. Мүрү орто оскуолатын бүтэрбитэ. СӨ култууратын үтүөлээх үлэһитэ. Историческай наука кандидата, «Книжное дело в Якутии (1917-1991 гг.)» темаҕа диссертациятын көмүскээбитэ. Илин Сибиирдээҕи государственнай култуура институтун, Новосибирск куоракка ГПНТБ аспирантуратын бүтэрбитэ. Библиотекаҕа 1987 сылтан библиограбынан, научнай сотруднигынан үлэлээбитэ. Арктикатааҕы искусство уонна култуура государственнай институгар библиотековедение уонна библиография кафедратын декана. 2016 сылтан Национальнай библиотека директорынан үлэлиир.

Павлова Наталья Степановна   Тумултан төрүттээх, 1966 сыллаахха Мүрү орто оскуолатын, 1970 сыллаахха Ленинградтааҕы култуура институтун библиотека салаатын, 1983 сыллаахха Киевтээҕи государственнай университет философия салаатын бүтэрбит. Философскай наука кандидата. 1970-1982 сс. А. С. Пушкин аатынан Өрөспүүбүлүкэтээҕи библиотекаҕа техническэй литература салаатын сэбиэдиссэйинэн үлэлээн баран, СГУ көһөн преподавателлээбит.

Урукку кэмҥэ библиотекарынан дьахтар аймах үлэлээн кэлбит буоллаҕына, билигин автоматизация, виртуальнай эйгэ сайдан эрэринэн национальнай библиотекаҕа уолаттар кыайа-хото үлэлииллэр. Ол курдук, Борисов Василий Борисович  Илин Сибиирдээҕи култуура институтун бүтэрбитэ. Билигин НБ солбуйар директорынан аныгы үйэ сайдыытын олоххо киллэриигэ айымньылаахтык үлэлии сылдьар. Татаринов Иннокентий Иннокентьевич (Хоноҕор) НБ региональнай библиография салаатын сүрүннүүр библиограбынан, Абрамов Айтал Юрьевич (Өспөх) пуонданы толоруу салаатын сүрүннүүр библиотекарынан, Васильев Василий Васильевич, Чемезов Александр Иннокентьевич (Бээрийэлэр) цифровой сайыннарыы салаатыгар кылаабынай, сүрүннүүр библиотекардарынан, эрчимнээхтик ылсан, саҥа ньымалары олоххо киллэриигэ үлэлииллэр.

Уус Алданнааҕы кииннэммит библиотека тиһигэр үлэлээбит коллегаларбыт билигин Национальнай библиотекаҕа үлэлииллэр. Ол курдук Троева Маргарита Иннокентьевна, Иванова (Кривошапкина) Айталина Петровна Бороҕоҥҥо Киин библиотекаҕа үлэлээбиттэрэ. Билигин НБ Айталина Петровна цифровой ресурсалары салайыы салаатын кылаабынай библиограба. Аргунова (Сивцева) Мария Иннокентьевна Кэптэни библиотекатыгар үлэлээбитэ. Кэлин НБ кинигэни харайар отделыгар, докумуон пуондатын салаатын сүрүннүүр  библиотекарынан үлэлиир.  

 Попова Розалия Иннокентьевна Мындаабаҕа, Готовцева Туйаара Николаевна Баатаҕайга, Лукачевская Наталья Семеновна Бороҕон нэһилиэгэр, Павлова Туйаара Степановна Майаҕаска, Иванова Евдокия Давыдовна Найахы нэһилиэгэр, Лугинова Елена Петровна «Сыккыс» библиотекаҕа олус таһаарыылаахтык үлэлээбиттэрэ. Наталья Семеновна уонна Туйаара Степановна НБ кыраайы үөрэтэр салааҕа үлэлээбиттэрэ. Лукачевская Н.С. билигин бочуоттаах сынньалаҥҥа олорор. Туйаара Степановна «Чолбон» сурунаалга эппиэттиир сэкэрэтээринэн үлэлиир. Коллегаларбыт Розалия Иннокентьевна пуонданы толоруу салаатын сүрүннүүр библиотекарынан, Айталина Петровна, Елена Петровна цифровой ресурсалары салайыы салаатыгар, Туйаара Николаевна култуурунай уонна үөрэхтээһин бырагыраамаларын уонна бырайыактарын сүрүннүүр библиотекарынан, Евдокия Давыдовна национальнай библиография киинин сүрүннүүр библиограбынан айымньылаахтык үлэлии сылдьаллар.

Докумуоннары чөлүгэр түһэрии уонна харайыы региональнай киинигэр Атласов Петр Николаевич уонна Ан-Чауечи Людмила Николаевна (Өнөрдөр) үлэлииллэр. Каталогизация ресурсаларын салаатыгар Угапьева Айталина Прокопьевна (Дүпсүн), Корнилова (Васильева) Вера Афанасьевна (Суотту) үлэлииллэр. Ильина Виктория Викторовна (Суотту), Окоемова Варвара Геннадьевна (Курбуһах) цифровой ресурсалары салайыы салаатыгар, Иевлева (Аммосова) Саргылана Иннокентьевна (Чаран), Лазарева Юлия Руслановна (Бороҕон) кыраайы үөрэтэр салааҕа, Гоголева Лена Николаевна (Бороҕон) биир кэлим өҥөнү оҥорор салааҕа, Максимова Арианна Васильевна (Бороҕон) Национальнай библиотека бэчээттиир киинин кылаабынай библиотекарынан үлэлииллэр.

Ыам ыйын 27 күнүгэр дойду үрдүнэн Библиотека күнэ бэлиэтэнэр. Хас биирдии библиотека үлэһитэ талан ылбыт идэтинэн, дьоҥҥо-сэргэҕэ кэрэни үксэтэр, олоххо баар сыаннастары харыстыыр, тэнитэр ураты суолталаах идэ буолар. Биир идэлээхтэрбит, Национальнай библиотека специалистара, информационнай технологиялар күүскэ сайда турар кэмнэригэр, олоҕу кытта тэҥҥэ хардыылаан, үүнэн-сайдан иһэргитигэр, сонун бырайыактаргыт куруук кыайыылаах, өрөспүүбүлүкэ инники күөнүгэр сылдьан, дойдубутугар сайдыыны аҕалыаххытын баҕарабыт! Күннээҕи үлэҕитигэр баай ис хоһоонноох тэрээһиннэри, көрсүһүүлэри, билиини үйэтитиигэ аныгы ньымалары олоххо киллэрэн иһэргитигэр, элбэх махталлаах ааҕааччылары, сэҥээрээччилэри!

М.Н. БОРИСОВА, С. С. Васильев-Борогонскай аатынан кииннэммит библиотека библиограба,

Т.Н. ГОТОВЦЕВА, СӨ Национальнай библиотекатын култуура уонна үөрэхтээһин

бырагыраамаларын уонна бырайыактарын сүрүннүүр библиотекара.

Хаартыска ааптардар тиксэриилэринэн