Общество

«Арассыыйа 100 бастыҥ оскуолата» куонкуруска кыттан «2016 сыл дириэктэрэ» бочуоттаах бэлиэни ылбыта, «Саха Сирин методиһа», Софрон Сыранов аатынан бочуоттаах бэлиэ хаһаайына, РФ Үөрэҕириитин Бочуоттаах үлэһитэ, СӨ Үөрэҕириитин туйгуна, Гражданскай килбиэн бэлиэ хаһаайына быйыл Ил Дархан махтал суругун ылла, о.д.а. үгүс-үтүмэн наҕараадалардаах. Сүрүн үлэтин таһынан намыһах көрдөрүүлээх оскуолаларга өрөспүүбүлүкэ бырайыагын иитинэн ментор быһыытынан көмөлөһөр, итиэннэ Покровскай куорат, кэлиҥҥи кэмҥэ улуус мунньаҕын 5,6,7 ыҥырыытын дьокутаата.

3 №-дээх оскуола выпускниктара 100% үөрэххэ киирэллэр

Покровскайга 5, Хаҥалас улууһугар 27 оскуола баар, онно уопсайа 5000 кэриҥэ оҕо үөрэнэр. Манна үөрэх кыһалара бары таас тутуулаахтар, арай Уулаах Ааҥҥа соҕотох мас оскуола көтүрүллэн, тутуллара хаалла. Ил Түмэн дьокутаата, «Якутцемент» АУо генеральнай дириэктэрэ Алиш Мамедов ыарахан кэмнэргэ оскуолалары иэс тутар этэ, үбүлээһин кэлбэт кэмигэр тутууну тохтоппокко ыытара. Онон олохтоохтор киниэхэ махталлара улахан.

Улуус киинин 3 №-дээх оскуолатын тиэргэнигэр үс этээстээх аныгылыы моһуоннаах дьиэ иннигэр дьэрэкээн сибэкки арааһа киэркэйэр, ол тула ыскамыайкалар тураллар. Үлэлэрин таптыыр дьон бааллар эбит диэн киһи тиэргэни көрөөт тута сэрэйэр. Бу оскуолаҕа 700 оҕо икки симиэнэнэн үөрэнэллэр.

Биирдиилээн биридимиэттэри дириҥэтэн үөрэтэр 3 №-дээх оскуоланы бүтэрбит оҕолор 100% орто уонна үрдүк үөрэх кыһатыгар киирэллэр. Ол үөрэх хаачыстыбата үрдүгүн туоһулуур. Кэнники икки сыл сэттэ оҕо оскуоланы мэтээллээх бүтэрдилэр.

Быйыл Санкт Петербург энергетическэй, Екатеринбург юридическай, Красноярскай мэдиссиинискэй, Новосибирскай, Владивосток, Хабаровскай, Томскай үөрэҕин кыһаларыгар, Кытай Харбин политиэхиньиичэскэй, Гуандунскай тиэхиньиичэскэй үнүбүрсүтүөтүгэр, Чанчун научнай-тиэхиньиичэскэй институтугар, Москубатааҕы үп-юридическай академиятыгар, ХИФУ мэдиссиинискэй үнүстүүтүгэр элбэх оҕо үөрэнэ киирдэ.

Оскуола үөрэх хаачыстыбатын үрдэтэргэ анал бырагыраама оҥостон үлэлиир, ол чэрчитинэн талааннаах оҕолору олимпиадаларга бэлэмнииллэр, оҕо тугу интэриэһиргиирин көрөн, кини ис кыаҕын арыйарга бырайыактарынан үлэни ыыталлар, өрөспүүбүлүкэ, Арассыыйа таһымыгар араас күрэхтэргэ кытыннараллар.

Учууталлар улахан аҥаардара үрдүк категориялаахтар, эдэрдэр идэ таһымын үрдэтэргэ сыал-сорук оҥостон үлэлииллэр. Үөрэнээччилэр өрөспүүбүлүкэ, Арассыыйа уонна аан дойду таһымнаах олимпиадаҕа бириистээх миэстэҕэ тиксэллэр.

Оҕолор араас хайысхаларынан аан дойду таһымыгар тиийэ научнай-практическай кэмпириэнсийэҕэ, айар күрэхтэргэ ситиһиилээхтик кытталлар, онно бэлэмнэнэргэ оскуола Борис Ельцин аатынан бэрэсидьиэн библиотекатыгар электроннай ааҕар саала быһыытынан холбонон турар.

Учууталлар хас биирдии оҕо ханнык үөрэххэ сыстаҕаһын таба көрөн, анал кылаастары арыйан үөрэтэллэр. Холобур, физико-тиэхиньиичэскэй оскуола сайдыытын пуондатын кытта сөбүлэһиини түһэрсэн, МФТИ Москубатааҕы физико-тиэхиньиичэскэй үнүстүүккэ үөрэххэ киллэрэргэ анал кылаастары арыйбыттара.

2021 с. СӨ Мэдиссиинэ Национальнай киинин кытта дуогабардаһан, оҕолор мэдиссиинискэй хайысхалаах кылааска үөрэнэр кыахтаммыттара. Анал федеральнай бырайыактарынан, үөрэнээччилэри футболга, самбоҕа эрчийэллэр, уруок таһынан оҕолор оскуола тыйаатырыгар, хорга, биисинэс-инкубаторга, муода тыйаатырыгар о.д.а. куруһуоктарга дьарыктаналлар.

Үһүс сылын федеральнай бырайыак чэрчитинэн Арассыыйа үөрэхтээһиҥҥэ министиэристибэтин оскуолатын кытта ситиһиилээхтик үлэлэһэллэр. Ол түмүгэр Покровскай 3 №-дээх оскуолатын настаабынньыктар лиигаларыгар киллэрбиттэрэ, онно өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн 15 бастыҥ оскуола киирэр. Оскуола салайар хамаандата атын оскуолаларга методическай, практическай көмөнү оҥорор, лиэксийэ ааҕар, уопут атастаһар.

2013 с. доруобуйалара хааччахтаах оҕолорго оскуола иһинэн инклюзивнай үөрэх ресурснай киинэ аһыллыбыта, бэйэлэрэ кыайан кэлбэт оҕолорго учууталлар дьиэлэригэр тиийэн үөрэтэллэр, видеонан кэтээн көрүүнү тутуһан БКЭ, СГЭ эксээмэннэри тэрийэллэр. Онон 2021 с. өрөспүүбүлүкэҕэ бастыҥ инклюзивнай оскуола аатын ылбыттара. Олох араас түгэнигэр оҕолорго психолог идэлээх педагогтар, логопед-дефектологтар, социальнай педагогтар көмөлөһөллөр.

Английскай уонна дьоппуон тылын тылбаасчыта

Оскуола дириэктэрин хоһугар киирдэххэ, киһи ааҕан сиппэт үөрэнээччилэр ситиһиилэрин туоһулуур кубоктар тураллар, ол быыһыгар «Бастыҥ дириэктэргэ» диэн выпускниктар бэлэхтээбит сувенирдара хос хаһаайына үүнэр көлүөнэни иитиигэ дьоһун кылаатын чаҕылхайдык кэрэһилиир.

Владислав Владимирович Капитонов 27 сыл педагогическай ыстаастаах, аймахтарыгар удьуор учууталлар бааллар, оскуола дириэктэринэн, уһуйаан сэбиэдиссэйинэн үлэлээбиттэрэ.

Кини 1972 с. Нөмүгү нэһилиэгэр күн сирин көрбүтэ, Ой орто оскуолатын бүтэрбитэ, аҕата үйэтин тухары Ис дьыала министиэристибэтигэр, экэнэмиичэскэй буруйу оҥорбут дьону ирдэһиигэ ОБЭП-ка оперуполномоченнайынан, начаалынньыгынан үлэлээбитэ. Үлэҕэ билсии-көрсүү, аймахтаһыы суох буоларын туһугар аҕаларын билбэт улуустарыгар көһөрөн, оҕолор араас оскуолаҕа үөрэммиттэрэ.

Төрөппүттэрэ биэнсийэҕэ тахсар саастарыгар дойдуларыгар, Хаҥаласка эргиллэн кэлбиттэрэ. Аҕалара ол кэмҥэ номнуо подполковник чыынын ылбыта. Ийэлэрэ атыы-эргиэн салаатыгар уонна Нөмүгү нэһилиэгин дьаһалтатыгар буҕаалтырынан үлэлээбитэ.

Уоллара оҕо сааһыттан омук тылын интэриэһиргээн, английскай, кэлин дьоппуон тылын баһылаабыта. Москубаҕа Ленин аатынан педагогическай үнүбүрсүтүөккэ үс сыл үөрэнэн баран Дьокуускайга СГУ английскай, дьоппуон тылын үөрэтэр, тылбаасчыт идэтигэр бэлэмниир үөрэххэ көспүтэ. Үөрэҕин 1999 с. бүтэрбитэ эрээри, педагогическай үлэтин 1998 с. саҕалаабыта. Бэһис кууруска диплом суруйар саҕана Покровскай 1 №-дээх оскуолатыгар уһун кэмнээх быраактыкаҕа кэлэ сылдьан, бастакы уруоктарын биэрбитэ, учууталлар больничнайга бардахтарына солбуйара.

Оҕолору кытта тута уопсай тылы дөбөҥнүк булан, оскуолаҕа үлэлиэххэ сөп эбит диэн санаа олохсуйбута. Учууталлар кини үлэтин биһирээн, оскуола салалтата быраактыкатын төлөөбүтэ. Ити курдук үлэтин бу оскуолаттан саҕалаабыта. Сайын омук тылын дириҥэтэн үөрэтэр лааҕыры арыйбыта, СГУ-га билэр преподавателлэрин, бииргэ үөрэммит үөлээннээхтэрин үлэҕэ ыҥырбыта, бэл дьоппуон кыыһа, Бельгия бэрэстэбиитэлэ кытта оҕолору омук тылыгар уһуйбуттара. Сезону ситиһиилээхтик түмүктээн, ол сыл оҕолору иитиигэ 27 сааһыгар оскуола дириэктэрин солбуйааччытынан анаммыта. Эһиилигэр эдэр кэскиллээх үлэһити таба көрөн Хаҥалас улууһун гимназиятыгар үлэҕэ ыҥыран, элбэх чааһы биэрбиттэрэ, кылааһы салайтарбыттара. Ону сэргэ 2003 с. СГУ омук тылын үөрэтэр ньыматын хаапыдыратыгар аспирантураны бүтэрбитэ.

Оччолорго бастакы бэрэсидьиэммит Михаил Николаев Покровскайга СГУ салаатын арыйбыта, Владислав Владимирович онно приемнай хамыыһыйаҕа үлэлээбитэ, онтон английскай, дьоппуон тылын үөрэппитэ. Оттон билигин ол үөрэх полтиэхиньиичэскэй кэллиэс буолан турар.

Түөрт уол амарах аҕата

Владислав Владимирович ити курдук бары хайысханан бастыҥ көрдөрүүлээх оскуоланы салайарын таһынан, улахан иллээх дьиэ кэргэн аҕа баһылыга. Оскуолаҕа саҥа үлэлии кэлэн баран учуутал кыыһы сүрэҕинэн сөбүлээн, хараҕынан хайҕыы көрөн, ыал буолан, утуу-субуу түөрт уол оҕону төрөтөн, атахтарыгар туруортаатылар. Кэргэнэ Фаина Константиновна оскуолаҕа судаарыстыбаннай саха тылын үөрэтэр үрдүк категориялаах учуутал, РФ Үөрэҕириитин бочуоттаах үлэһитэ, онон иккиэн үүнэр көлүөнэни үөрэххэ уһуйар идэлээх дьон олоххо сыаллара-соруктара, кэпсэтэр тиэмэлэрэ биир.

Улахан уол Тимур оскуоланы кыһыл көмүс мэтээллээх бүтэрэн, Москубаҕа РФ Бырабыыталыстыбатын иһинэн үп үнүбүрсүтүөтүгэр үөрэнэн, дипломун ылан, СӨ Сыана бэлиитикэтин кэмитиэтигэр сүрүн исписэлииһинэн үлэлии сылдьар.

Иккис уол Кирсан Санкт Петербург куоракка Герцен аатынан педагогическай үнүбүрсүтүөккэ аҕатын туйаҕын хатаран, омук тылыгар төрдүс кууруска үөрэнэр.

Үһүс уол Айдын оскуоланы кыһыл көмүс мэтээлинэн бүтэрбитэ, эмиэ Санкт Петербург бырамыысыланнай технология уонна дизайн үнүбүрсүтүөтүгэр айти хайысхатыгар үөрэнэр.

Кыра уол Алтан Покровскай 3 №-дээх оскуолатын тохсус кылааһын үөрэнээччитэ, дьиэ кэргэнин, өбүгэлэрин төрүччүтүн хасыһан үөрэтэн, 16 үйэҕэ диэри чинчийэн, «Инникигэ хардыы» куонкуруска улууска лауреат буолбута, оттон өрөспүүбүлүкэ таһымнаах НПК-ларга кыайыылаах үрдүк аатын ылыбыта.

Түҥ былыргы өбүгэлэрэ Тыгын Дархан сиэнэ Мазары Бозеков Арассыыйа империятын ыраахтааҕытыгар Федор Романовка тиийэ сылдьыбытын, Тыгын хос сиэнэ Софорон Сыранов Хаҥалас улууһун бастакы баһылыга муҥур ыраахтааҕы Екатерина II тиийэн көрсүбүтүн, Екатерининскай балаата дьокутаатынан талыллыбытын сурукка тиспитэ.  

Иккис идэтэ бирилийээни сыаналыыр эспиэр

Сахабыт Сирин бастакы бэрэсидьиэнэ Михаил Николаев өрөспүүбүлүкэни салайар кэмигэр улуус кииннэригэр алмааһы кырыылыыр собуоттар тигинэччи үлэлииллэрэ. 1990-ус сылларга Покровскайга күндү тааһы күлүм-чаҕыл күлүмүрдэтэн таһаарар улахан собуот баар этэ. Оччолорго собуот генеральнай дириэктэринэн Юрий Егорович Никифоров үлэлээбитэ, кэлин “Куруһаала” атыы-эргиэн киинин салайбыта.

Собуот Индия, Бельгия, Израиль, Москуба, араас омук дойдуларын партнердарын кытта бииргэ үлэлэһэрэ. Кинилэр дуогабардарын, докумуоннарын Владислав Владимирович өссө устудьуоннуу сылдьан быраактыкатын кэмигэр бэрт түргэнник тылбаастаан биэрэрэ. Омук дэлэгээссийэлэрэ кэллэхтэринэ, хас биирдии тылыгар тиийэ тугу эппиттэрин-тыыммыттарын тиэрдэрэ.

Ол үтүө өҥөтүн санаан, Покровскайдааҕы алмааһы кырыылыыр собуот дириэктэрин бастакы солбуйааччыта Татьяна Ильинична Ксенофонтова эрийэн, омук тылын билэр киһиэхэ наадыйабыт диэн үлэҕэ ыҥырбыта. Онон Москубатааҕы геолого-разведочнай академия иһинэн геммологическай үнүстүүккэ бирилийээни сыаналыыр-сортировкалыыр эспиэркэ үөрэнэн, идэтин тосту уларытан, собуокка үлэлии киирбитэ.

Михаил Ефимович кэмигэр алмаас сырьета өрөспүүбүлүкэ иһигэр хаалан, Дьокуускайга уонна улуус кииннэригэр олохтоох собуоттарга кырыыланан, күлүмүрдээн тахсара. Смоленскайтан, Барнаултан үлэһиттэр баахтанан кэлэн иккис симиэнэнэн түүннэри үлэлииллэрэ. Бирилийээн бородууксуйата тыаҕа таҕыстыҥ да дэлэгэйдик үүнэр отон курдук элбэх этэ.

Владислав Владимирович хонтуораҕа туспа хоско олорон, алмаастары сортировкалаан, «Комдрагметка» ыытара. Ол олорон тыына-быара хаайтаран, тэһийбэккэ-тулуйбакка Покровскай 2 №-дээх оскуолатыгар тиийэн уруок ыытара. Түөрт сыл икки сиринэн үлэлээн баран идэтин анала ыҥыран, үөрэх эйгэтигэр төннүбүтэ.

Бу оскуолаҕа сөбүлүүр үлэтигэр уонтан тахса сыл үлэлээбитэ, омук тылын үөрэтэрин таһынан, кылааһы салайара. Идэлээх сойуус бэрэссэдээтэлинэн талыллан, уопсастыбаннай үлэҕэ өрүү инники күөҥҥэ, бастыҥнар кэккэлэригэр сылдьара. Өрөспүүбүлүкэҕэ араас идэлээх сойуустар икки ардыларынааҕы күрэхтэһиилэригэр иккис миэстэни ылбыттара. Онтон үөрэх үлэһиттэрин идэлээх сойуустарын улуустааҕы кэмитиэттэригэр киирбитэ, өрөспүүбүлүкэҕэ биллэр идэлээх сойуус лиидэрэ Екатерина Сидорованы кытта бииргэ үлэлээн, үгүс-үтүмэн тэрээһиннэри, куонкурустары ыыппыттара.

Даача түөлбэтигэр «Эргис -2,3» СОТ бэрэссэдээтэлинэн талыллан, 2015-2020 сылларга уоту, сайыҥҥы уу турбатын киллэрии боппуруостарын быһаарарга үлэлэспитэ.

Итинник уопсастыбаннай үлэҕэ тирэҕирэн, бастаан Покровскай куорат бэйэни салайыныыга бэрэстэбиитэллээх уорганын дьокутаата буолбута, онтон улуус мунньаҕын дьокутаатынан талыллыбыта.

Олохтоох бэйэни салайыныы саҥа сокуонун туһунан ыйыппыппар кини Саха Сирэ киэҥ сиринэн тайаан сытар, онон историческай, социальнай-экэнэмиичэскэй өттүнэн ураты бэлиэтин учуоттаан туран, икки таһымнаах олохтоох бэйэни салайыныы хаалыахтаах диэн санааны тутуһар.

«2025 сыллаахха ылыныллыбыт олохтоох бэйэни салайыныы реформатын туһунан сокуоҥҥа ыйылларынан, эрэгийиэннэр хайдах системаны талалларын бэйэлэрэ быһаарар бырааптаахтар», — диэн бэлиэтиир.

Үөрэнээччи ахсаана үс төгүл улаатта

Владислав Владимирович туһунан салгыы кэпсээн истэххэ, 2011 с. Покровскай 3 №-дээх оскуолатыгар дириэктэринэн анаммыта, Кирзавод түөлбэтигэр ол саҕана бу оскуолаттан үс төгүл кыра, 1949 с. тутуулаах биир этээстээх эргэ самнархай мас оскуола турара,

үөрэнээччилэрин, кэлэктиибин ахсаана эмиэ дьоҕус этэ. Сыл ахсын тула өттүгэр хаарбах дьиэлэр көтүрүллэн, саҥа таас дьиэлэр дьэндэйэн таҕыстылар. Саха Сирин уонна Арассыыйа үтүөлээх тириэнньэрэ Александр Аммосович Куприянов көҕүлээһининэн быраҕыллыбыт кулууп оннугар «Хотой» илиҥҥи охсуһууга уһуйар өрөспүүбүлүкэтээҕи оҕо спортивнай оскуолата аһыллыбыта.

Билигин Покровскайга 700-чэкэ оҕолоох бу саамай улахан, бастыҥнар кэккэлэригэр киирэр 3 №-дээх оскуола үүнэн-сайдан таҕыста, 120 үлэһиттээх, онтон 79-һа учууталлар. Звероферма түөлбэтигэр салаалаах, онно алын сүһүөх оскуола уонна уһуйаан бааллар. 2018 с. үс этээстээх оскуола саҥа дьиэтэ тутуллан, учууталлар хамнастара даҕаны үрдээн, эбии төлөбүр оҥоһуллан, үөрэнэргэ-үлэлииргэ тупсаҕай усулуобуйа тэрилиннэ. Оҕолору кытыы оройуоннартан саҕалаан, сарсыарда эрдэ уонна эбиэттэн киэһэ оскуола оптуобуһа буор босхо илдьэр-аҕалар.

Учууталлар 2% Уһук Илиҥҥи ипэтиэкэҕэ киирэн, дьиэ атыыласпыттара, сорохтор хаарбах дьиэттэн саҥа дьиэҕэ көһөр бырагырааманан дьиэлэммиттэрэ.

3 №-дээх оскуолаҕа үлэһиттэринэн хааччыллыы толору эрээри, биирдиилээн оскуолаларга, ордук кытыы сытар нэһилиэктэргэ Кытыл Дьураҕа, Иһиккэ, Үөдэйгэ, эбэ уҥуор Хоточчуга о.д.а. ыраах нэһилиэктэргэ математика, химия, физика учууталлара тиийбэттэр, үлэһиттэр киин сиргэ, куоракка тардыһаллар.

Дьокуускайтан чугас сытар буолан, Хаҥалас улууһа «Земскэй учуутал» бырагыраамаҕа хапсыбат, өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн билиҥҥитэ уонтан тахса эрэ квота бэриллэр, ол үксүн хоту улуустарга тиксэр. Ону кэлэр сылларга 46-ҕа диэри улаатыннарыахтаахтар.

Владислав Владимирович итинник улахан оскуоланы салайарын таһынан, дьокутаат быһыытынан, дьон социальнай боппуруостарын быһаарарга, улуус бүддьүөтүн ылыныыга үлэлэһэр.

Ону таһынан, удьуору салҕыыр, ааты ааттатар түөрт уолаттарыгар эмиэ болҕомтотун ууран, Дьокуускайга, Санкт Петербурга баар оҕолорун кытта өрүү сибээстэһэн, дьиэ кэргэни түмэргэ, сынньалаҥнары бииргэ атаарарга, бэйэ-бэйэҕэ көмөлөсүһэргэ үтүө холобур буолар.

Хаартыска: Покровскай 3 №-дээх оскуолатын, Капитоновтар дьиэ кэргэн архыыбыттан.