Общество

Тылбытын, үгэспитин сүтэрбэт туһугар

Тэрээһини Саха Өрөспүүбүлүкэтин Бырабыыталыстыбатын бэрэссэдээтэлин солбуйааччы Сергей Местников тыл этиитинэн саҕалаата. Кини санаппытынан, ааспыт сыл сэтинньи ыйыгар Ил Дархан Айсен Николаев 2026-2036 сылларга Олоҥхо үһүс уон сылын тэрийэр уураахха илии баттаабыта. Ааспыт икки уон сылга олоҥхону үөрэтиигэ, харыстааһыҥҥа, тарҕатыыга элбэх улахан суолталаах көҕүлээһин олоххо киирдилэр. Аны кэлэр сылларга үлэбит саҥа таһымҥа тахсыа, билим уонна үөрэх бырайыактарын олоххо киллэриигэ саҥа аартыктар арыллыахтара. Маныаха  мустубут эспиэрдэр толкуйдарыттан элбэх тутулуктааҕын, этиилэр суолталаахтарын ыйда: 

-- Биһиги норуоппут сүдү баайа -- Олоҥхо. Манна биһиги төрүт култуурабыт оҥкуллара, норуот быһыытынан уратыбыт, баай устуоруйабыт, мындыр толкуйбут түмүллэн харыстанар, иитиэхтэнэр. Олоҥхобутун ЮНЕСКО киһи аймах кылаан -чыпчаал айымньытын быһыытынан билиммитэ 20 сыла буола оҕуста. Бу кэм устата элбэх үлэ ыытылынна.  Билигин олоҥхону эдэр ыччакка тарҕатыыга үнүстүүттэр, тыйаатырдар, үөрэх кыһалара арылыннылар, үөрэтэллэр уонна ураты сыаналаах сүрүнэ - олоҥхоһуттар баар буоллулар.

Бу тэрээһиҥҥэ аны кэлэр 10 сылга туох сиппэтэҕын, тугу сатаан оҥорботохпутун дьүүллэһии, сыалы-соругу туруоруу барыаҕа. Ил Дархан 2026-2036 сылларга Олоҥхо үһүс уон сылын тэрийэр туһунан уурааҕа маныаха төһүү күүс, улахан стратегическай суолталаах докумуон буолар. Төрүт үгэһи сайыннарыы - барыбыт сыалбыт. Ол иһигэр фольклорга Олоҥхо көрүҥүн эрэ  буолбакка, бары көрүҥү хабар сорук турар: тойук, алгыс, чабырҕах, үҥкүү, дэгэрэҥ ырыа. Бу норуоппут сүдү баайын оҕолорбутугар, кэлэр көлүөнэҕэ тиэрдэр ытык иэстээхпит. Оччоҕо эрэ улахан дойдулар сабыдыаллыыр кэмнэригэр норуот быһыытынан эстибэккэ, сүппэккэ  тыыннаах хаалыахпыт. Дьалхааннаах кэмнэргэ тылбытын-өспүтүн симэлиппэккэ тиэрдиэхтээхпит. Үйэлэри уҥуордаан биһиэхэ диэри харыстанан, арчыланан  кэлбит норуоппут үгэстэрин сүтэрэр бырааппыт суох,  -- диэн эттэ.

Аан дойдутааҕы таһымҥа

СӨ култууратын уонна дхуобунай сайдыытын миниистирэ Афанасий Ноев эҕэрдэлээтэ уонна үлэ торумун туруорда:

--  Биһиги элбэх омуктаах өрөспүүбүлүкэҕэ, дойдуга олоробут. Онон биһиги аҕыйах ахсааннаах хотугу норуоттарбыт эпостарын хайаатар даҕаны сайдыытын тосхоллорун эмиэ тобулуохтаахпыт. Билигин Олоҥхо тыйаатырын тэрийэммит үрдүкү ускуустуба биир көрүҥүн быһыытынан төрүттээн, онтукайбытын сайыннаран, Арассыыйа таһымыгар көрдөрө сылдьабыт.

Инникитин атын омуктары ылыннарар курдук үлэни ыытыахтаахпыт. Оҥоһуу өй, араас технологиялар сайдар турар кэмнэригэр олоҥхобутун атын үрдүкү таһымҥа таһаарыахтаахпыт. Олоҥхо — саха норуотун олоҕун-дьаһаҕын, култууратын, тылын-өһүн — барытын илдьэ сылдьар сүдү баайбыт. Маны биһиги кэлэр көлүөнэ ыччакка, кэлэр кэнчээригэ хаалларар уонна тарҕатар улахан соруктаахпыт. Ол туһугар маннык тэрээһиннэр уонна күүстээх үлэлэр ыытыллаллара олус сөптөөх уонна тоҕоостоох диэн сыаналыыбыт. Бүгүҥҥү тэрээһиҥҥэ этиллибит санаалар уонна этиилэр хайаатар даҕаны олоххо киирэллэрин баҕарабыт.

Олоҥхо ыһыахтарын хаһыс да сылын ыытабыт. Архитектура өттүн улуустарбыт кииннэригэр, нэһилиэктэргэ, Дьокуускайга тарҕатабыт. Төрүттэрбит олорбут балаҕан, ураһа моһуоннаах тутуулар дьэндэйэллэр. Хаандыгаҕа ыытыллыахтаах Олоҥхо ыһыаҕар бэлэмнэнии үлэ номнуо бара турар. Манна сири-уоту быһааран тутуу барар,  - диэн сырдатта.

Таһым үрдүөхтээх

Билим уонна үөрэҕирии миниистирин  бастакы солуйааччыта Ньургун Павлов туруоруоллубут соруктарга эбэн эттэ:

-- Өрөспүүбүлүкэбитигэр бүтэһик 20 сыл устата олоҥхону оҕоҕо үөрэтиигэ, сайыннарыыга, иҥэриигэ үлэ ыытылынна. Бу сыллар усталарыгар олоҥхо педагогикатыгар олоҕуран үлэлээн кэллибит. Ол түмүгэр эдэр талааннаах  олоҥхоһуттар иитиллэн, чочуллан таҕыстылар, билим өттүгэр педагогика ахсаана өссө элбиирин ситиһиэхтээхпит. Оскуола эйгэтигэр үрдүкү култуураны туһаныыга сөптөөх үлэ ыытыллыахтаах диэн көрөбүт.

Инникитин оҕолорбут олоҥхону оллоонноон олорон истэ үөрэнэллэрин ситиһиэхтээхпит. Кэлин сылларга  олоҥхоһуту, олоҥхо эйгэтин, педагогикатын  өйөөһүҥҥэ кыах баар, тэрээһиннээх үлэ ыытыллар. Бу салааҕа үлэ күүһүрүөхтээх, таһым үрдүөхтээх,  - диэн эттэ.  

Этиилэр, туруорсуулар

Стратегическай сиэссийэҕэ кыттыбыт дьон, култуура уонна ускуустуба эйгэтин үлэһиттэрэ уопсайа 8 хамаандаҕа хайдан, биир чаастаах өйү-санааны күүрдэр дьарыгынан үлүһүйэн үлэлээтилэр. Ол курдук, сүрүн баайбытын, олоҥхобутун, олох араас эйгэлэригэр хайдах киллэрэр, сөпкө туһанар, сайыннарар уонна тарҕатар туһунан олус элбэх этиилэр иһилиннилэр, хайдах олоххо киллэрэр суоллары-иистэри туруорустулар. Успуорт, урбаан, оҥоһуу өй, доруобуйа курдук хайысхаларга олоҥхону киллэриэххэ, туһаныахха уонна аныгылыы көрүөххэ сөбүн туһунан дакаастаатылар.

Холобурдан эттэххэ, оскуолаларга Олоҥхо уруоктарын киллэрии, маныаха саҥа сүүрээн быһыытынан оҥоһуу өйү туһанан Туйаарыма Куо, Ньургун Боотур о.д.а. дьоруойдар бэйэлэрин тустарынан сырдаталлар. Кылгас видео роликтары, ырыа килииптэрин устан киэҥ араҥаҕа социальнай ситимнэринэн тарҕатыы быһыытынан. Олоҥхо көрүҥнэринэн күрэхтэри тэрийии эмиэ улахан болҕомтону тардар. Остуол оонньууларыттан саҕалаан, дьиэ кэргэттэри түмэр квестары, бэстибээллэри, компьютерынан сыһыарыы онньуулары толкуйдааһын эмиэ ырытылынна.

 Ол түмүгүнэн, этиллибит идиэйэлэр уонна толкуйдар олоххо киирэллэрин, ону тэҥэ бу суруллубут былааннар уонна бырайыактар култуура министиэристибэтигэр хомуллан тиийэрин туһунан этии киирдэ.

Түмүккэ

Санатан эттэххэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин Олоҥхо иккис 10 сылын тэрийэр национальнай кэмитиэт бэрэсэдээтэлинэн Ил Түмэн бэрэссэдээтэлин солбуйааччы  Александр Николаевич Жирков бэрт киэҥ далааһыннаах үлэни ыытар. Бу сыллар усталарыгар сүҥкэн хамсааһын таҕыста, дьон-сэргэ ылынна, ол иһигэр Олоҥхо ыһыахтара, Олоҥхо дэкээдэтэ, кинигэлэр биһириэмнэрэ, анал наҕараадалар, истпиэндьийэлэр о.д.а олохтоннулар, үгэскэ кубулуйдулар.

Саҥа салаалар тиһигин быспакка киирэллэр.  Ааспыт сыл бүтүүтэ Ил Дархан Анал илдьитигэр Олоҥхо тыйаатырын Саха Сирин норуоттарын  култуурунай ситиһиилэрин эбийиэгин быһыытынан билинэр туһунан ыйаахха илии баттаабытын туһунан Ил Түмэн иннигэр иһитиннэбитэ. Култуура сыла Олоҥхо уон сылын саҕалыыр улахан тэрээһинэ буолуохтаах диэн иһитиннэрбитэ. 

Бу күннэргэ Арчы дьиэтигэр Ил Дархан Айсен Николаев бирииһигэр олоҥхону төрүт үгэһинэн толорооччулар «Уруйдан, улуу олоҥхобут» диэн  сэтинньигэ диэри ыытыллыахтах өрөспүүбүлүкэтээҕи куонкурус саҕаланна. 

Олоҥхо киһи модун кыаҕын, өркөн өйүн уруйдуур, сырдык күүс хара дьайы кыайарын, төрөөбүт дойду чэчирии сайдарын туһугар биир санаалаах, түмсүүлээх буолууну хоһуйар. Биһиги төрүт үгэстэрбитин ытыктыыр, сайыннарар буоламмыт омук быһыытынан кэскиллээхпит, күүстээхпит. Онон стратегическай сиэссийэҕэ киирбит этиилэр түмүллэн сыл бастакы аҥаарыгар бигэргэниэхтэрэ. үлэ саҥалыы халыыбынан салҕаныа.

Галина МАТВЕЕВА

Ааптар хаартыскаҕа түһэриилэрэ