Уопсастыба

Сайыҥҥы кэмҥэ оҕо айылҕалыын алтыһыыта кини эт-хаан өттүнэн сайдарыгар эрэ буолбакка, дууһата уһуктарыгар, өйө-санаата кэҥииригэр улахан суолталаах. Ол иһин сайын кинилэри айылҕаҕа таһаарыы, сибиэһэй салгынынан тыыннарыы – төрөппүт саамай улахан соруга. Сир астааһын, балыктааһын, от-мас үлэтэ, оҕону тулуурдаах, үлэһит буоларга уһуйар. Холобур, оҕолор айылҕаҕа төрөппүттэрин кытта сылдьан тулалыыр эйгэни билсиһиилэрэ бэйэтэ туспа улахан суолталаах иитии буолар. Айылҕалыын алтыһыы оҕо уйулҕатын уоскутар. Ону таһынан, төрөөбүт сирин кэрэтин көрөн улааппыт оҕо кэрэни сыаналыыр, айылҕаны харыстыыр сырдык өйдөөх-санаалаах киһи буола улаатар.
Айылҕаҕа сылдьыы уонна сайыҥҥы сынньалаҥ оҕо сайдыытыгар туох туһалааҕын маннык сүрүн хайысхаларынан араарыахха сөп.

Эт-хаан өттүнэн чэбдигирии

Күн уота Д битэмиин үөскууругэр көмөлөһөр уонна тиис бөҕө буоларыгар туһалыыр. Сибиэһэй салгынынан тыыныы хааны кислородунан байытар, мэйии үлэтин тупсарар. Күөх окко атах сыгынньах сүүрүү-көтүү оҕо быччыҥын сайыннарар, хамсаныытын тупсарар. Сайыҥҥы куйааска салгыҥҥа элбэхтик сылдьыы уонна ууга сөтүөлээһин оҕо иммунитетын күүһүрдэр, хаанын эргиирин тупсарар.

Тулалыыр эйгэни уонна айылҕаны билии

Оҕо айылҕа уларыйыытын бэйэтин хараҕынан көрөр, айылҕаҕа интэриэһэ улаатар, айар-тутар дьоҕура сайдар. Оҕо алаас кэрэ сибэккилэрин ураты сыттарын ылынар, көтөрүн-сүүрэрин көрөн соһуйар, үөнннэри-көйүүрдэри тутан-хабан көрөн астынар. Оттон дьиэҕэ күнтэн куотан сыппыт оҕо ити кэрэни хантан билиэй. Кумаҕынан, уунан, өрүс тааһынан оонньооһун оҕо тарбахтарын мелкай моторикаларын сайыннанар, өйүн сытыылыыр, санаатын сааһылыыр. Кумахтан дьиэ тутуута, туой буорунан оонньооһун – бу барыта оҕо логическай толкуйун уонна айар дьоҕурун күүһүрдэр.

Социализация уонна бодоруһуу

Сайылыкка, дэриэбинэҕэ эбэтэр лааҕырга оҕо атын оҕолордуун түргэннник тыл булуһа, доҕордоһо үөрэнэр. Бииргэ оонньуур кэмҥэ, оҕо бэйэтин санаатын этэр уонна атыттар санааларын истэ үөрэнэр. Сайыҥҥы кэмҥэ оҕолор бөлөҕүнэн араас интэриэһинэй оонньуулары толкуйдууллар, бу кинилэр дьону кытта сыһыаннарын уонна лиидэрдии да хаачыстыбаларын сайыннарар.

Үлэҕэ үөрэнии

Оҕо оҕуруот үлэтигэр төрөппүттэригэр көмөлөһөн үлэлии үөрэнэр. Маны тэҥэ оҕо бэйэтэ бүөбэйдээн үүннэрбит үүнээйитэ күннэтэ улаатарыттан дуоһуйуу ылар. Сир астааһыныгар сылдьар оҕо куйааһы тулуйа,  сатыы уһуннук хаама, сири-дойдуну билэ, ыллык суоллары батыһан айылҕалыын алтыһа үөрэнэр буоллаҕа.
Оҕо үлэлии үөрэннэҕинэ, эппиэтинэһи ылына үөрэнэр, тулуурдаах, бэрээдэктээх буола улаатар. Маны тэҥэ оҕо дьон үлэтин сыаналыыр буолар.

Уйулҕа уоскуйуута уонна уоскулаҥ

Айылҕалыын алтыһыы, уу тыаһа, көтөр-сүүрэр саҥата, от-мас уонна алаас сибэккитин ураты сыта оҕо нервнай систематын уоскутар. Оскуола уонна уһуйаан кэминээҕи сылайыыны устарга көмө буолар. Айылҕаҕа сылдьар оҕо кылгас да кэмҥэ буоллар, төлөпүөнтэн, планшет экраныттан арахсар. Кини болҕомтото тулалыыр тыыннаах эйгэҕэ көһөр, хараҕа сынньанар, өйө-санаата кэрэ эйгэҕэ көһөр. Айылҕы кэрэ көстүүтэ оҕо уруһуйдуур, хоһоон суруйар эбэтэр тугу эмэ айан оронор баҕатын күүһүрдэр. Оҕо араас мастары, оттору, сибэккилэри, үөннэр-көйүүрдэри көрөн соһуйан, билиэн-кэрүөн баҕата улаатар. Ыйытыра элбиир, интэриэһэ сайдар. Айылҕалыын алтыһан оҕо айылҕа уларыйыытын, кун тахсыытын уонна тыгыытын, ардах түһүүтүн, сир аһа ситиитин күннэтэ көрө үөрэнэр.
Сайыҥҥы кэм – оҕо айылҕалыын алтыһар кэрэ кэмэ, оҕо эт-хаан, өй-санаа өттүнэн таба иитиллэн тахсыытыгар саамай тоҕоостоох кэм буоларын итэҕэйэн төрөппүттэр бука диэн оҕолоргутун айылҕалыын алтыһыннарын, күөх окко көччүтүн, ыраас ууга сөтүөлэтин, айылҕа кэрэтин өйдөрүгэр-санааларыгар иҥэрэргэ кыһаллын.
Төрөппүттэр, оҕолоргутун сиэппитинэн айылҕа мааны сирдэригэр тахсыҥ, кини кистэлэҥнэрин кытта билиһиннэриҥ, айар-тутар баҕаларын өйөөҥ! Сайыҥҥы хас биирдии күнү туһалаахтык уонна умнуллубаттык атаарыаҕыҥ.

Хаартыска: Владимир Григорьев