Аныгы оҕону хайдах аахтарабытый, хайдах айымньы, испэктээк кыра көрөөччүнү кэрэхсэтиэй? Ааҕыы-көрүү култуурата үрдүүрүгэр туох ньыманы-албаһы тобулабытый? Бу курдук боппуруостар тула тэрээһин ыытылынна.
Тыйаатыр, кинигэ кыһаларын, бибилэтиэкэ, билим, үрдүк үөрэх үлэһиттэрэ, суруйааччылар, алын кылаас учууталлара, саха тылын учууталлара кыттыыны ыллылар.
Оҕону – тыйаатырга
Онон сүнньүнэн кэпсэтии оҕону тыйаатырга угуйуу тула барда. Сэһэргэһиигэ кэлбит дьон ордук сэҥээрбитин сырдатыах. Ол курдук, түөрт биэнсийэҕэ тахсыбыт дьүөгэлиилэр, артыыс үөрэҕэ суох дьон "Ситим" диэн көс (передвижной) куукула тыйаатырын тэриммиттэр. Бэйэлэрэ оҕоҕо анаан номох суруйан, онтуктарын уһуйааннарынан көрдөрөр эбиттэр. Быйыл улуустарынан гастроллаабыттар.
Дьэ, бу тыйаатыр кырачааннарга сахалыы саҥарар остуоруйалары көрдөрөр. Саҥа тэриллибит буоланнар, репертуардарыгар Саха Сирин кыылларын олохторун туһунан остуоруйалар бааллар эбит. Араас квест-оонньуулар, айдааннаах, тыастаах - уустаах оонньуулар оннуларыгар бу наада эбит биһиги оҕолорбутугар диэн санаа кэлэр. Өссө куукула испэктээҕин кэнниттэн оонньотоллор. Санаан көрүҥ, үйэлэрин тухары иитээччинэн үлэлээбит дьон. Ханнык эрэ харчы тардыһа сылдьар устугас дьон буолбатах, сүрэхтэрин баҕатынан саха оҕотун сахалыы сайыннарар сыаллаах дьон.
Иитээччи үөрэхтээх (педагог) буоланнар, оҕону кытта биир тылы булаллар да, таарыйа туһалаахха иитэллэр да эбит. Испэктээх кэнниттэн оҕолору кытта кэпсэтэллэр, санааларын эттэрэллэр эбит. Быйыл Ил Дархан гранын ылан иистэнэр массыына, ноутбук атыыластыбыт диэн үөрэллэр.
Онон, кыра оҕолорго (уһуйаан уонна алын кылаас саастаах) төрөөбүт күҥҥэ кафеҕа, эбэтэр туох эрэ бырааһынньыкка уһуйааҥҥа, оскуолаҕа ыҥыран дьоро киэһэҕитин, күҥҥүтүн киэргэтиэххитин сөп эбит.
Маннык ким эрэ оҥорон биэрэрин кэтэспэккэ, оҕолорго аналлаах сахалыы испэктээх аҕыйах диэн муҥатыйа олорбокко, бэйэлэрэ тугу эрэ дьоҥҥо туһалааҕы тэрийэр, сөбүлүүр үлэлэринэн дьарыктанар өйдөөх уонна нэҥирдээх дьон элбии туралларыгар киһи баҕарар.
Кэпсэтиигэ тыйаатырдар репертуардарыгар оскуола бырагырааматыгар киирбит айымньылары барытын киллэриэххэ, өссө ону таһынан учуутал календарнай былаанынан аттаран туруоруохха диэн бэртээхэй санааҕа кэлбиттэрин киһи үөрэ истибитэ. Оскуолаларга тыйаатыр устуудьуйаларын элбэтиэххэ, сахалыы эрэ диэн хааччахтаабакка, сахалыы тылтан тэйбит оҕолорбутун манна тардыахха диэн этиини ылыммыттара.
Суолталаах хайысхалар
"Ааҕар Саха сирэ" түмсүү көҕүлээччитэ, Гуманитарнай чинчийэр үнүстүүт үрдүкү билим үлэһитэ, тыл билимин хандьытаата Саргылана Ноева бу курдук кэпсиир:
-- Сэһэргэһиигэ аныгы оҕону хайдах аахтарабытый, хайдах айымньы, испэктээк кыра көрөөччүнү кэрэхсэтиэй диэн боппуруостары ырытыһыы буолла. Ааҕыы-көрүү култуурата үрдүүрүгэр ньыманы-албаһы тобуларга бастатан туран ситимнээх үлэ баар буолуохтааҕын бэлиэтээтибит.
Тэрээһиҥҥэ Саха тыйаатырын, Олоҥхо тыйаатырын, Үүнэр көлүөнэ тыйаатырын, "Ситим» куукула тыйаатырын, СӨ НА төрөөбүт тыллары чинчийэр, харыстыыр, сайыннарар Киин, бибилэтиэкэлэр, Гуманитарнай чинчийии үнүстүүтүн үлэһиттэрэ, учууталлар, уопсастыбаннай тэрилтэлэр кытыннылар.
Кэпсэтии түмүгэр оҕо сахалыы ааҕыытын көҕүлүүр ньымалары хото киллэриэххэ диэн санааҕа кэллибит.
Үрдүк таһымнаах айымньыны, ураты киэптээх кинигэни эрэ оҕо-ыччат сэргиэн сөп, онуоха биир хайысха быһыытынан мүччүргэннээх, омуннаах литература суруллара эмиэ наада дии саныыбыт. Оҕону аралдьытар араас аныгы албаһы кытта туруулаһар литература баар буоларыгар суруйааччылар, кинигэ кыһатын, билим үлэһиттэрэ кыттыһан үлэлиир кэммит тирээн кэлбитин бэйэбит да билэбит. Онуоха сценарий суруйуутугар уһуйар маастар-кылаастар, айар дьону көҕүлүүр литература күрэхтэрэ, бириэмийэлэр наадалар.
Куорат, улуус бибилэтиэкэлэригэр «Сыл бастыҥ ааҕар кылааһа», «Сыл бастыҥ ааҕааччыта» диэн күрэхтэри тэрийиэххэ сөп.
Мустубут дьон ыччакка аналлаах сахалыы аныгы көрүҥнээх кинигэ, комикс наадатын, аан дойду уонна нуучча классическай литературатын тылбаастааһын көдьүүстээҕин ыйдылар.
Тэрээһин кыттааччылара «Кэскил» оҕо кыһатын уопутун холобур туттулар.
"Чуораанчык", "Бэлэм буол" сурунаал, "Кэскил" хаһыат матырыйаалын үөрэххэ эрэ буолбакка, социальнай-култуурунай эйгэҕэ барытыгар туттар табыгастааҕа чахчы.
Сэһэргэһии иккис суолталаах хайысхата - оҕоҕо аналлаах тыйаатыр репертуара. Оҕо төрөөбүт тылыгар ытыктабыла үрдүүрүгэр, сахалыы саҥата сайдарыгар тыйаатырдарга оҕоҕо аналлаах испэктээх, сахалыы тыллаах устуудьуйа үлэтэ улахан туһалааҕа биллэр. Билигин Дьокуускайга сахалыы оҕо испэктээҕэ олус аҕыйахтык көстөр. Маныаха испэктээх турарыгар олук буолар сахалыы сценарий, айымньы суруллара маҥнайгы сүрүн сорук буолар.
Оҕо саха классическай литературатын уруокка билсэн баран, тута тыйаатырга баран көрөрө олус кэрэхсэбиллээх буолуо этэ диэн учууталлар бэрт сэргэх санааны эттилэр. Тыйаатыр репертуарын үөрэх тэрилтэтин кытта алтыһыннары тутан оҥороро, халандаарынай былааны кытта дьүөрэлиирэ үөрэхтээһиҥҥэ да, култуура да эйгэтигэр икки өттүттэн табыгастаах буолара өйдөнөр. Оччоҕо, чахчы, тыйаатырга оҕо, ыччат сылдьыыта да элбиирэ биллэр.
Тыйаатырга оҕо-ыччат көхтөөх сылдьыытын хааччыйар өссө биир ньыма - аахсыйалары, угуйуктары сөптөөхтүк туһаныы.
Көрөөччү сахалыы испэктээххэ сылдьар үөрүйэҕин оҕо сааһыттан иитиэхтиэххэ. Онуоха испэктээх утумун быспакка үгэс курдук (холобура, өрөбүл аайы) быыстала суох көстөр буоллаҕына, көдьүүһэ улахан буолуо эбит. Эдэр көрөөччүнү тыйаатырга экскурсия эмиэ сэҥээрдиэ этэ диэн бэлиэтээтилэр. Бу, биллэн турар, барыта тыйаатыр, оскуола, төрөппүт куолаан үлэтин түмүгэ буолуо.
Ити курдук улахан далааһыннаах, ситимнээх үлэни ыытыы ньымаларын, хайысхаларын ырытыһыы буолан ааста. Омуннаахтык уларыйа турар сайдыылаах үйэбит тэтиминэн дьаһанарбыт, тобуллаҕастык толкуйдуурбут наадатын бэлиэтээн туран, үлэбит урукку киэбин уларытартан чаҕыйбакка, сонун ньыманы туһанан ситимнээхтик үлэлээн иһиэҕиҥ диэн санаанан салайтардыбыт. Ол барыта оҕолорбутугар, ыччаппытыгар, омукпут сарсыҥҥытыгар сыһыаннаах.
Хаартыскалар "Ааҕар Саха сирэ" хамсааһын
телеграм-ханаалыттан
-
0
-
0
-
0
-
0
-
0
-
0
