Общество

Кини тус олоҕо ийэ оҕотун туһугар бэриниилээх буолуутун  үтүө холобурунан буолар.  Төрөппүттэр санааҕытын ханнык да түгэҥҥэ түһэримэҥ диэн ийэ, салайааччы этэр.

Хаһан, хайдах?

— Сардаана Степановна, эһиги тэрилтэҕитигэр киирэ түстүҥ эрэ, оҕолору кытары үлэ, ыраас эйгэ, иһирэх сыһыан биллэр. Эһиги доруобуйаларыгар хааччахтаах оҕолору кытары үлэҕэ хайдах кэлбиккитий?

— Маннык уустук үлэҕэ, биллэн туран, бэйэ уопута улахан оруоллаах. Биһиги кэргэммин Николай Романовыһы  кытары оҕолору кытары үлэҕэ бэйэбит дьиэ кэргэммитигэр буолбут түбэлтэттэн кэлбиппит. Оҕобут аутистическай спектрыгар кэһиилээх. Онон сиэттэрэн элбэх сирдэргэ реабилитацияларга сылдьан, исписэлиистэри кытары кэпсэтэн, дьону кытары алтыһан баран кииммитин тэрийэргэ быһаарыммыппыт. Кииммитигэр доруобуйаларыгар хааччахтаах уонна инбэлиит оҕолору эрэ кытары буолбакка, доруобай оҕолору кытары эмиэ үлэлиибит.

Дьиҥэр, аныгы кэмҥэ араас диагнозтаах оҕолор ахсааннара лаппа эбиллибитэ биллэр. Маныаха биһиги өрөспүүбүлүкэбитигэр дьарыктнар кииннэр ахсааннара тиийбэт, исписэлиистэр аҕыйахтар, ол түмүгэр төрөппүттэр оҕолорун дьарыктыылларыгар күннэтэ көрсөр кыһалҕалара буолар.

Онон кииммитигэр быраастары сэргэ педагогтар холбоһон үлэлииллэрин тэрийдибит. Невролог быраас, логопед, эмтиир физкултуура исписэлиистэрэ биир ситим буолан оҕо туһугар туруулаһаллар. Ол курдук, невролог бастаан  диагнозтаах дуу, суох дуу диэн көрөр, оҕоҕо тус бэйэтигэр анаммыт “маршрутнай каартаны”  оҥорор. Неврологпут улахан уопуттаах Галина Егоровна Николаевна буолар. Кини неврология салаатыгар номнуо 45 сылтан тахса ыстаастаах. Онон төрөппүттэр аҥаардас сүбэ-ама ыла кэлэллэр.  

Оҕо этэ-сиинэ, былчыҥнара мөлтөх буоллаҕына, эмтиир мэдиссиинэ өттө күүскэ көрүллэр. Саҥата ситэ өйдөммөт, буукубалары сатаан эппэт буоллаҕына, логопедка ыытар. Кэлэҕэйдиир оҕону психологка  аныан сөп. Ханнык эмит түгэҥҥэ улаханнык куттанан кэлэҕэйдээн саҕалаабыт буолуон сөп.

Бу барыта холбоһон, “интегративнай подход” диэн ааттанар. Оҕону өй-санаа эбэтэр эт-хаан эрэ өттүнэн буолбакка, барытын көрөбүт. Кини уйулҕа өттүнэн туругун көрөн дьарыктары аныыбыт.

Көмө эрэ наада

— Эһиги тэрилтэҕит РАС (акустическай спект кэһиллиитэ), СДВГ (болҕомто тиийбэтэ), актыыбынас күүһүрүүтэ, оҕо саҥарар дьоҕурун күүһүрдүү курдук уустук диагностаах оҕолору кытары дьарыктары ыытар. Маныаха кыратык оҕолор ситиһиилэрин туһунан сырдатарыҥ буоллар.

— Биһиги кииммит араас саастаах оҕолору кытары дьарыктанар. Холобур, биэс саастаах сатаан саҥарбат, санаатын тиэрдибэт, онтон сиэттэрэн кыйаханар, кыыһырар, билиини ылыммат. Кинини кытары комплекснай үлэ ыытыллар: неврология, сенсорнай интеграция, арт-терапия... Оҕо эрчиллэн, төрөппүттэрэ күүскэ ылсыһан үтүө түмүктэр бэлиэр бааллар. “Ийэ” диэн тылы өйдөөн-төйдөөн туран оҕо саҥарбытыттан туох үчүгэй баар буолуой?

— Маннык диагнозтаах оҕолор төрөппүттэрэ хайдах эһиэхэ кэлэллэрий?

— Биһиги тэрилтэбит улахан афишаларга эрэкэлээмэлэри оҥорбот. Биир, икки социальнай ситимҥэ арай ситиһиилэрбитин, оҕолору кытары дьарык туһунан билиһиннэрэбит. Ол эрэн төрөппүттэр бэйэ-бэйэлэрин кытары кэпсэтэн, үтүө түмүктэри көрөн биһиэхэ кэлэллэр. Маныаха киһи барыта өйдүөх тустаах -- “ураты” оҕо – бу бириигэбэр буолбатах. Кинини кытары кыра сааһыттан дьарыктаннахха, туспа киһи көмөтүгэр наадыйбакка бэйэтин бэйэтэ көрүнэр, үөрэх ылынар, идэни баһылыыр буолар. Киниэхэ көмө наада. Исписэлиистэртэн, чугас дьонуттан, тулалыыр эйгэттэн. Туора көрбөккө, атаҕастаабакка, интэриэстэрин өйөөтөххө, күүскэ дьарыктаатахха улахан ситиһиилэнэр.

Саамай сүрүнэ, куттал суох буолуохтаах. Сорох төрөппүттэр оҕо диагноһын истэн баран ылымматтар эбэтэр олохторо бүппүт курдук саныыллар. Биһиги кинилэргэ көмө буолабыт. Мин өрүү этэбин: “Эһиги оҕоҕут тулалыыр эйгэни, дьону-сэргэни атыннык ылынар. Тыастары улаханнык, ким эмит таарыйыытын ордук күүскэ. Биһиги хамаандабыт соругунан  оҕо тулалыыр эйгэни  табыгастаахтык ылынарын ситиһии, биир тылынан эттэххэ,  биһиги суолдьуттар -- буолабыт!”, -- диэн.

Биһиги дьарыгы эрэ ыытыынан буолбакка, төрөппүттэр оҕолорун ылыналларыгар үөрэтэбит. Тоҕо оҕо кулгааҕын саптарый? Кини тыастан куттанар, киниэхэ ол ыарыылаах. Тоҕо кимиэхэ да наадыйбат курдук туттарый? Оннук кини бэйэтин эйгэтигэр киирэн уоскуйар. Ону чугас дьоно ылыннахтарына, дьиэ кэргэн барыта уларыйар, сыһыан тупсар.

“Хартыынаны толору көрө сатыыбыт”

— Эһиги тэрилтэҕит исписэлиистэринэн логопед-дефектолог, дефектолог, эмтиир фузкультура тириэньэрэ буолаллар.  Тоҕо маннык хамаанданы таллыгыт?

-- Бу олус улахан суолталаах. Холобур ылан көрдөххө, оҕо сатаан саҥарбат эбэтэр болҕомтотун туохха да сатаан уурбат буолар. Быраастар араас эмтэри аныыллар, оттон дьиэтигэр тыллары өрүү хатылаталлар.  Бу ханнык да көмөнү оҥорбот! Сатаан санаатын эппэт, тугу баҕарарын тиэрдибэт оҕо уйулҕа өттүнэн баттабылга сылдьар кэриэтэ сананар. Маныаха арт-терапия кинини уоскутар, араас кырааскаларынан, кумааҕынан, туойунан дьарыктанан кыра моториката сайдар. Оттон сенсорнай хоско уоскулаҥ эйгэ оҥоһуллар. Дьэ, ол кэннэ эрэ  кэнниттэн мэйиитэ саҥа билиилэри ыларга бэлэм буолар.

Бу -- пазл кэриэтэ. Мэдиссиинэ уонна педагогика эрэ баар буоллаҕына, хартыына толору буолар. Онон биһиги хартыынаны толору көрө сатыыбыт, онно үлэлиибит.

-- Бу кэпсэтиибитин ааҕа олорор, ол эрэн өссө да мунаарар төрөппүттэргэ тугу тиэрдиэҥ этэй?

— Мин эһиги саарбахтааһыннаргытын өйдүүбүн. Инники олоххо хартыына туман кэриэтэ буолуута, оҕо кэскилэ хайдах буолара биллибэтэ кутталы үөскэтэр.

Ол эрэн, төһөнөн эрдэ оҕоҕутугар көмө оҥоруоххут да соччонон кини түргэнник сайдыа, ситиһиилэниэ. Эрдэттэн диагноһы билии, өйөбүл оҥоруу  кыра киһи олоҕун суолун үчүгэй өттүгэр уларытыан сөп. Кэлиҥ. Исписэлиистэри кытары кэпсэтиҥ, үлэни билсиҥ. Биһиги отчуоттарга “галочкалары” туруоруу туһугар үлэлээбэппит. Биһиги эһигини кытары бу уустук суолу ааһабыт, хас биирдии оҕо ситиһиитигэр, кыаҕар эрэнэбит.

Биһиэхэ харандааһы да  сатаан туппат оҕолор ардыгар кэлэллэр. Сыл тухары үлэ түмүгэр күлэр-үөрэр, уруһуйдуур, санааларын этэр буолаллар. Бу маннык  үөрүүлэртэн биһиги кынаттанабыт, кини ситиһиилэриттэн төрөппүттэри кытары тэбис-тэҥҥэ дьоллонобут.  

Оттон боппуруостаах буоллаххытына Дьокуускай куорат Поярков уулуссатын 15/2 дьиэтигэр кэлиэххитин сөп. Эбэтэр 8-924-042-44-96 нүөмэринэн эрийэн, 8-914-822-64-82 нүөмэринэн социальнай ситимнэринэн эрийэн, суруйан билсиэххитин сөп.

Балаһаны Галина МАТВЕЕВА бэлэмнээтэ.

Хаартыскалар:  “Сенсорика” интегративнай сайдыы киинин архыыбыттан.