Култуура

 -Туйаара, бу оруобуна түгэни куоттарбакка быыстапкаҕын көрөн, бэйэҕин эмиэ көрсөн сэһэргэһэр түгэн тосхойбутугар үөрдүм. Быыстапканы көрөн баран, бу турар уруһуйдар олох эйгэнэн кэлбиттэр дии санаатым. Ол чахчы дуо?..

-Оттон мин оннук эйгэлээхпин, айылҕалаахпын диэбэппин бэйэбин. Тоҕо диэтэр саха киһитэ барыта айылҕалаах, саха киһитэ барыта түүллээх, саха киһитэ барыта биттээх дии саныыбын. Ол иһин туох баар үлэбин барытын ис сүрэхпиттэн, кутум-сүрүн тугу сэрэйэрин, кутум кыла тугу таарыйарын таһаарабын. Ардыгар түүлбэр да көрөбүн, ардыгар интуициям этэринэн, тугу да оннук көрбүөччү курдук көрбөппүн эрээри, бу уруһуй хайдах уруһуйданыахтааҕын билэбин, илиим бэйэтэ бара турар.

 -Хаһааҥҥыттан маннык уруһуйдуур буоллуҥ уонна ол иннинэ уруһуйдуур этиҥ дуо?

-Төрүт өбүгэлэрбэр олоҥхоһуттар, тойуксуттар, уруһуйдьуттар, үҥкүүһүттэр бааллар эбит. Төрдүм Таатта, эбэбинэн, эһэбинэн Баайаҕа Уолба ити аҕам өттүнэн, онтон ийэм өттүнэн Гороховтар, “Кыыдааннаах кыыс бухатыыр” диэн  Муойа Мэхээлэ олоҥхоһут бииргэ төрөөбүт быраата мин хос-хос эһэм.

- Уруһуйдуур эйгэҕэ киирэргэр бастаан туохтан саҕалаабыккыный?

 -Художник живописец диэн саҕалаабытым эрээри, бэйэм итинник уһулуччу идэлээхтик ханна да үөрэммэтэҕим. Кыра оҕо эрдэхпинэ уруһуйга биэрэ сылдьыбыттара гынан баран, мин уруһуйбар үксүн чаҕылхай өҥнөрү уонна үксүн уруһуйу фантазиянан, бэйэм наар айан көрөр буоламмын  олох чаҕылхай өҥнөрү сөбүлээн туттар уратылаах этим. Ол иһин бэйэм остуоруйа айарым, айан төһөнү баҕар кэпсиирим, ол иһин уруһуйга киллэрбиттэрэ эрээри, мин ордук үҥкүүгэ умсугуйбутум. Ол 7 кылааска уруһуйга биэрбиттэрэ да, миэнэ буолбатах эбит диэммин сылдьыбатаҕым. Кэлин санаан көрдөхпүнэ, уруһуйдуурга үөрэтэр ньыманы ылымматахпын, мин  уруһуйдуур истиилим атын эбит. Ол иһин оскуолаҕа сылдьан ордук ылларан фэнтези жанрын олус умсугуйан ааҕар буолбутум. Оскуоланы бүтэрэн баран историческай факультекка үөрэнэр сылларбар, ордук мифологияны сэҥээрбитим. Ол курдук греческай мифология уобарастарын, геройдарын, былыргы Кытай, Рим, Япония мифологияларын үөрэтэн барбытым.

-Бу национальнай архыып үлэһитэ уонна уруһуйдьут туох ситим эйиэхэ баарый итиннэ?

 -Үрдүк үөрэхтээх историк учуутал идэтин туйгуннук бүтэрбитим уонна тута Национальнай архыыпка үлэҕэ киирбитим. Оруобуна уон сыл үлэлээтим. Архыыпка үлэлии кэлээт даҕаны, былыргы илиинэн суруктары билсэн барбытым. Максим Аммосов, Өксөкүлээх, Барахов курдук биһиги улахан бөдөҥ дьоммут илиинэн суруйбут үлэлэрин хасыһан барбытым. Хаартыскаларын кытта үлэлээбитим, Гавриил Чиряев суруйууларын хаһыспытым. Кэнники улахан үлэм диэн норуодунай суруйааччы Софрон Данилов рукопистарын балтараа сыл устата үөрэтэммин, опистаан архыыпка туттардым. Ол кэнниттэн саха култуурата бэйэбэр олох атыннык арыллыбыта. Кинигэҕэ суруллубатах сахабыт тылын, ускуустубатын туһунан араҥа арыллыбыта, айар куттаах буоламмын ол кэнниттэн бу информация барыта уруһуй буолан кутуллан барбыта. Ол уларыйыыбын кэргэним таба көрбүтэ. Бастаан бэйэм уруһуйдуурбар диэммин планшет ылыммытым эрээри, онтукам кыамтата намыһах этэ, ол да буоллар оҕобунаан кинигэ оҥорон таһаарбытым “Малая энциклопедия сказочных существ якутской мифологии” диэн. Бу кинигэ 2015-2016 сс. этэ. Бу кинигэни оҥорорбутугар оҕобор саха сиэрин-туомун, итэҕэлин, остуоруйаларын, маннык иччилэр, айыылар, абааһылар бааллар диэн үөрэтэммит онно уруһуйдаан саҕалаабытым. Уонна уратыта диэн, бу кинигэни оҥорорго архыыптан элбэх суруйуулары булбуппут. Ол курдук баар 1929 с. Верхоянскай народнай комиссарын отчуотугар чучунаа туһунан дакылаат баара. Оннооҕор остуоруйа дьоруойдара ханна төрөөбүттэрин туһунан кытта баар. Архыыпка ол туһунан (места рождения сказок) көрдөөбүппүт. Ол курдук олус билэр Бэйбэрикээн эмээхсиммит Хаҥалас улууһа эбит, прототиба. 1937 с. биир тыа оҕонньоро аан бастакытын кэпсээбит эбит бу Бэйбэрикээн туһунан, Алаа Моҕус Хоро дойду диэнтэн төрүттээх эбит. Бу сир ханан былыргыта баар эбитий диэн историк буолан хасыһан көрбүтүм, Сунтаар уонна Бүлүү икки ардыгар былыргы Хоро диэн сир баар эбит. Ол сир бу Алаа Моҕус туһунан остуоруйаҕа ойууланар эбит. Инньэ гынан бу үлэбит кинигэлээх, картографиялаах, остуоруйалар ханна үөскээбит сирдэрэ кытта баар, бу үлэбитигэр уруһуйдарын сыыппар живопиһа диэнинэн уруһуйдаабытым онтон саҕаламмыта.

   -Сүрүн үлэлэриҥ уонна бу быыстапкаҕын төһө кэм уруһуйдаатыҥ?

  -Саҥа дьиэҕэ киирбиппит ити 2020 с. этэ, ол сыл кэргэним  саҥа планшет бэлэхтээбитэ, онтон сайдан, киэҥник уруһуйдаан бу номнуо 7 сыл буолла. Онтон бу быыстапкабын икки сыл уруһуйдаан үлэлээтим. Ол үлэлиир кэммэр олох бэйэбэр аргыый иитиэхтээн, дьоҥҥо-сэргэҕэ эппэккэ, чуумпуга бу икки сылы быһа иһиллэнэн, сороҕун түүлбүнэн көрөн. Ол эрээри уруһуйдарым бары сүрдээх холкутук, иҥнигэһэ суох уруһуйданан тахсыбыттара.  Саамай дьиктитэ Аар Айыыны уруһуйдаан бүппүтүм кэнниттэн, бүтэрбит уруһуйдарбын аны социальнай ситиминэн уруһуйдарбын сэҥээрэр дьоҥҥо таһаарабын. Ол бүтэрбит, дьоҥҥо билиһиннэрбит күммэр тута комета кэлэн түспүт этэ. Ону хайдах эрэ, бэлиэ биэрдилэр дии санаабытым. Онтон уруһуйдарым быһаарыылара этитии курдук, түүлбэр суруллан көстөөччү уонна ити уруһуйдарым уобарастара бу дьону, киһини илэ көрөн турар курдук уруһуйдуубун. Бу  уруһуйдарбын быыстапкалыам диэн бэлэмнээбитим.

-Уруһуйдьукка быыстапка туруоруута диэн тугуй?

-Маннык уруһуйдьут баар эбит диэн, бэйэтин айымньытын көрдөрөр, билиһиннэрэр үчүгэйдээх. Бу Айыылары, иччилэри тоҕо уруһуйдаатым диэ. Саха киһитэ, саха дьоно, саха ыччата норуот биллин диэн. Айылҕаны харыстыы үөрэнниннэр диэн, айылҕаны кытта биир ситимнээхтик алтыһан олордуннар диэн. Тоҕо диэтэр, от-мас иччитэ хас биирдии силиһэ, сэбирдэҕэ, умнаһа кытта ичилээх, аттыбытыгар тыыннаах буолан эйгэ үөскэтэн сылдьалларын үгүс киһи билбэт эбит. Бу быыстапкам турбута ый аҥаара буолла. Ол устатыгар сылдьыбыт дьон, аҕам саастаахтар этэллэр, бу бачча сааспытыгар диэри айыылар, иччилэр маннык моһуоннаах буолуохтара диэн билбэт этибит дииллэр. Бу быыстапкам сыала-соруга - аныгы көлүөнэ ыччакка, дьоҥҥо дьайан, ис куттарын уһугуннарара буоллар. Быыстапкам ситиһиитэ ол буолуо этэ диэн баҕалаахпын.

-Онтон тоҕо харандаас, кырааска буолбатаҕый бу быыстапка, тоҕо сыыппара живопиһа диэний?

  -Аныгы көлүөнэҕэ анаан турар быыстапка курдук, аныгы ыччат түргэнник ылыннын, өйдөөтүн диэн. Уонна билигин санаан көрдөхпүнэ, мин анаан уруһуй идэлэммэтэҕим диэн. Мин айылҕабынан тугу саныырбын, тугу хайдах көрөрбүн көҥүллүк айан үлэлиирбин хааччахтаамаары эбит быһыыта дии саныыбын. Онтон уруһуй идэтин баһылаан уруһуйдуурум буоллар традиционнайынан эрэ хаалыам эбитэ буолуо дуу диэн санаа эмиэ кэлэр. Онтон бу маннык олох аныгылыы сыыппара ньыматынан уруһуйдуурум миэхэ тус көҥүлү, айар тыыным, эйгэм хааччаҕа суох сайдарыгар кыах биэрэр.

-Өссө ханна эмэ быыстапкаҕа кыттыбытыҥ дуо?

 -Эмиэ бу түмэлгэ 2022 сыллаахха “Олоҥхо Экспо” улахан быыстапка буолан турар . Онно олоҥхо уобарастарын оҥорбуппут. Барыта 33 уруһуй  турбута, онтон миэнэ икки уруһуйум турбута, ис хоһооно үс дойдуну көрдөрүү этэ, боотурдар, айыылар, кыргыттар. Онно түүннэри-күнүстэри художественнай үнүстүүт оҕолорун кытыннаран, кинилэри кытта  үлэлии -үлэлии уруһуйдаан, үнтү сылайан  ол олоҥхом икки уруһуйун бүтэрэн баран,  күөх хонуу аттынан таксинан ааһан иһэн күнү көрбүтүм, күнүм араас өҥнөөх сардаҥанан дьиримнии аҕай турара көстүбүтэ, ыксаан таксиспар көрүҥ күнү дии сатаабытым да таксист “солнце как солнце” диэбитэ. Онно ол күнү көрөн олус дьиибэ дуоһуйуу, сылаам сүтэн,  дьоллонуу туруга киирбитэ бэйэбэр, үлэбэр оннук тиийбитим. Кэлин ыйыталаһа сылдьыбытым ити миэхэ эрэ көстүбүт дуу, тоҕо итинник көһүннэ диэн. Бэйэм санаабар олус сылайаммын, утуйбакка сылдьар буоламмын диэн санаа баара, ону эппиттэрэ, улахан таһымнаах уруһуйу оҥороҥҥун бу айылҕа саамай кэрэтин көрдөрбүт диэн быһаарбыттара. Онтон, бу кэлиҥҥи кэмҥэ маннык баҕа санаа баар миэхэ. Ити араас дойдулар мифологияларын хаһыстаҕым аайы, бу ыйытык өссө дириҥник сытыытык киирэр курдук. Тоҕо саха мифологията тахсыбатый дии санааччыбын. Туох баар омук киинэлэрэ фэнтези, ити араас анимелара уобарастардаахтар дии, онтон биһиги итэҕэлбит айыыларбыт, иччилэрбит тоҕо итинник кимиэхэ да кэлбэтий дии санааччыбын. Тоҕо Зевс диэтэхпинэ наһаа элбэх информация тахсарый, онтон Үрүҥ Айыы тойон диэтэхпинэ ыһыах эрэ тахсарый, дьүһүнэ суоҕуй диэн санаа үүйэ тутар. Ити ыйытыгы уруһуйдуур оҕолорго биэрэммин, оҕолор эмиэ толкуйдаһан ити Олоҥхо Экспо диэн быыстапкаттан сиэттэрэн, араас ситиһии ылбыттара. Ити уруһуйбут Москуба, Мексика, ВДНХ, Кытай уонна РФ Федерация Сэбитиэтигэр барбыта. Оҕолор оннук биир уруһуйдарынан  тахсыбыттара. ВДНХ-аҕа биир сыл турбуттара.

-Быыстапкаҕа барыта хас уруһуй турда уонна барыта төһө уруһуй үлэлээххиний?

   -Билигин бэйэм уруһуйдарбын хайдах эрэ түмэн көрөөччү киэҥ араҥатыгар таһаарарым дуу диэн санааттан бу быыстапкаҕа барыта 64 уруһуй турда, манна өссө барыта 78 үлэбин аҕалбытым, онно миэстэ тиийбэккэ сорох уруһуйдарым баппатылар. Онтон уопсайынан  үлэм сэттэ сыл тухары элбэх. Онтон бу быыстапка олох бастакы ааптардыы туруоруум.

 -Быыстапкаҥ сүрүн ис хоһоонуттан сырдат эрэ, киһи  бу саха айыыларын, иччилэрин өйдүүрүгэр салайыы курдук.

 - Аартыгым арыллан билигин фольклористикаҕа баарбын. Магистратураҕа үөрэнэ сылдьабын. Бу сахам фольклорум ис дьиҥин научнай чинчийии өттүнэн дириҥник хасыһан, үөрэтэн эрэбин . Быыстапкам сыала-соруга - фольклорбутун быһыта-орута көрдөрүү, билиһиннэрии буолбакка, бииргэ түмэн ситимнээн көрдөрүү. Дьон көрдүннэр, биллиннэр, өбүгэлэрин, айыыларын, иччилэрин билэллэрин туһугар, ону сэргэ бу төрөөбүт дойдубут сүҥкэн кэрэтигэр харыстабыллаахтык сыһыаннаһар, ис кута уһуктарыгар отун-маһын, сирин, кыылын-сүөлүн мээнэ суох гына айбардаабатын диэн санааттан. Биһиги чычаастык өйдүүрбүтүнэн халлааҥҥа биир таҥара баар курдук, ол гынан баран айыыларбыт, иччилэрбит элбэхтэр эбээт. Саха итэҕэлинэн уон икки айыы баар, ол айыыларбыт сиэрдэрэ-туомнара, ыаллара сүрдээх дириҥ өйдөбүл. Ону  көрдөрөөрү  бу икки сылы быһа уруһуйдаан, ол үлэлэрим дьэ бу тураллар. Сорох уобарастары уруһуйдуурбар, холобур олуһун ыарырҕаппыт уруһуйум Аан Дьааһын Сүбэ Тойоно (2024 с.) этэ. Тоҕо диэтэргит кини туһунан фольклорга быһаарыы олус аҕыйах эбит. Бу Айыы чаҕылҕан уонна этиҥ эрэ  буолбакка, дьиҥи арыйар, киһиэхэ дьиҥ дьоҕуру бэлэхтиир айыы диэн. Бу айыыны уруһуйдуурбар, ааҕан буларбар, үөрэтэрбэр наһаа элбэх бириэмэм барбыта,  Уруһуйа түргэнник табыллан уруһуйдаммыта эрээри, кини мөссүөнүн хайдах ойуулуурбун билбэт этим сабыылаах этэ, онтон хасыһан үөрэтэн син кыра да буоллар фольклортан майгытын ааҕан билбиппэр уруһуйданан тахсыбыта.

 -Ол аата холобур кинигэҕэ архыыптан булан чопчулаан тиһэр эбит буоллахтарына, эйиэнэ архыып суруйууларыттан булбуккун уруһуйунан кэпсээн көрдөрүү буолар курдук эбит дии..?

 -Оннук, ол эрээри хомуур уобарастааһын буолар. Холобура, итэҕэл туһунан үлэлэр Тэрис, Кондаков, Кулаковскай, Эргис суруйууларыттан ааҕан, үөрэтэн тэҥнээн көрөн бараммын, аһары фантазиялаан дуу эбэтэр аһары биир эрэ ааптары чопчу тутар дуу сатаммат. Ол иһин, олох орто сүнньүн булан барыларыттан хабааннаан уруһуйдаатым.

-Инники былааннарыҥ туһунан билиһиннэрдэххинэ...

-Олоҥхолорунан кинигэ оҥоро сылдьабын, магистрскай үлэбин онно сыаллыыбын, ол эбэтэр магистратурам “Культурное наследие Северо-востока” диэн. Бу тиэмэҕэ үлэ суоҕун кэриэтэ. Миэнэ бастакы буолар чинчилээх, ол эбэтэр олоҥхону уруһуйунан быһаарыылаах, сэдэх источниктардаах үлэ буолара буолуо. Култуура уонна фольклор каапыдарытыгар үөрэнэбин. Саамай дьиктитэ диэн миэхэ, ити олоҥхоһут Горохов Муойа Мэхээлэ сыдьаана буоларбын преподовательбыттан В.В.Илларионовтан билбитим. Кини мин хос-хос эһээбин үйэтин сааһын тухары үөрэппит киһи эбит. Онон, дьылҕабар биир дьикти - өбүгэм суолун арыйа, тыыра бу үөрэххэ мээнэҕэ кэлбэтэх эбиппин.

-Иллэҥ кэмҥэр дьарыгын...

-Кулан Хаан кинигэлэрин суумкабар илдьэ сылдьан ааҕабын, сыл анараа өттүгэр халандаар оҥорбутум. Манна ити киоскаҕа баар, кэлэн атыылаһаарыҥ. Саха халандаарын кытта илиҥҥи дойдулар халандаардарын тэҥнээн Гоголев А.И эспэримиэнинэн “Знаки зодиаков в якутской мифологии” диэн. Бу зодиак бэлиэлэригэр ханнык Айыы киирэрий диэн. Манна хас биирдии ый куар кодтаах, арыйдаххытына Айыы карточката диэн айбытым, ону арыйдаххытына Айыы алгыһа, суолтата, ис хоһооно баар. Айылҕаттан дьоҕуру, айдарыыны харчыга ылбаккын ээ. Киһи өйүнэн-санаатынан, этинэн-хаанынан бустаҕына айдарыы диэн кэлэр быһыылаах. Ол да сиэринэн буолуо, бу быыстапкам, ити магистратурам барыта туһааннаах. Ситэн-хотон, саха итэҕэлин уруһуйунан тарҕатарбар күүс-көмө буолар. Архыыптан үлэлээн бүппүтүм балтараа сыл буолла. Ол иннинэ үлэлии -үлэлии уруһуйдуур уустук. Отой уруһуйдуур баҕам туолан хаалааччы, уруһуйдар тахсаарылар ардыгар тыыным тиийбэт курдук ыгыллан хаалааччыбын. Үлэбэр олорон, хаһан уруһуйдуу барабын дии санааччыбын. Онтон үлэбиттэн уурайан баран дьэ, бэйэм бэйэбэр иһиллэнэ, чуумпуга сылдьар кэммэр дьиҥнээх уруһуйдарым төлө көтөн тахсыбыттара, ол мээнэҕэ буолбатах эбит. Европаҕа баран кэлбитим, онно уруһуйдарбын сөбүлээннэр биир дьахтар сахалыы-французстуу сыбаайбаҕа  ыҥырбыта. Туймаада ыһыаҕар фотозона оҥорбутум. Итинник суолум бииртэн-биир арыллан иһэр. Биир сиргэ олорбутум буоллар, арыллыа суоҕум эбитэ буолуо дии саныыбын...

 -Ааҕааччыларга баҕа санааҥ...

  -Онтон бу саха итэҕэлэ, мифологията бэрт дириҥ, улахан уонна хорутуулаахтык үөрэтиллэ илик. Ол иһин хас биирдии саха киһитэ тус бэйэтин олоҕор бэйэтин иһиллэнэн, толору дьолун тута сылдьарыгар баҕарыам этэ. Чугас дьоҥҥутун, төрөөбүт дойдугутун харыстааҥ. Бу орто дойдуга, хас биирдии киһиэхэ саамай баайа дии саныыбын олоҕор көрсөр түгэннэрэ. Дьоннуун алтыһан, саҥа дьоннуун билсиһиитэ бу барыта күндү бэлэх дии саныыбын. Киһини харчы даҕаны, улахан аат-суол, мал-сал даҕаны улуутуппат, байыппат. Киһини байытар доҕоттор, дьиэ кэргэниҥ, бу олоххор бэриллибит күҥҥүн-дьылгын дьонуҥ-сэргэҥ, аймахтарыҥ, норуотун туһугар туһалааҕы оҥорбутуҥ ол буолар киһи баайа! Ол баайтан сомсон киһи сайдар, киһи киһинэн буолар, киһи айылҕатынан аналын толорон киирэн барар. Хас биирдии киһи бэйэтин өйдөөн ылынарыгар, сиэрин -туомун  тутуһар айылгылаах айыылардыын алтыһар сырдык киһи буоларыгар баҕарыам этэ. Киһини, дьоҥҥо үтүө, истиҥ сыһыан киэргэтэр. Киһи сиэрдээх, үтүө сыһыаннаах буоллаҕына олус күүстээх харысхаллаах буолар!

-Күндү Дьокуускай олохтоохторо, ыалдьыттара! Быыстапка олунньу 14 күнүгэр диэри турар, саха итэҕэлин кэрэтин, күүһүн билсиҥ, көрүҥ диэн ыҥырабын.

          Кэпсэттэ суруналыыс Бээрийэ кыыһа Хотойук Айгыына

Хаартыскалар ааптар тиксэриитинэн