Култуура

   Ааспыт нэдиэлэҕэ Төрөөбүт төрүт илгэлээх Ийэ тылбыт күнүн көрсө, Уус Алдан улууһун Суотту нэһилиэгин МТ салайааччылара, “Саха” НКИХ “Хотугу сулус” академията, “Ийэ тыл” уопсастыбаннай түмсүү, Өрөспүүбүлүкэтээҕи норуот айымньытын дьиэтин өйөбүллэринэн- Суотту нэһилиэгэ саха биллиилээх чаҕаан чабырҕахсыта  Екатерина Местникова 90 сааһын көрсө “Тыый, чабырҕах” тэлэбиидиэнньэ барылыгар анаан сүүмэрдиир өрөспүүбүлүкэтээҕи аһаҕас күөн күрэс, олунньу 11күнүгэр Суотту нэһилиэгэр, Хоноҕордооҕу “Түһүлгэ” СК ыытылынна.

Бу тэрээһиҥҥэ чабырҕах толоруутугар маастар-кылааһы ийэ чабырҕахсыт СӨ култууратын үтүөлээх үлэһитэ А.А.Кардашевская ыытта, СӨ Национальнай бибилэтиэкэ туруорбут “Чоргуй, чобуо чабырҕах” дириҥ ис хоһоонноох кинигэ быыстапкатын  В.В.Заровняева-Ильина сырдатта. Чабырҕахсыт оҕо-дьон араас улуустан, улууспут нэһилиэктэриттэн мустан кэлэн, чабырҕахсыт Е.К.Местникова дьиэтээҕи быыстапкатын кыыһа М.В.Бурцева туруорбутун көрдүлэр, чабырҕах туһунан кинигэ быыстапкатын сэҥээрдилэр. Бу улахан түһүлгэҕэ Суоттутааҕы техникум “Профессионалы” эрэгийиээннээҕи чөмпүйүнээт сүрүн эспиэрдэрэ, үрдүк категориялаах производственнай үөрэх маастардара И.Г.Усова уонна А.М.Стрекаловская саха саламаатын астыыры маастар кылаас оҥорон  көрдөрдүлэр. Кэлбит ыалдьыттары оһуохай түһүлгэтинэн тэрээһин бастакы чааһын түмүктээтилэр. Дьэ, ол быыһыттан чабырҕаҕы истэ кэлбит ыалдьыттары кытта сэһэргэһиибин билиһиннэрэбин.

Е. Ф. Сивцева (бэтэрээн педагог)-  Е.К.Местникованы "Кустук" оҕо саадын сэбиэдиссэйэ Е.Н.Гоголева билиһиннэрэн турар. Биһиги оччолорго сэбиэдиссэйдэр түмсэммит улуус оҕо саадтарын кэрийэ сылдьан туох эрэ саҥаны, туох эрэ уратыны көрдүүр буолан  уонна ол булбуппутун үлэбитигэр туһанарга тарҕатар этибит. Ол сылдьан биһиги ураты көрүүлээх Екатерина Местникованы билсэн, кини оҕо иититигэр туһунан көрүүлээх, ньымалаах төрөппүт этэ. Оҕолорун дьиэ-кэргэҥҥэ олус сахалыы, уратытык биэбэйдээн иитэрин билбиппит. Онно Екатерина Константиновналыын билсэн кинини видеоҕа устан, кини иитэр ньыматын тарҕатан, дьоҥҥо-сэргэҕэ кэпсээн, иһитиннэрэн турардаахпыт. 1992 с оччолорго кини ханна да тахса илик чабырҕахтарын, хоһооннорун «Кустук» оҕо саад үлэһитэ Л.В.Николаева илиинэн, тушь перонан суруйбутун үөрэх салаатыгар ксерокстааммыт саадтарбытыгар тарҕатыы буолбута. Ол чабырҕахтары, хоһооннору оҕолорбут бары сөбүлээн, ылынан  үөрэттилэр. Оннук олус судургу өйдүнүмтүө, оҕо кутугар-сүрүгэр ылынарыгар чэпчэки тиийимтиэ хоһооннор буолан биэрдилэр. Инньэ гынан хас конкурс буоллун, утренник буоллун Екатерина Местникова чабырҕахтара, хоһоонноро толоруллар этилэр. 1994с аҕыйахтыы экземплярынан аҕыйаҕы бэчээттэтэн турабыт. Онтон дьон-сэргэ билэн барбытын кэнниттэн “Эһиэхэ кэллим кэпсээри”, “Киһиэхэ киирэр туруктар” уо.д.а кинигэлэрэ оччолорго “Бичик” кыһатыгар  бастакытын бэчээттэммиттэрэ. Инньэ гынан оччолорго оҕо тылын сайыннарыыга, оҕону толкуйдуу үөрэтэргэ Е.Местникова айымньылара сүҥкэн туһалаах буолбуттара.

Чабырҕах күрэһин көрүүтэ саҕаланыан иннинэ Анастасия Афанасьевна Кардашевскаяны кытта сэһэргэстим. Ийэ чабырҕахсыт санаатын билсиэҕиҥ..

-Бүгүн бу улахан түһүлгэҕэ кэлбиппиттэн олус үөрдүм, тоҕо диэтэргит бу Екатерина Местниковаҕа сүгүрүйэр киһим. Кинини тыыннааҕар тэлэбиисэринэн көрөммүн олус сэҥээрэ, сөҕө көрбүтүм. Дьахтар быһыытынан уратыта, сыанаҕа чабырҕахтыыра дьонтон отой атын этэ. Онтон арай биирдэ куоракка ханнык эрэ тэрээһиҥҥэ көрсө түспүтүм, ол көрсөн кинини сэҥээрэрбин, кини чабырҕахтарын биһириирбин эппитим. Онуоха олус боростуой, судургу уонна билэрэ -көрөрө, анаарара элбэҕин сөхпүтүм олох сир түннүгэ киһи эбит диэн сыаналаабытым.  Кини олус судургу эрээри ураты тыллаах -өстөөх, ийэлии иһирэх майгылаах чабырҕахсыт этэ. Ол да иһин буолуо кырачаан оҕолор кытта кини чабырҕаҕын түргэнник ылынан этэн-тыынан бараллар. Ол эбэтэр бу Екатерина Местникова чабырҕаҕынан күннээҕи көстүүлэри хоһуйар буолара, этэллэр эбээт, чабырҕах баар сирэ ыраас буолар диэн. Ол иһин бу кытта кэлбит оҕолору да, улахан дьону да  чабырҕаҕы сэҥээрэр, таптыыр ыраас дьон түмсүбүттэр диэн көрдүм.

-Чабырҕах жанра сүтэн эрэр курдук буола сылдьыбыт кэмнээх этэ, онтон ханнык сылтан ити хат күөдьүйэн тыын ылан эрэрий?

-90-с сыллартан хат күөдьүйдэ. Ол сылларга бу чабырҕах суруйар дьоммут биллэн бардылар. Е.Местникова, М. Матахова, уо.д.а. баалларыгар биһиги баттаһан хааллыбыт.

-Онтон билигин чабырҕахпытыгар өссө да ситэ илик, бу жанрга үлэлэһэр өрүт туох баарый?

-Чабырҕахсыт элбээтэ диэххэ сөп. Ол гынан баран, дьон чабырҕаҕы олус судургутутан өйдүүллэрэ баар суол. Чабырҕах нуучча скороговоркатын курдук түргэн, ол гынан баран бу саха чабырҕаҕа бэйэтэ ураты дэгэтиилээх, тыыннаах уустук айымньы.  Чабырҕаҕы  киһи ылла да саҥаран киирэн барбат, ол иһин чабырҕаҕы урукку өттүгэр олоҥхо кэнниттэн иккис миэстэҕэ турар уустук айымньы диэн ааттыыллара. Ол эбэтэр чабырҕах толору аналынан даҕаны, олоххо иитэр күүһүнэн даҕаны ураты айымньы буолар. Холобура чабырҕахсыттар баар сирдэригэр, бу олорор олоҕун омсолоох өттүн барытын көрдөрөн, саҥаран-иҥэрэн, эбэтэр ол көстүүлээри кубулдьутан, күлүү-элэк оҥорон тиһэн этэн истэхтэринэ киһи дьалты буолар,  сыыһатын -халтытын этитэн аны киирэн биэрбэт гына тардына сылдьар буолар.  Оннукка чабырҕах олус көмөлөөх ону аныгы чабырҕахсыттар өйдүөхтэрин наада. Билиҥҥи сайдыылаах диир кэммитигэр, о.э.театрализация, шоу барбыт кэмигэр чабырҕаҕы эмиэ оннук көрүҥнээн ыытан кэбиһии буолуох курдук.  Чабырҕах оннук хайысханан бардаҕына бу көрүҥмүт симэлийэр кутталлаах. Кини уратыта, тыыныыга уонна дэгэтигэр сытар. Билигин элбэх чабырҕах бөлөхтөрө бааллар, кинилэр итини өйдөөн, тутуһан сайыннараллара буоллар чабырҕах өссө үйэлээх буолуо этэ.

- Бу чабырҕахха ыытар маастар кылааскыт сүрүн оруола тугуй?

-Маастар кылааспар эрдэттэн саҥарарбын тугу да бэлэмнээбэппин. Урукку чабырҕахсыттары кытта алтыһан ааспыт кэм киһитэ буоламмын мин дьоллоох киһибин. Чабырҕах ааҕыытыгар биир ураты баар, нойосуустааһын буолуо суохтаах, этиҥ-сииниҥ барыта аһаҕас, кураанахтанан бараҥҥын бу буола турары хоһуйар ордук. Ону сатыырга бу оҕолору үөрэтиллиэхтээх.

-Чабырҕахтыан баҕарар киһи ханнык кинигэлэри ааҕыан сөбүй?

  -чабырҕаҕы сэҥээрээччигэ даҕаны, үөрэтиэн баҕалаахха даҕаны кинигэ эрэ үгүс. Олоҥхо айымньыларыттан саҕалаан, көр-күлүү жанрын суруйан ааспыт суруйааччыларбытыгар Күн Дьирибинэ, Рафаэль Баҕатаайыскай, Бүөтүр Тобуруокап да хоһоонноругар көстөн ааһаллар, Күннүк Уурастыырапка да бааллар, ити суруйуулар сүрдээх сахалыы тыыннаах кинигэлэр буолаллар. Ордук оҕону чабырҕахха сыһыарыыга, уһуйууга Матахова, Е.Местникова суруйууларын уһуйааччылар туһаныахтарын сөп. Бэйэм саҕалыырбар үксүн Тобуруокап суруйууларын туһанар этим.

- Оҕоҕо чабырҕаҕы саҥаран ааҕарыгар, тылын сайыннарыыга  ханнык өрүттэрин көрөҕүтүй?

- Чабырҕаҕынан оҕо тылын сайыннарыы олус уустук. Оҕону ыллыҥ да чабырҕахтатан барбаккын. Оҕо оҕоттон үөрэнэрин ситиһэн таһаарыахха наада.

-Инникитин чабырҕаҕы хайдах сайыннарар ордук буолуо этэй?

-Чабырҕах элбэх күрэстэрин көрөн, толорооччу да быһыытынан кыттан кэллим.  Чабырҕаҕы сыыйа  тута хоһуйсан туойсуу курдугу сайыннарар киһи диэн баҕа санаалаахпын, итини ыччакка үөрэтэн хаалларан, биир эмэ бөлөххө анаан үлэлиир киһи.

Саха норуотун тылынан айымньытыттан биир саамай сытыы, сатирическай ис хоһоонноох, сытыы-кылыс тыллаах айымньы чабырҕахпыт буолар. Кини уратыта тылы имитии, тыл оонньуута. Чабырҕах үөскээбит төрдө кистэлэҥ санааны кубулдьутан  этиигэ сытар. Олох хаалынньаҥын, сиэр-майгы мөлтөх өрүтүн сэмэлииргэ туттуллар. Ону таһынан чабырҕах жанровай араастаах-ахсаан чабырҕаҕа, көр-күлүү чабырҕаҕа, социальнай ис хоһоонноох чабырҕах, оҕо чабырҕаҕа диэн арахсаллар. Ол курдук чабырҕах көрүүтэ саҕаланна, сыана сырдык уота сандаарда. Саала иһэ чуумпурда, көрөөччү иһийдэ, ыытааччы бастакы кыттааччыны биллэрээтин кытта чыпчаххай тыллаах чабырҕахсыттар бииртэн биир эриэккэс бөлөхтөр тахсан истилэр. Саамай кырачаан чабырҕахсыттар 5 саастаах Слепцов Родион, Игнатьев Арчын кытыннылар. (Салайааччылара С.П.Федорова, А.Д.Лебедева) Хоноҕор оҕо саадын иитиллээччилэрэ “Чуораан” диэн бөлөх уонна Тумул орто оскуолатыттан 2 кылаас оҕолоро кыттан дьүүллүүр сүбэ “Утуму салҕааччылар” номинациятын туттулар. “Чобуо  чабырҕахсыт” аатын Айаал Алексеев 3 кыл Суотту орто оскуолата (сал.В.С.Бубякина).

 I үрдэлгэ - Хоноҕор орто оскуолаттытан “Кырдал кыһата” фольклорнай бөлөх(сал.М.В.Бурцева), Дүпсүн орто оскуолатыттан “Чугдаарар чуорааннар” 6 кылаас кыргыттара(сал.Л.П.Бурцева) уонна Майа оскуолатыттан “Чугдаар” бөлөх 6-7 кыл оҕолоро (сал.У.М.Ефремова) ааттаннылар. Дүпсүн оскуолатын “Чугдаарар чуорааннар” бөлөх салайааччытын кытта сэһэргэстим.

  -Бу күрэххэ 6 кыл. үөрэнээччилэрин илдьэ кэллим. Бу бөлөҕү маҥнайгы кылаастан дьарыктаан илдьэ сылдьабын. Уус Алдан улууһугар Бороҕоҥҥо “Дьэ, эрэ чабырҕахтаан чаҕаарыах..” диэн Е.К.Местникова 90-сааһын көрсө улуустааҕы чабырҕах күрэҕэр бу бөлөҕүм лауреат I степени ылан үөрэн-көтөн бу аны өрөспүүбүлүкэтээҕи күрэскэ кытынныбыт.

-Оҕону чабырҕахха уһуйар төһө уустугуй?

  -Бу бөлөх оҕолоро оскуолаҕа киирээт дьарыктаммыт буолан чэпчэкитик ылыналлар, чабырҕахтаан саҥаралларын олус сөбүлүүллэр, үөрэ-көтө дьарыктаналлар, чабырҕахха кыттыахтарын олус баҕалаахтар. Чабырҕахха оҕо тыла сайдар, түргэнник саҥарар буолаллар, саха тылын баайын, сүмэтин эттэригэр, тыыннарыгар иҥэринэллэр. Бу оҕолорум өссө кыра сылдьан олоҥхолуу сылдьыбыттара, онтон бу Иванова Сардаанам күн бүгүҥҥээҥҥэ диэри олоҥхотун олох тута сылдьар.

-Ханнык айымньы ордук оҕоҕо барсар эбитий?

  -Ордук былыргы чабырҕаҕы С.Зверев репертуарыттан үөрэтэбит, Роман Алексеев чабырҕахтарын аахтыбыт уонна кэлиҥҥи кэм чабырҕахха ааптара Сэҥээрэни ааҕабыт, үөрэтэбит. Бу күрэхтэһиигэ кэлэммит чабырҕахсыт Е.Местникова туһунан элбэҕи биллибит, кинигэтин бэлэхтэтэн репертуарбыт хаҥыыр буолла диэн олус үөрдүбүт. Суоттуга ыытыллыбыт күрэскэ кэлэммит атыттары да көрдүбүт, бэйэбитин да холонон көрдүбүт, атын бөлөхтөр туттар-хаптар ньымаларын көрдүбүт, оҕолор маннык араас күрэхтэһиилэргэ сылдьан сайдаллар, эбинэллэр. Бу кыргыттарым бары кыттааччыны көрө олорон  анализтыыр буолбуттар, чабырҕах иһиллэрин, чабырҕахха дьүөрэлии хамсаныылары барытын ырыта олордулар. Ол аата номнуо маннык барсар, маннык барсыбат  эбит диэн өйдүүр буолбуттар. Бу оҕолорум өрүү ханнык баҕарар чабырҕах күрэхтэһиилэригэр кытта сылдьар оҕолор, ханна туох буоларын билэ сылдьан бэлэмнэнэн иһэбит.

    Дьэ, ити курдук кыра саастан чабырҕах уустук жанрга дьарыктаах оҕолорбут өрүү кыттан, бу сатабылларын быраҕан кэбиспэккэ улаатыахтарыгар диэри сайыннаран, бэйэлэрэ эмиэ сайдан инникитин баҕар кэскиллээх чабырҕахсыттарбыт сылдьаллара буолуо дуу диэх санаа үөскүүр. Онон, чабырҕахсыт оҕолорбутун харыстаан, биэбэйдээн оҕо баҕарар ыратын сүтэрбэккэ илдьэ сылдьыы бу уһуйааччы ураты талаана буолар. Салҕыы номинация ылбыт дьоммутун билиһэриим.

 “Дэгэлдьитэр ырыалаах чабырҕахсыттар” номинацияҕа дуэт У.Ефремова, Валентина Кривошапкина Мэҥэ-Хаҥалас улууһуттан,бу чабырҕахсыттар социальнай хайысхалаах бэйэлэр айбыт чабырҕахтара олус үчүгэй этэ. Маннык чабырҕахтар элбииллэрэ буоллар, олорор олохпут эйгэтигэ баар сыыһаны-халтыны этэр оруннаах. Көрөөччү истэ олорон чахчы даҕаны диэн сөҕүөх-махтайыах тустаах. Толорооччулар толорор маастарыстыбалара да уһулуччута сөхтөрөр. Чабырҕахха этиллэр дорҕоон барыта чуолкайдык иһиллэн, саха дорҕоонун эриэккэс дьүөрэтэ көрөөччү кулгааҕар уратытык иһиллэн айымньыны арыйыахтаах, ол сатабылын бу бөлөх толору биэрдэ дии саныыбын. “Көрөөччү биһирэбилэ” номинацияны Дьокуускай куораттан Елизавета Березкина тутта. Күрэс саамай “Кылаан чыпчаал” аатын ыллылар Суотту нэһилиэгин  “Утаһын” бөлөҕө. (сал. М. Н.Новгородова). Кыттааччылар олус долгуйаллара биллэн турар буоллаҕа. Саха тылын чабырҕах курдук уустук жанрын толорорго ылбычча киһи санаммат. Онтон сиэттэрэн көрөөччү биһирэбилин ылбыт Елизавета Березкина санаатын билсиҥ.

- Елизавета, чабырҕах күрэхтэһиитигэр хайдах кытынным дии санаатыҥ, хаһыс төгүлүн кыттаҕыный?

-Мин Мэҥэ Хаҥалас Дьабыл нэһилиэгин Нуораҕана бөһүөлэгэр олоробун, бу чабырҕахха Дьокуускай куораттан кэлэн кытынным. Чабырҕах көрүҥүнэн соторутааҕыта эрэ дьарыктанан эрэбин. Саамай бастакыбын Майаҕа улуустааҕы ыһыахха кыттыбытым уонна быйыл кыһын онлайн эмиэ чабырҕах буолбута онно кыттыбытым. Бу бүгүн Суотту туонатыгар саҥа кэлиим. Саамай сөбүлүүр тиэмэм өбүгэлэргэ махтаныы буолар. Ол санаам күнтэн күн күүһүрэн иһэр, өбүгэлэрбит барахсаттар хайдах курдук тоһуттар тымныыга аҥардас көмүлүөк уотугар оҕолонон, ынахтанан-сылгыланан, илиинэн иистэнэн, тиэхиньикэ суоҕар оттоон-мастаан олорбуттара буолуой. Ол мин ис куппун олус долгута таарыйар. Ити темаҕа хоһооннордоохпун, чабырҕахтаахпын. Ол иһин бу күрэскэ “Өбүгэлэрбитигэр махтанан” диэн бэйэм суруйбут чабырҕахпын аахтым. Мин бу Суоттуга буолар чабырҕах күрэхтэһиитин эмискэ түбэһэ радиоҕа истибитим уонна хайдах эрэ табыллан суолум-ииһин арыллан, хата НВК-лары бэйэлэрин кытта айаннаһан кэлэн бу кытынным. Тэрээһини олус сөбүлээтим, кулууп наһаа үчүгэй эбит. Сүрдээҕин кыттаары туран долгуйбутум, өссө НВК-лар усталларын отой билбэт этим. Суоттулар бэйэлэрэ эрэ ыыталлар дии санаабытым. Кыттаммын олус үөрдүм. Онтон бу чабырҕахсыт Екатерина Местникованы урут телевизорга көрөр, истэр этим. Олус да чаҕылхайдык чабырҕахтаабытын көрөн хаалбытым билигин да хайдах туттан-хаптан саҥарбытын өйдүүбүн. Ити 80-с сылларга этэ. Ол иһин Суоттуга кэллэ кэлээт Е.Местникова оҕолоро бааллара дуу, суохтара дуу диэн санаабытым, хата кыыһын кытта билистим...

  Дьэ, ити курдук үөрбүт-көппүт кыттаачылар, эдэр-эмэн чабырҕахсыттар түһүлгэлэрэ түмүктэннэ, кэлэн кыттыбыт чабырҕахсыттар бука бары анал аат ыллылар.

  Тэрээһин кэнниттэн туох санаа хааларый? Сахалыы тылбыт эридьиэстээх, күллэринньиктээх, сатаабат киһи этэргэ диэри тыла тостуох чабырҕахпыт үйэлээх буолара буоллар. Бу кырачаан чабырҕахсыттар төрөөбүт тылларын биир кылаан көрүҥүн, олохторун устата илдьэ сылдьан ыччат дьонноругар кэпсээтэхтэринэ да, ол да үчүгэй.

Бу чабырҕах түһүлгэтигэр кэлэн кыттыыны ыллылар уонна дьүүллүүр сүбэҕэ үлэлээтилэр өрөспүүбүлүкэбит бастыҥ үтүө дьонноро Т.А.Гоголева, СӨ култууратын үтүөлээх үлэһитэ, “Саха” НКИХ “Хотугу сулус” академиятын дириэктэрэ; П.В.Пермяков-Тэлэкэ, суруналыыс, кыраайы үөрэтээчи, Сэһэн Ардьакыап аатынан улуус түмэлин сүрүн исписэлииһэ; В.В.Заровняева-Ильина, Национальнай бибилэтиэкэ кыраайы үөрэтэр салаа сүрүннүүр бибилэтиэкэрэ; Н.Н.Терютин, А.Е.Кулаковскай аатынан Норуот айымньытын дьиэтин исписэлииһэ уонна ыалдьыппыт, дьүүллүүр сүбэ бэрэссэдээтэлэ, СӨ култууратын үтүөлээх үлэһитэ, Ийэ чабырҕахсыт - А.А.Кардашевская уонна Е.И.Свинобоева (нэһилиэк кырдьаҕастарын бэрэссэдээтэлэ). Бу үтүөкэн түһүлгэни бэлэхтээбит “Түһүлгэ” култуура киинин бары үлэһиттэригэр улахан махталбытын этэбит. Тэрийии, дьону көрсүһүү, ыҥыран кытыннарыы - бу барыта сүҥкэн улахан үлэттэн тахсарын сыаналыах тустаахпыт. Маннык үйэлээх үтүөкэн тэрээһиннэр дьон бары түмсэн түһүлгэлээтэҕинэ сарсыҥҥылаах сахабыт тыла сандаара туруоҕа!

  Чыыбы-чаабы чабырҕахпыт үйэлэргэ умнуллубакка, уһун тыыннанан ыччат дьоҥҥо тиийиэхтин, саха тылын саамай сүмэтин иҥэринэн төрөөбүт тылыгар  умсугуйан утаппыты  утаҕын ханнара туруохтун!

Бээрийэ кыыһа Хотойук Айгыына,  суруналыыс, суруйааччы

Хаартыскалар ааптар тиксэрииитинэн