Общество

Докумуону, суругу тиэрдии

Докумуон кээмэйин иннэ-кэннэ биллэр, наай гыннар биир паапка саҕа буолуо. Бакыакка кинигэ, эмп-томп эбэтэр планшет киирдэҕинэ, сыана тута «таһаҕас» тарыыбынан ааҕыллар. Кумааҕыны (үксүн бакыакка угуллубут А4 кээмэйдээх лиис) ыытар сыана айан уһунуттан уонна суол туругуттан быһаччы тутулуктаах. Бу – суоппар сүрүн дохуотугар кыра эбиилик.

Саха Сиригэр логистика хас да кэминэн арахсар: кыһыҥҥы суол (өрүс тоҥноҕуна, мууһунан быһалыы айан) кэмэ, сайыҥҥы эбэтэр ириэрии (хаайтарыы) кэмэ. Хаайтарыы кэмигэр таксыыстар, биллэн турар, сыаналарын үрдэтэллэр.

Билиҥҥи тарыыбы ырытан көрдөххө, маннык хартыына үөскүүр.

Чугас эргин (200–250 км): Нам, Хаҥалас, Мэҥэ Хаҥалас бэтэрээ өттө. Ити диэки кумааҕыны ыытыы 500-800 солкуобай. Суоппар бу өҥөнү харчы эбинэр туһуттан, айанын хайысхатын уларыппакка эрэ оҥорор.

Орто ыраах (300–450 км): Дьокуускайтан Бүлүү бөлөх улуустарыгар бакыаты тиэрдии, ортотунан, 1000-1500 солкуобайынан сыаналанар.

Хоту улуустар: манна билигин сиринэн айан суох, көтөр аалынан эрэ тиийиллэр. Онон пассажирдары кытары кэпсэтэн кумааҕыны 800-1500 солкуобайга ыытыахха сөп.

Соҕуруу хайысха («Өлүөнэ» федеральнай айан суола): Алдаҥҥа эбэтэр Томмокко кумааҕыны 1000-1500 солкуобайга ылыахтарын сөп.

Биир бакыат экэниэмикэтэ

Таксыыска 1000 солкуобайдаах бакыаты ылыы бу ыраас барыһынан буолар. Кини эбии бириэмэни сүтэрбэт, эбии уматыгы бараабат. Оттон ыытар, ылар дьоҥҥо докумуону суукка иһинэн тутар соҕотох ньыма да диэххэ сөп. Буоста ыраах нэһилиэккэ суругу икки нэдиэлэнэн эрэ тиксэрэр кыахтаах. Оттон таксыыс сарсыарда эрдэ айаннаатаҕыта киэһэ докумуону аадырыстаммыт сиригэр тиэрдэр.

Кыһынын суол үчүгэйдик турдаҕына, массыына элбиир, онон сыана арыый да түһэр. Саас суол алдьаннаҕына, сырыы тохтуур. Оччоҕо кумааҕы айанын сыаната үрдүү түһэр, эбэтэр букатын да кыаллымыан сөп.

Суоппардар бэлиэтииллэринэн, билигин бэнсиин сыаната ыараан айан сыанатын үрдэтэргэ күһэллэллэр. Сорохтор гааска көспүт буоланнар сыаналарын тутан тураллар. Уматык сыаната хамсаатаҕына, курьер өҥөтүн сыаната эмиэ эбиллэр диэн этэллэр.

Сыана...

Холобур, Дьокуускайтан Чурапчы улууһугар докумуону ыытыы логистическай ситимэ маннык. Дьокуускайтан өрүһүнэн Аллараа Бэстээххэ диэри мотуорканан эбэтэр теплоходунан ыытыллар, салгыы массыынанан айанныыр. Өлүөнэни туорааһын (Дьокуускай-Аллараа Бэстээх) сыана үрдүүрүн сүрүн төрүөтүнэн буолар. Сайын «Сулус» сулууспа мотуорканан 500 солкуобайга, оттон теплоходунан уҥуор тиэрдии 350 солкуобай эбит буоллаҕына, билигин былдьаһыктаах кэмҥэ биир киһини туоратыы сыаната 2500 солкуобайга тиийдэ. Биллэн турар, муус быыһынан үлэлиир эппиэтинэһэ улахана чуолкай. Ону тэҥэ, элбэх уматык ороскуоттанар. Өлүөнэни туораан баран, салгыы айанныыллар. Билигин Чурапчыга диэри 2000 солкуобайга, Аммаҕа диэри 2500-3500 солкуобайга дьону таһаллар. Таксыыстар манна курьер өҥөтүн толордохторуна, биир кэмбиэр, биир дьоҕус баһыылка аайы 1000 солкуобайы хармааннарыгар уктан иһэллэр. Ити “таһаҕастар” ыйааһыннара букатын кыра буолан, оннук-айылаах ороскуокка тиэрдибэттэр буоллаҕа.

Эрэбилэ суохтар...

Ол эрээри, дьон таксыынан докумуону ыытар эрэмньитэ суоҕун туһунан үгүстүк этэр. Ол курдук, бакыат сүттэҕинэ, ким да ону толуйбат. Ол иһин суолталаах докумуоннары (холобур, дьупулуому, пааспары эҥин) билэр суоппардарынан уонна диспиэтчэрдээх таксыы сулууспаларынан ыыта сатыыллар.

Бүлүү улууһун олохтооҕо Наталья: “Күһүн, навигация сабыллан, кыһыҥҥы айан суола өссө тура илик кэмигэр, аймахтарбар атын улууска докумуоннары ыытар буоллум. Ол докумуон бүгүн-сарсын хайаан да тиэрдиллиэхтээх. Инньэ гынан аргыс массыынанан ыытарга быһаарыммытым. Билбэт суоппарбын кытта кэпсэппитим. Ханнык даҕаны сулууспаҕа үлэлээбэт этэ. Эдэр киһи кэлэн, паапканы ылбыта, сыанатын 1000 солкуобай диэбитин тута төлөөбүтүм. Хомойуох иһин, докумуон аадырыһыгар тиийбэтэҕэ. Аймахтарым эрийэн хайа докумуонуҥ диэн ыйыппыттарыгар, таксыыһы кытта сибээстэһэ сатаабытым да төлөпүөнэ арахса сылдьара. Икки хонон баран, сибээскэ тахсыбытыгар, эрийэн ыйыппыппар, ханнык да паапканы ылбатаҕын уонна миигин атын киһини кытта бутуйаҕын диэбитэ.

Кини чуолкай ылбытын тугунан да дакаастыыр кыаҕым суоҕа. Юридическай өттүнэн көрдөххө, мин 1000 солкуобайбын уу харчынан билбэт киһибэр биэрэн кэбиспиппин, оттон докумуоннарбын ханна эрэ атын сиргэ сүтэрбит буолан тахсабын.

Билбэт дьоҥҥутунан докумуоннары эбэтэр харчыны ыытар түгэҥҥитигэр маннык быраабылалары тутуһуҥ. Холобур, таксыыс пааспарын эбэтэр суоппар дастабырыанньатын хаартыскаҕа түһэриллиэхтээх. Суругу, туох докумуоннары ылбытын туһунан араспыыска суруттарыллыахтаах эбит. Паапкаҕа хас да лиис баар буоллаҕына, кылгастык испииһэктээҥ: «Сибидиэтэлистибэ, ИНН, балыыһа ыспыраапката». Ону тэҥэ, бакыаккытын, паапкаҕытын хаартыскаҕа түһэриҥ”, – диэн кэпсээннээх буолла.

түмүк оннугар

Бу маннык суруктары, докумуоннары ыытыы дьон хармааннарыгар эрэ буолбакка, күннээҕи наадыйыыларыгар эмиэ охсуулаах. Холобурун баран эттэххэ, тэрилтэлэргэ эбэтэр суукка докумуон кэмигэр тиийбэтэҕинэ, ыстарааптар уонна юридическай кыһалҕалар үөскүөхтэрин сөп.

Буоста үлэтэ ордук сайын уһун ардахтар кэмнэригэр эмиэ харгыстанар, оччоҕуна тиэрдии болдьоҕо хас да нэдиэлэҕэ уһаатаҕа ол, онон кинилэр өҥөлөрө суһаллык докумуону тиэрдиигэ хайдах да барсыбат.

Сакаас элбэҕинэн уонна олохтоох дьаһалта хайдах да орооһор кыаҕа суоҕун түмүгэр, сыана харыыта суох үрдүү турар. Наадыйааччы атыннык кыайан ыыппат буолан, таксыыстар этэр сыаналарыгар сөбүлэһэригэр эрэ тиийэр.

Өлүөнэ мууһа турдаҕына, кыһыҥҥы суол аһыллыар диэри, сыана өссө үрдүө дииллэр. Өрүстэргэ муус үчүгэйдик туран, тимир көлө сырыыта көҥүллэннэҕинэ, тустаах өҥөнү оҥоруу сыаната эмискэччи түһүөҕэ. Бу кэмҥэ диэри Саха Сирин олохтоохторо докумуон ыыталларыгар тыһыынчанан солкуобайы барыахтара турдаҕа...

Галина МАТВЕЕВА.

Ааптар хаартыскаҕа түһэриилэрэ.