Уопсастыба

Саха олоҕо – Аан дойду түмэллэригэр

Олоҥхо харыстанар, үөрэтиллэр эйгэтин тэрийии, Аан дойду таһымыгар таһаарыы, атын омуктарга тарҕатыы, олоҥхоҕо сыһыаран саха төрүт үгэстэрин, Олоҥхо ыһыаҕын, тимир, мас уустарын, саха таҥаһын-сабын, аһын-үөлүн, оҕунан ытыы о.д.а. курдук умнулла быһыытыйбыт көрүҥнэргэ тиийэ сөргүтүүгэ аҕыйах сыл иһигэр сөҕүмэр үлэ ыытылынна.
Олоҥхону үйэтитиигэ анаммыт киэҥ далааһыннаах үлэҕэ Аан дойду бастыҥ, баараҕай түмэллэригэр сүүһүнэн сылларга мунньуллубут саха омук түҥ былыргыттан илдьэ кэлбит төрүт үгэстэрин, таҥаһын-сабын, туттар, бултуур сэбин-сэбиргэлин, өйүн-санаатын, итэҕэлин көрдөрөр тыһыынчанан эспэнээттэрин элбэх туомнаах анал каталог оҥорон, Саха Сиригэр төнүннэрии улахан тирэх буолла.
Бу сүҥкэн суолталаах үлэни эмиэ Александр Николаевич көҕүлээн, искусствоведтары, түмэл үлэһиттэрин, чинчийээччилэри түмэн, Американан, Европанан бастакы кэпсэтиилэри бэйэтэ ыытыһан, ол дойдулар түмэллэрин салалталарыттан бэчээттииргэ, тарҕатарга көҥүл ылан, кинигэ буолан тахсар үбүн-харчытын туруорсан, өссө 2010-с сс. саҕалаабыта. Бүгүҥҥү туругунан Америка уонна Арҕаа Европа түмэллэригэр харалла сытар саха уонна ыаллыы хотугу омуктар тыһыынчанан оҥоһуктарын түөрт альбом-каталогка киллэрэн таһааттарда. Хас биирдии эспэнээт хантан, хаһан, ким аатыттан түмэлгэ киирбитэ, ханнык матырыйаалтан оҥоһуллубута, туохха туттуллара, кээмэйэ барыта суруллан, үрдүк уус-уран таһымнаах хаартыскаҕа түһэриллэн сылдьар. Бу үгүс сыллаах сындааһыннаах үлэни Александр Жирков салгыы салайар.

Үлэ аны билигин Арассыыйа түмэллэригэр барыахтаах. Маннык далааһыннаах үлэ норуоттар икки ардыларынааҕы суолтатын билинэн «Материальная и духовная культура народов Якутии в музеях мира. XVII-начало XX в.» диэн А.Н. Жирков саҕалаабыт бырайыагар Холбоһуктаах Нациялар Тэрилтэлэрин Аан дойду төрүт омуктарын салаата бэйэтин эгидатын биэрбитэ уонна үгүс омукка бэйэлэрин устуоруйаларын, култуураларын харыстыылларыгар холобур буолуон сөптөөх үлэ быһыытынан сыаналаабыта.
Нью-Йорк, Вашингтон, Берлин, Лондон, Оксфорд, Вена (Австрия), Копенгаген (Дания), Базель (Швейцария) о.д.а. куораттар түмэллэригэр харалла сытар өбүгэлэрбит 5 000 эгэлгэ оҥоһуктара, маллара-саллара биирдиилэрэ 600-700 сирэйдээх түөрт кинигэ-каталогка кичэллээхтик тиһиллэн, төрүт сирдэригэр, билиҥҥи көлүөнэ дьон билиитигэр эргилиннилэр. Ити түмэллэргэ харалла сытар эспэнээттэр сахалар уонна хотугу омуктар төрүт үгэстэрин, фольклордарын, олоҥхолорун, нимнгаканнарын, оттон сиэттэрэн тылларын-өстөрүн байытыыга тиийэ хайы-үйэ туһалаан, киэҥник туттуллан эрэллэр.
Адьас кэмигэр ылсыбыт эбиппит, ковид, АБДь, сааҥсыйа кыл мүччү иннинэ. Хара маҥнайгыттан хоннохтоохтук, далааһыннаахтык тэриллэн аҕыйах сыл иһигэр баараҕай үлэ үмүрү тутулунна.

Олоҥхо дьиэлэрин тэрийии

Олоҥхону үйэтитэр үлэҕэ олоҥхо эйгэтин тэрийии тыын суолталаах. Александр Жирков үлэ ити хайысхатын өрүү болҕомто киинигэр тутар. Олоҥхоһуттары, тойуксуттары, норуот маастардарын, төрүт үгэстэри тута сылдьааччылары мэлдьи чорботор, бэлиэтиир, өрө тутар. Анаан-минээн ыҥыран кэпсэтэр, сүбэлэһэр, айымньыларын өйүү, тарҕата сатыыр. Улахан салайааччы итинник сыһыанын көрө сылдьан, атын да салайааччылар төрүт үгэскэ болҕомтолоро уларыйар, тупсар.
Олоҥхо эйгэтин олохсутууга улуустарга Олоҥхо дьиэлэрин тэрийии улахан туһалаах буолла. Улуустарга өссө сэбиэскэй кэмтэн үлэлиир кулууптарынан муҥурдаммакка, олоҥхоһуттары, тойуксуттары, төрүт иис-уус дьарыгын сөргүтээччилэри анаан түмэр түһүлгэ баар буолуохтааҕын туһунан кэпсэтии саҕаламмыта ыраатта да, баҕа санаа быһыытынан хаалан испитэ. Ону Александр Жирков Олоҥхо ыһыаҕын кытары холбуу тутан, «Олоҥхо ыһыаҕа буолар улууһугар Олоҥхо дьиэлэрэ тутуллуохтаахтар» диэн ирдэбили 2008 с. Олоҥхо ыһыаҕын бастакы регламеныгар киллэттэрбитэ.
Салгыы Олоҥхо дьиэлэрэ анал ыстаатыстаах буолуохтаахтар, улуустан үбүлэнэри таһынан, судаарыстыбаттан эмиэ көмө ылыахтаахтар диэн туруорсубута. Ити сорук Култуура министиэристибэтигэр үлэлээбит хас да миниистиргэ туруоруллубута да, хайалара даҕаны үбүн-харчытын кыайан туруорсубакка анал балаһыанньаны оҥорботоҕо, бырабыыталыстыбаҕа киллэрбэтэҕэ.
Александр Николаевич боппуруоһу хаттаан сөргүтэн, 2019 с. Айсен Николаевка этии оҥорбута. Ил Дархан ону өйүүрүн биллэрэн, тустаах докумуоннары бэлэмнииргэ Култуура министиэристибэтигэр соруйбута да, үлэ эмиэ бытааран барбыта. Онуоха Александр Жирков Олоҥхо дьиэлэрин анал ыстаатыһын туһунан боппуруоһу Олоҥхо национальнай кэмитиэтигэр көрөн баран, өрөспүүбүлүкэҕэ Олоҥхо дьиэлэрин тэрийэр туһунан Ил Дархан Ыйааҕын итиэннэ Олоҥхо дьиэлэрин туһунан балаһыанньа барылын бэлэмнээн, Ил Дархан көрүүтүгэр киллэрбитэ. Ол түмүгэр, 2022 с. бэс ыйын 20 күнүгэр Айсен Николаев Олоҥхо дьиэлэрин тиһигин олохтуур туһунан Ыйааҕа тахсыбыта. Ол чэрчитинэн, өрөспүүбүлүкэҕэ анал ыстаатыстаах Олоҥхо дьиэлэрин тиһигэ тэриллибитэ. Бу тиһиккэ Амма, Бүлүү, Үөһээ Бүлүү, Горнай, Кэбээйи, Мэҥэ Хаҥалас, Уус Алдан, Нам, Ньурба, Сунтаар улуустарыгар баар Олоҥхо дьиэлэрэ киирбиттэрэ. Олоҥхо дьиэлэригэр Ил Дархан дьаһалынан, судаарыстыба бүддьүөтүттэн сыллата 50 мөл. солк. харчыттан итэҕэһэ суох үбү көмө быһыытынан биэрэргэ быһаарыллыбыта. Онон, 2023 сылтан саҕалаан, Олоҥхо дьиэлэрэ бүддьүөттэн сыллата 4-5 мөл. солк. тиийэ харчынан көмө ылар кыахтаммыттара.

Ил Дархан истипиэндьийэтэ

Олоҥхо дьиэлэрин тэрийэр туһунан ыйааҕы кытары тэҥҥэ Ил Дархан Айсен Николаев олоҥхоһуттарга, тойуксуттарга, оһуохай тылын таһаарааччыларга уонна тимир уустарыгар хас биирдии көрүҥҥэ сэттэлии киһиэхэ, ол аата сыл аайы 21 киһиэхэ судаарыстыбаттан анал көмөнү, Ил Дархан истипиэндьийэтин олохтуур туһунан Ыйааҕы таһаарбыта. Олоҥхону харыстааһыҥҥа, үйэтитиигэ улахан суолталаах бу икки дьаһал 2022 с. бэс ыйын 22 күнүгэр Үөһээ Бүлүүгэ, Олоҥхо ыһыаҕар иһитиннэриллибиттэрэ. Ыһыахха мустубут дьон-сэргэ, атын сирдэртэн кэлбит ыалдьыттар Ил Дархан дьаһалларын бары сэргээн, биһирээн ылыммыттара.
Бу дьаһал барылын эмиэ, Олоҥхо дьиэлэрин анал ыстаатыһын ылыныы туһунан этиини кытта Александр Жирков оҥорбута, Олоҥхо дьиэлэригэр уонна анал испипиэндьийэлэргэ көрүллэр үп-харчы кээмэйигэр тиийэ Ил Дарханы кытта бииргэ сүбэлэһэн ити докумуоннар ылыллыбыттара. Дьаһалга саха олоҥхоһуттарын, оһуохайдьыттарын, уустарын сэргэ хотугу омуктар төрүт дьарыктара эмиэ хабыллыбыта.
Докумуоннар барылларын оҥорууга Александр Николаевич Олоҥхо национальнай кэмитиэтин Сүбэтин чилиэннэрин кытары сүбэлэспитэ. Ити улахан суолталаах дьаһал бастаан ылылларыгар иис-уус араас көрүҥүнэн дьарыктанааччылары истипиэндьийэнэн өйөөһүн киирбэккэ хаалбыта. Олоҥхо национальнай кэмитиэтин этиитин ылынан, Ил Дархан ити көрүҥҥэ эмиэ истипиэндьийэ олохтуур туһунан эбии дьаһалы таһаарбыта. Ол түмүгэр, билигин өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн 26 сахалыы уонна хотугулуу (нимкан, нимнгакан) олоҥхоһут-тойуксут, 28 бастыҥ оһуохай-сээдьэ тылын этээччи, 25 тимир ууһа, 21 норуот маастара, иистэнньэҥ ый аайы 30 000 солк. суумалаах биир сыл устата бэриллэр истипиэндьийэнэн туһаннылар. Борис Неустроев-Мандар Уус уонна Никандр Тимофеев Олоҥхо национальнай кэмитиэтин этиитинэн, бу истипиэндьийэни үйэ-саас тухары ылар буолбуттара.

Василий Илларионов, тыл билимин дуоктара, М.К. Аммосов аатынан ХИФУ бэрэпиэссэрэ.

Хаартыска: ааптар архыыбыттан.