Уопсастыба

Пуорум РФ Уһук Илини уонна Аартыканы сайыннарыыга министиэристибэтин, «Уһук Илин уонна Аартыка сайдыытын корпорацията» АУо уонна Саха Өрөспүүбүлүкэтин Бырабыыталыстыбатын тэрийиилэринэн ыытылынна. 39 эрэгийиэнтэн уонна алта тас дойдуттан (Соҕурууҥҥу Африка Өрөспүүбүлүкэтиттэн, Кытайтан, Индияттан, Казахстаантан, Кыргыстаантан, Узбекистаантан, Монголияттан) 7 000 киһи кытынна. Беларусь, Ангола, Узбекистан, Индонезия бэрэстэбиитэллэрэ кэтэхтэн кыттыыны ыллылар.

Дьыалабыай сиэссийэлэргэ 300-тэн тахса эспиэр, испиикэр кытынна. Барыта 150-тан тахса дьаһал тэрилиннэ. Сүрүн тэрээһиннэр «Үлэ кыбаартала» креативнай кластерга ыытылыннылар. Ону сэргэ Дьокуускай куорат киин болуоссаттара, киинэ тыйаатырдара уонна култуура тэрилтэлэрэ пуорум былаһааккатынан буоллулар. Пуорум кыттыылаахтара дьыалабыай сиэссийэлэргэ эрэ буолбакка, киинэни уонна муоданы көрдөрүүгэ, креативнай индустрия оҥоһуктарын быыстапкаларыгар, гастробэстибээлгэ, маастар-кылаастарга, Саха Сирин сулустарын уонна Башкирия «AY YOLA» фолк-бөлөҕүн кэнсиэртэригэр сырыттылар.

Дьыалабыай бырагыраама түөрт сүрүн хайысханан ыытылынна. Аныгы куорат эйгэтин тэрийии хайысхатыгар нуормаламмыт быраап баазатын олохтооһун, үөрэх бэлиитикэтин уонна креативнай салааны өйүүр дьаһаллары тула дьүүллэстилэр. Уһук Илиҥҥи федеральнай уокурук креативнай индустриятын инники күөҥҥэ турар салааларыгар туһуламмыт хайысхаҕа киинэ, анимация, видео-оонньуулар, архитектура, дизайн, муода уонна муусука тула бэрт сэргэх ырытыылар буоллулар. Үһүс хайысхаҕа айар куттаах урбаанньыттар үлэлэрин уопутун атастастылар. Төрдүс хайысхаҕа бырайыактары көмүскээтилэр, Уһук Илин креативнай бородууксуйатын көрдөрөр сиэссийэлэр буоллулар.

Маны сэргэ, Уһук Илин бары эрэгийиэннэриттэн креативнай индустриялар салайааччылара уонна бэрэстэбиитэллэрэ (сүүстэн тахса киһи)  «Креативнай эйгэ эрэгийиэн сайдар үнүстүрүмүөнэ: быраактыка уонна ориентир» диэн идэни үрдэтэр бырагырааманан үөрэннилэр. Үөрэҕи АГИКИ итиэннэ Уһук Илин уонна Аартыка сайдыытын корпорацията ыыттылар.

Пуорум түмүктэрэ

Пуорум саҕаланыытыгар Ил Дархан Айсен Николаев өрөспүүбүлүкэҕэ, 2023 с. кытта тэҥнээтэххэ, креативнай индустрия баалабай эбиллиитин икки төгүл, о.э. 113 млрд. солк. диэри улаатыннарар сорук турарын бэлиэтээтэ.  Ол курдук, пуорумҥа 3,7 млрд. солк. суумалаах инвестиционнай бырайыактары олоххо киллэриини дьүүллэстилэр. Уопсайа 1 млрд. солк. суумалаах 34 үбүлээһин сөбүлэҥэ түһэрилиннэ. Онон эрэгийиэн култуурунай уонна айымньылаах хапытаалын туруктаах экэнэмиичэскэй үүнүү үнүстүрүмүөнүгэр кубулутарга туһаайыллыбыт суолталаах тэрээһин сыалын-соругун ситтэ.

«Үлэ кыбаартала» креативнай кластер Арассыыйаҕа бастакынан тэриллибит урутаан сайдар территориянан буолар. Кластер бастыҥ холобур буолара пуорумҥа бэлиэтэннэ, Уһук Илин үрдүнэн маннык креативнай индустрия инфраструктуратын тэнитэргэ быһаарылынна. 

Уһук Илини уонна Аартыканы сайыннарыы миниистирэ Алексей Чекунков: «2026 сыл бүтүөр диэри эрэгийиэннэр кластердарыгар 5 млрд солк кэриҥэ көрүллүөҕэ», -- диэн иһитиннэрдэ.

Урбааны уонна судаарыстыбаны ситимниир инфраструктура урбаанньыттар атахтарыгар туралларыгар көмөлөһөр. Дьокуускайдааҕы Үлэ кыбаарталыгар нолуокка 170 мөл. солк. чэпчэтии оҥоһуллубутун түмүгэр, урбаанньыттарга удамыр сыанаҕа миэстэлэри арендалыыр кыах үөскээбитэ. Үлэ кыбаарталын резиденнэрэ 279 үлэ миэстэтин таһаардылар. 2024 сыл түмүгүнэн, кинилэр барыстара 1 млрд тахса солк. тиийдэ. Бу уопуту Уһук Илин эрэгийиэннэригэр тарҕатыахтара.

Пуорум чэрчитинэн хас да улахан бырайыак үлэҕэ киллэрилиннэ.  Ол курдук, «Газпромбаан» электроннай атыы-эргиэн былаһааккатыгар Уһук Илиҥҥи федеральнай уокурук креативнай урбаанньыттарыгар аналлаах сиэксийэ арылынна. OZON маркетплейскэ «Уһук Илиҥҥэ оҥоһуллубут» диэн битириинэ үлэлээтэ. Креативнай индустрияларга тус сыаллаах бырагыраамалар пуондаларын бастакы акселератора үлэҕэ киирдэ, онно Сахалин, Чукотка, Еврей аптаныамынай уокуруга кыттыахтара. Маны таһынан, «Музейный Дальний» үөрэх бырагыраамата үлэлээтэ. Уһук Илин угуйукка ааҕыныстыбаларын ассоциацията тэрилиннэ. Мантан ыла саха бреннэрин Арассыыйа дизайнердарын SLAVA универмагтарыгар билиһиннэриэхтэрэ.

Ситиһиллибит сөбүлэһиилэр

Пуорум сүрүн соругунан Уһук Илин хампаанньаларын тас дойдуларга таһаарар кыахтары бөҕөргөтүү буолар, онон бу тэрээһин уһун болдьохтоох партнерскай сойуустары тэрийэр түһүлгэнэн буолла. Элбэх саҥа коллаборация үөскээтэ, эрэгийиэннэр оҥорон таһаарааччыларын икки ардыларыгар сөбүлэһии ситиһилиннэ.

Ил Дархан Айсен Николаев итиэннэ Уһук Илин уонна Аартыка сайдыытын корпорациятын генеральнай дириэктэрэ Николай Запрягаев креативнай индустрия, киинэ индустрията, ювелирнай дизайн сайдыыларыгар уонна видео-оонньуулары оҥорууга бииргэ үлэлиир туһунан Сөбүлэһиини түһэристилэр.

Уһук Илин уонна Аартыка сайдыытыгар миниистири солбуйааччы Эльвира Нургалиева уонна СӨ Бырабыыталыстыбатын Бэрэссэдээтэлэ Кирилл Бычков креативнай индустрия субъектарыгар Компетенциялар кииннэрин тэрийэр туһунан Сөбүлэһиигэ илии баттаатылар.

Креативнай экэниэмикэҕэ Саха Сирин түмэллэрин оруолларын үрдэтэргэ уонна култуура нэһилиэстибэтин эйгэтигэр аныгы ньымалары, холбоһуктаах бырайыактары олоххо киллэрии боппуруостарыгар сыһыаннаах үс өрүттээх Сөбүлэһиини СӨ Култууратын уонна духуобунаһын министиристибэтэ, Уһук Илин уонна Сибиир түмэллэрин ассоциацията итиэннэ «Култуура менеджердэрин идэтийбит түмсүүлэрэ» тэрилтэ түһэристилэр.

Саха «Экстра Синема» уонна Индия «Janta Cinemа» хампаанньалара Индияҕа саха технологиятынан киинэ тиһигин үлэҕэ киллэрии туһунан сөбүлэһиигэ Петр Чиряев, Юсуф Шаих уонна Джагеш Савджан илии баттаатылар. Сөбүлэһии быһыытынан, Индия 10 тыһ. киинэ саалатынан хааччыллыаҕа. Быйыл атырдьах ыйыгар боруобаҕа бастакы 10 саала арыллыаҕа.

Мантан да атын сөбүлэһиилэргэ илии баттааһын Уһук Илин хампаанньаларын икки ардыларыгар бииргэ үлэлээһини сайыннарарга уонна ону кэҥэтэргэ туһуланнылар.

Бастыҥнарга – сэртипикээттэр!

Муус устартан саҕаламмыт киинэ, сценарийы суруйуу, анимация уонна муусука хайысхаларынан «БРИКС+» стартап-эспэдииссийэ куонкуруһугар Уһук Илин уонна Аартыка сэттэ эрэгийиэннэриттэн 42 бырайыак кыттыбыта. Пуорумҥа ыытыллыбыт түмүк түһүмэххэ 13 бастыҥ бырайыак тахсыбыта. Бырайыактары тас дойдулартан кэлбит эспиэртэр дьүүллээтилэр. Бырайыак аан дойду таһымыгар тахсар кыахтааҕын бэлиэтээтилэр. Кыайыылаахтар 1 мөл. солк. продюсерскай өйөбүл сэртипикээттэрин ыллылар. Анимация хайысхатыгар Саха Сирин «Туундара» анимационнай устуудьуйата, киинэ сценарийыгар «Кама Хана» саха устуудьуйата, киинэ хайысхатыгар Бурятия «Байкалкино» устуудьуйата, муусукаҕа Бурятия «Lutaar» бөлөҕө бастаатылар.

Тута кэпсэтиигэ соһуччу үөрбүттэрин эттилэр. Ол курдук, Анна Борисова («Туундара»): “Хаһан да хайдах буолуон билбэккин, бу да сырыыга соһуччу буолла. Хамаандабын үөрдээри тиэтэйэбин”, Юрий Борисов («Кама Хана»): “Пуорум таһаарыылаахтык ааспытыгар уонна бары билсибиттэригэр эрэнэбин. Ким эрэ миигин билбэт буоллаҕына, мин ааным мэлдьи аһаҕас, кэпсэтиэхпит, билсиэхпит уонна үлэлиэхпит”, Дина Подпругина-Замалиева («Байкалкино»): “Араспаанньабын ааттаабыттарыгар олус соһуйдум. Бырайыакпытын үрдүктүк сыаналаабыттарын иһин улаханнык махтанабын”, -- диэтилэр.

Муусука хайысхатыгар бастаабыт «Lutaar» бөлөх салайааччыта Баир Тарбаев дойдутугар буолан, сэртипикээти Бурятия Өрөспүүбүлүкэтин култууратын миниистирэ Соелма Дагаева тутта. «Үс күн устата ылбыт үтүө иэйиибит иһин, тэрийээччилэргэ улахан махтал. Отуттан тахса киһилээх хамаанданан кэлбиппит. Иккис наҕараадабытын ыларбытыттан олус үөрэбит», - диэтэ миниистир.

Пуорум муусуката

Муусука былаһааккатын сүрүн хедлайнера AY YOLA диэн Башкоркостан фолк-бөлөҕүн айымньытын көрдөрбүтүн таһынан, саҥа муусука, саҥа өйдөбүл уонна аан дойдуга ситиһии саҥа ньыматын тиэрдээччи буолла.

Аатырбыт бөлөх үс киһилээх. Руслан Шайхитдинов – музыкант, звукорежиссер, продюсер, өрөспүүбүлүкэ үтүөлээх артыыһа, Адель Шайхитдинова – ырыаһыт, ырыа айааччы, Ринат Рамазанов – өрөспүүбүлүкэ норуодунай артыыһа, «Аргымак» этно-бөлөх солиһа, салайааччыта, Саудовскай Аравияҕа ыытыллыбыт Аан дойдутааҕы Nomad Universe (Вселенная кочевников) куонкурус гран-притын хаһаайына эбиттэр. Аныгы этномуусука чаҕылхай куолаһа AY YOLA Саха Сиригэр саҥа килиибин уһулла.

Айсен Николаев ыам ыйын 27 күнүгэр бу бөлөҕү кытары көрсүбүтэ.  Муусукааннар айар үлэлэрин туһунан кэпсээбиттэрэ, инники былааннарын үллэстибиттэрэ. Ол кэнниттэн Ил Дархан: «Креативнай индустрия эрэгийиэннэр экэниэмикэлэрин уларытарын AY YOLA үлэтэ дакаастыыр. Кинилэр «Homay» килииптэрэ тахсыбытыгар, Башкирияҕа туристическай сүүрээн хас да төгүл улааппыта, төрүт култууралара тыһыынчанан дьон интэриэһин тарпыта. Саҥа килииптэр биһиги култуураларбыт алтыһыыларыгар сүрүн тирэҕинэн, итиэннэ Саха Сирин уонна Арассыыйа креативнай эйгэлэрин бөҕөргөтүүгэ өссө биир хардыынан буоларыгар эрэнэбин», -- диэн тэлэгирээм-ханаалыгар бэлиэтээбитэ.

Пуорумҥа «БРИКС+» стартап-эспэдииссийэ «Муусука» хайысхатыгар муусука бырайыактарын кыайыылаахтарын быһаардылар. Куонкуруһу аан дойду таһымнаах эспиэрдэр сыаналаатылар. Ол курдук, Соҕурууҥҥу Африка Өрөспүүбүлүкэтин креативнай индустриятын оробуочай бөлөҕүн бэрэссэдээтэлэ, WECONA (успуорт, ускуустуба уонна култуура) хос салайааччыта Мпфо Моготси, култуура экспортын стратега, Кытай Норуодунай Өрөспүүбүлүкэтин «KAВ18 Technology limited» Гонконнааҕы эргиэн-технологическай хампаанньа менеджерэ Чжу Шуань Шэнь, Кинематографияҕа Монгол национальнай Сэбиэтин бырабылыанньатын чилиэнэ Батмунх Пуревдорж, Казахстаантан креативнай продюсер, итиэннэ муусукаҕа менеджерэ, «qazaq indie» лейбл хос төрүттээччитэ Руслан Якупов куонкурус кыттыылаахтарын көрдүлэр-иһиттилэр.

Эспиэртэр быһаарыыларынан, Бурятияттан сылдьар «Lutaar» бөлөх кыайда, иккис миэстэни Валерия Мудрова ылла, онтон үһүс миэстэҕэ 103 бөлөх тигистэ.

Пуорум чэрчитинэн, өссө биир бырайыак – «Sakha Wave» муусыка акселераторын – финала буолла. Санатан эттэххэ, акселератор Саха Сирин муусукааннарын өйүүр, муусука биисинэһин эйгэтигэр салайар дьоҕуру сайыннарар уонна үөрэтэр, Саха Сирин аудио-контенын экспортнай кыаҕын үрдэтэр соруктаах тэриллибитэ.

Питчиҥҥэ үрдүк таһымнаах эспиэрдэр AY YOLA башкирскай фолк-бөлөх (Адель Шайхитдинова, Руслан Шайхитдинов, Ринат Рамазанов), Казахстаантан сылдьар продюсер, «qazaq indie» лейбл хос төрүттээччитэ Алина Торебек, креативнай продюсер, муусукаҕа менеджер, «qazaq indie» лейбл уонна ‘STYQ бэстибээл хос төрүттээччитэ, үгүс  кросс дисциплинарнай и мультимедийнай бырайыактар  продюсердара Руслан Якупов, Москубаттан сылдьар гитарист-виртуоз, муусука оскуолатын уонна «musical wave» лейблы төрүттээччи Петр Маланов, «СӨ сайдыы корпорацията» АУо креативнай экэниэмикэ сайдыытын департаменын дириэктэрэ Ян Захаров, «Үлэ кыбаартала» кластер звукорежиссера Аркадий Ылахов бастыҥнары быһаардылар.

Пуорум үөрүүлээх сабыллыытыгар кыайыылаахтары чиэстээтилэр. Ол курдук, акселератор финалыгар тахсыбыт сэттэ кэлэктиип (Neriberry, Ordo, Torden, Псы Байаная, 103 (Syys ys), Сур, 17 маршрут) үрдүк сыанаҕа тахсаннар наҕараадаларын, дипломнарын туттулар.

Эспиэртэр, испиикэрдэр санаалара

Юсуф Шаих:

-- Индия сылга 2400 киинэни таһаарар эрээри, дойдубутугар киинэ тыйаатырдара тиийбэттэр. «Экстра Синема» технологиятын үөрэппиппит уонна куттала суох, көмүскүүр кыахтаах диэн сыаналыыбыт. Икки саха киинэтин көрдүм, култуураларбыт дьүөрэлэһэллэриттэн сөхтүм. Киинэлэр устуоруйаларыгар, ис хоһоонноругар элбэх майгыннаһар өрүттэр бааллар. Онон киинэни атастаһыы идиэйэтэ көдьүүстээх дии саныыбын.

Джагеш Савджан:

-- Бу күннэргэ үгүс киинэни көрдүбүт. Хаачыстыбаларын уонна айымньылаах ис хоһооннорун кэрэхсээтим. Индия 1,5 млрд киһи нэһилиэнньэлээх, онно 900 эрэ киинэ саала баар, оттон оччо нэһилиэнньэлээх Кытайга 90 тыһ. саалалаахтар. «Экстра Синеманы» кытта Индия олохтоохторун киэҥ араҥатыгар аналлаах прокат ахсаанын улаатыннарар былааннаахпыт.

Екатерина Черкес-Заде, Саҥа бырайыактары көҕүлээһиҥҥэ стратегическай хамсааһыннар ааҕыныстыбаларын Айар экэниэмикэни сайыннарар киинин дириэктэрэ:

-- Дойдубутун тупсарарга олус уһун айаны ааһабыт. Маныаха, айар индустрияҕа бэйэбитин эрэ көрдөрбөккөбүт, дойдубут туһунан аан дойдуга биллэриэҕиҥ. Аан дойду биһиги дойдубут туһунан саҥа киинэлэртэн, оонньуулартан, муодаттан, муусукаттан, о.д.а. билиэҕэ.

Мпфо Моготси, Соҕурууҥҥу Африка Өрөспүүбүлүкэтэ:

-- Саха Сирин айар индустриятын таһыма үрдүгүттэн астынным. Пуорум Аан дойду таһымнаах, маныаха, мин бу тэрээһин сорҕото буоларбыттан үөрэбин. Саха Сирин олохтоохторун сөхтүм. Эйэҕэскит, ыалдьытымсаххыт. Саха киинэтин ис хоһооно дириҥэ уонна хаачыстыбата олус үчүгэй санааны үөскэтэр. Эһиги киинэҕитин Африка дьоно сөбүлүөхтэрэ. «Эһиги баар буолаҥҥыт, мин баарбын» диэн дойдум өс хоһоонунан тылбын түмүктүүбүн. Салгыы сайдыҥ, дьоллоох буолуҥ!

Вячеслав Завалин, Уһук Илин уонна Аартыка сайдыытын корпорациятын территориальнай сайдыыга департаменын дириэктэрин э.т.:

-- Быйылгы пуорум дьиҥ чахчы экэнэмиичэскэй дьайыынан буолла. Айар хамаандалар истиэндэлэриттэн да тэйбэккэ, чопчу суумалаах сөбүлэҥнэргэ илии баттаан көхтөөхтүк үлэлииллэрин көрдүбүт. Бу биһиги алтыһыыбыт суолтатын көрдөрөр. Пуорум бары кыттыылаахтарыгар махтанабын!

Леонид Хомерики, PR Company контент-маркетинг ааҕыныстыбатын генеральнай дириэктэрэ:

-- Айымньылаах үлэ үксүгэр кэтэһиллибэтэх, ол эрээри чаҕылхай уонна көдьүүстээх түмүктээх буолар. Саха Сиригэр айар уонна технологическай дьоҕурдаах дьон элбэхтэр эбит. Манна оҥоһуу интеллект технологиятын көхтөөхтүк туттулларын көрдүм. Бу креативнай индустрия сайдыытыгар олус наадалаах.

Эльвира Нургалиева, Уһук Илини уонна Аартыканы сайыннарыы  миниистирин солбуйааччы:

-- Айар индустрия форумун үһүс төгүлүн ыытабыт. Пуорум Уһук Илини түмэр, бииргэ алтыһар уонна уопут атастаһар киинэ итиэннэ Бүтүн Арассыыйа креативнай бородууктатын Уһук Илин нөҥүө Азия-Тиихэй акыйаан ырыынагар таһаарар тиһик буолла.

Айсен Николаев, Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дархана:

-- Пуорум кэпсэтии былаһааккатынан эрэ буолбакка, Арассыыйа айар экэниэмикэтин сайдарыгар көҕүлүүр уонна санаа үөскэтэр тыыннаах алтыһыыга кубулуйда. Бу күннэргэ элбэх сыанабылы, этиилэри, истиҥ хардарыыны иһиттим. Креатив – бу сайдыы, экэниэмикэ уонна тыын күүс буоларын дакаастаатыбыт. Бу күүс Саха Сирин, Уһук Илин уонна бүтүн дойду кэскилин мэктиэлиир.

Анатолий Семенов, Саха Өрөспүүбүлүкэтин  Бырабыыталыстыбатын Бэрэссэдээтэлин солбуйааччы:

-- Уһук Илин сүрүн сыаннаһынан дьон буолар, онуоха, биһиги пуоруммут кинилэр талааннарын уонна кыахтарын арыйыыга ананна. Эрэгийиэннэр култуурунай уонна айар хапытаалларын туруктаах экэниэмикэни сайыннарыыга хайыһыннарар сыаллаахпыт. Маны ситиһэргэ өрөспүүбүлүкэбитигэр бигэ тирэх баарын бэлиэтиибин. Ол курдук, үлэбитигэр айар экэниэмикэ сайдыытын туһунан Ил Дархан стратегическай ыйааҕар тирэҕирэбит. Владимир Путин Илиҥҥи экэниэмикэ пуорумугар Саха Өрөспүүбүлүкэтин холобур оҥостубута уонна киниттэн үөрэниэҕиҥ диэбитэ. Биһиги корпорацияларбыт сыраларынан бүтүн дойду үрдүнэн ылыллыбыт айар индустрия ыстандаарта оҥоһуллубута. Аан бастакынан кэнсиэпсийэ ылыммыппыт. Ол кэнсиэпсийэҕэ олоҕуран, федеральнай сокуон ылыллыбыта. Саха Сирэ бүтүн дойдуга итинник сабыдыаллыыр, бу историческай сабыытыйа.

Антонина НЕУСТРОЕВА,

Хаартыскалар «Создано на ДВ» ТГ-ханаалтан: https://t.me/createfareast/2458