Култуура

Тыйаатыр үрдүкү сыанатыгар Алампа, Өксөкүлээх Өлөксөй, Былатыан Ойуунускай, Николай Неустроев, Суорун Омоллоон, Иван Гоголев, Амма Аччыгыйын айымньыларын туруорбуттара саха театральнай ускуустуубатыгар устуоруйатыгар көмүс буукубанан суруллубута.

Умнуллубат уобарастары айар, көрөөччү дохсун ытыс тыаһынан доҕуһуоллатан испэктээги туруорар бөлөх урут Опера уонна балет тыйаатырыгар олохсуйан үлэлиирэ. Онтон Бастакы Бэрэсидьиэммит Михаил Николаев уурааҕынан Дьокуускай куорат килбэйэр киинигэр Саха тыйаатырын дьиэтэ тутуллан, үлэҕэ киирбитэ.

Ил Дархан Айсен Николаев ыйааҕынан тохсунньу 16 күнэ Саха национальнай тыйаатыра төрүттэммит күнүнэн бигэргэннэ. СӨ Бырабыыталыстыбатын бэрэссэдээтэлин солбуйааччы Сергей Местников быйыл култуураҕа, духуобунай сайдыыга ураты суолталаах сыл үүммүтүн бэлиэтээтэ.

Кини култуура диэн хас биирдии киһи ис туругун кытта ыкса ситимнээх, бүтүн норуот сүдү баайа, сайдыыта, үөрэҕириитэ. Үйэлэри уҥуордаан кэлбит норуоппут үгэһин, ийэ тылын, төрүт култууратын харыстаан, кэнэҕэс көлүөнэҕэ тириэрдэр соруктаахпыт диэн иһитиннэрдэ.

Хас биирдии норуот ханнык баҕарар түгэҥҥэ, чуолаан ыарахан кэмҥэ култууратыгар, итэҕэлигэр тирэҕирэр түгэнигэр бигэ туруктаах буолар. Бэйэтин төрүт култууратын өрө тутар норуот хайа баҕарар ыарахаттары сатаан туоруур.

«Олус быһаарыылаах дьүүллэһии, ырытыһыы, мөккүөр да кэнниттэн Ил Дархан Саха тыйаатыра 1906 сыл тохсунньу 16 күнүгэр төрүттэммитэ диэн түмүк быһаарыыны ылынна», — диэтэ Сергей Местников. Бу иннинэ Саха тыйаатыра 1925 с. төрүттэммитинэн ааҕыллара. Тыйаатыр төрүттэммит сылын бүтэһиктээхтик быһаарыыга үлэтин иһин Сергей Васильевич мустубут дьон иннигэр Ил Дархан аатыттан Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнин бастакы вице-спикерыгар А.Н. Жирковка махталы тириэртэ.

Саха тыйаатырын дириэктэрэ Петр Макаров тыйаатыр төрүттэммит күнэ - дьыла чопчуламмытын түмүгэр Арассыыйаҕа национальнай тыйаатырдар ортолоругар Саха тыйаатыра биир саамай кырдьаҕас тыйаатыр аатын ылбытын бэлиэтээтэ. Петр Тимофеевич: “Тыйаатыр төрүттэммит историятын сиһилии быһаарбытыгар уонна Саха тыйаатырыгар мэлдьитин даҕаны өйөбүл буолар, сүбэлиир – амалыыр киһибитигэр», - диэн бэлиэтээн туран Александр Николаевичка тыйаатыр коллективын аатыттан махтал суругу уонна “Саха тыла” диэн ааттаах хартыынаны бэлэх туттарда.

Харда тылыгар Александр Жирков Ил Дархан Айсен Николаев аҕыйах хонук иһигэр таһаарбыт үс ыйааҕа саха дьонун инники дьылҕатыгар улахан суолталааҕын бэлиэтээтэ. Ол курдук, бастакытынан, олоҥхону харыстааһын үлэтэ салҕанар, иккиһинэн, Саха тыйаатырын төрүттэммит бэлиэ күнүн быһаарар дьаһал таҕыста, үсүһүнэн, 2026 өрөспүүбүлүкэҕэ култуура сылынан биллэрилиннэ.

Саха тыйаатырыгар толору мустубут дьоҥҥо туһаайан А.Н. Жирков Саха тыйаатыра хайдах төрүттэммитин, онуоха саха бастакы көлүөнэ национальнай интеллигенциятын суолтатын, кэлин, ити дьон үгүстэрэ репрессияҕа түбэһэн ааттара бобуллубутун кэннэ Саха тыйаатырын историятын хайдах токурута сатаабыттарын туһунан кылгастык гынан баран, сүрдээх тиийимтиэ тылынан сиһилии кэпсээтэ. Александр Николаевич этэринэн, биллиилээх олоҥхоһут Петр Охлопков – Наара Суох “Бэрт киһи Бэриэт Бэргэн” олоҥхотунан сахалыы бастакы испэктээҕи В.В. Никифоров көҕүлээһининэн, кини туруоруутунан 1906 с. тохсунньу 4 күнүгэр тэриллибит «Сахалар сойуустарын» дэлэгээттэригэр анаан туруорбуттар эбит.

Саха тыйаатыра төрүттэммит сылын сэргэ, Александр Жирков саха национальнай бэчээтэ төрүттэммит сылын чөлүгэр түһэрбит киһи быһыытынан аата эмиэ ааттанна. Ол курдук, 2020 с. диэри саха бэчээтэ 1921 сылтан үөскээбитэ диэн буолара. Ону эмиэ А.Н. Жирков саха бэчээтэ саха бастакы көлүөнэ национальнай интеллигенциятын саҕалааһынынан ити 1921 с. быдан иннинэ, 1907 с. “Саха дойдута” диэн сахалыы хаһыаттан саҕаламмыта диэн дакаастаабыта. Ол инниттэн кини салайар бөлөҕө 2017 с. “Саха бастакы хаһыаттара, сурунаала” диэн кинигэни бэчээттэтэн таһаарбыта. Онно олоҕуран Ил Дархан Айсен Николаев 2020 с. Саха национальнай бэчээтин күнүн от ыйын 1 күнүттэн “Саха дойдута” хаһыат 1907 с. бастакы нүөмэрэ тахсыбыт күнүттэн бэлиэтиир туһунан Дьаһала тахсыбыта.

Култуура тыа сириттэн силистээх-мутуктаах буоларын быһыытынан, 15 улуус култуураҕа управлениелара 120 000 солк. кыттыһан, 1,8 мөл. солк. суумалаах сэртипикээти Саха тыйаатырыгар бэлэх ууннулар.

Тыйаатыр сайдыытын суолун көрдөрүү, эҕэрдэ кэнсиэр кэнниттэн түмүккэ култуура сылын ымыытын сэргэ үрдүгэр уот Дьөһөгөй бэлиэтин Андрей Борисов СӨ Култууратын уонна духуобунай сайдыытын миниистиригэр Афанасий Ноевка туттарда.

«Кытай халандаарынан сотору Саҥа Дьыл кэлиэ, уот кыһыл ат сыла, оттон сахаларга Дьөһөгөй сыла эрдэ кэлбитэ. Култуура диэйэтэллэрин ааттарыттан култуура сылын бэлиэтэ үлэлиир остуолгар сылы супту туран, үлэҥ эппиэтинэстээҕин санаттын», — диэн Андрей Борисов миниистиргэ туһаайан эттэ.

Афанасий Ноев Саха тыйаатыра икки үйэ тухары норуоту түмэрин, норуоттар сомоҕолоһууларын сылыгар биһиги култуурабыт өссө үрдүк таһымҥа таҕыстын, сайдар саҕахтары арыйа турдун диэн баҕа санаатын тириэртэ.

Ааптар хаартыскаҕа түһэриитэ.