Устуоруйа

Бу күннэргэ дойдубут Бэрэсидьиэнэ В.В. Путин КНР бэрэссэдээтэлэ Си Цзиньпин ыҥырыытынан Кытайга судаарыстыбаннай визитынан сылдьан кэллэ. Ол курдук,   Тяньцзин куоратыгар ШОС саммитыгар кытынна уонна балаҕан ыйын 2 күнүнттэн Пекиҥҥэ кэлэн Си Цзиньпинныын хас да тус көрсүһүүнү, кэпсэтиилэри ыытта. Арассыыйа Бэрэсидьиэнэ балаҕан ыйын 3 күнүгэр Пекин Тяньаньмэнь иккис аан дойду сэриитэ түмүктэниитин уонна Японияны үлтүрүтүү 80 сылын бэлиэтиир Кыайыы параадыгар кыттыыны ылыыта устуоруйаны, иккис аан дойду сэриитин токурутуута суох, кырдьыктаахтык ылынарга эбээһинэстиир.

Сэрии кэмигэр тыылга уонна боруоҥҥа 50-55 мөлүйүөн дьон сырдык тыыннарын толук уурбуттара. Сэрии урусхала, хоромньута 4 триллион АХШ долларыгар тэҥнэспитэ. Аҥардас тиэхиньикэ оҥоһуутугар үгүс үлэ барбыта, ол курдук ССРС, АХШ, Великобритания уонна Германия 652 700 сөмөлүөтү, 286 700 тааҥканы, сэрии сэбэ хоппот массыыналарын, 1 мөл. тахса артиллерийскай сэбиргэли, 4,8 мөл. тахса пулемету итиэннэ 53 мөл. бинтиэпкэни, автоматы аҕыйах кэм иһигэр оҥорбуттара. Ол да буоллар оччотооҕу дьон патриоттуу санаалара күүстээх буолан, саба түһээччилэр Сэбиэскэй Сойууһу эһэр сүрүн сыалларын сиппэтэхтэрэ. Иккис аан дойду сэриитин түмүгүнэн үгүс холуонньаҕа олорбут 90-ча % нэһилиэнньэ балысхан сайдыы туһугар турууласпытын түмүгэр холуонньа эрэсиимиттэн босхоломмута. Онон Улуу Кыайыыны быһаарар уонна түмүктүүр сэрии Уһук Илин сиригэр-уотугар уонна Чуумпу акыйаанынан тайаан ыытыллыбыта.

Аан дойду устуоруйатыгар киирбит бэлиэ күн чэрчитинэн аан дойду үрдүнэн, Арассыыйаҕа, ол иһигэр Саха Сиригэр иккис аан дойду сэриитэ тохтообут уонна Япония урусхалламмыт күнүнэн ситимнээн өйдөбүнньүк тэрээһиннэр, бэтэрээннэри чиэстиир уонна сэрии толоонугар хорсуннук охтубут, биһиги кэккэбититтэн туораабыт саллааттарга сүгүрүйүү тэрээһиннэр ыытылыннылар.

Толооннорго, хайаларга, муораларга

Сэбиэскэй-японскай сэрии (1945 с.) – ССРС уонна Монголия икки ардыларыгар, атын өттүттэн, Япония уонна Маньчжоу-Го утары сэрии, 1945 с. атырдьах ыйын 8 – балаҕан ыйын 2 күннэригэр Маньчжурия, Корея, Сахалин сирдэригэр уонна Курил арыыларыгар буолбута. Ол иккис аан дойду сэриитин биир сүрүн сорҕото. 

Сэбиэскэйдэр Маньчжурияҕа – Маньчжоу-Го диэн дьоппуоннар тэрийбит судаарыстыбаларын, онно баар Квантунскай уонна Маньчжоу-Го аармыйаларын үлтүрүтэр былааннаахтара. Ити сэриилэр соруктара – Соҕуруу Сахалины уонна Курил арыыларын, дьоппуоннар бас билэр Корея портарын кинилэртэн босхолонуохтааҕа. Маньчжуриятааҕы  стратегическай эпэрээссийэ үс боруоннааҕа.

* * *

1945 с. атырдьах ыйын 9 күнүгэр ССРС Японияны утары сэриини саҕалаабыта. Бу күн кимэн киирии саҕаламмыта. Маршаллар Александр Василевскай, Родион Малиновскай уонна Кирилл Мерецков хамаандалааһыннарынан, Сэбиэскэй Аармыйа Уһук Илиннээҕи сэбилэниилээх күүстэрэ Квантунскай аармыйаны урусхаллаабыттара. Хотугулу-илиҥҥи Кытайы (Маньчжурияны), Кэриэй тумул арыытын, Курил арыыларын уонна Соҕуруу Сахалины босхолообуттара. Бу сэрии кылгас эрээри, олус хабыр уонна элбэх сүтүктээх этэ: 12 031 сэбиэскэй саллаат олоҕун толук уурбута, 24 425 киһи бааһырбыта.

Забайкальскай эрэ буолбакка, 1-кы Дальневосточнай боруоннар Илин Маньчжурия хайаларын туораан, Маньчжурия киэҥ иэнигэр сүрүн күүстэрин төттөрү анньыбыттара. Ол байыастара Харбин уонна Гирин (Цзилинь) диэки хайыспыттара, оттон Забайкальскай фронт күүстэрэ Мукден (Шэньян) оройуоннарыгар ыкса тиийбиттэрэ, оттон сүрүн күүстэр салгын десаннара Чаньчунь уонна Порт-Артур (Люйшунь) тиксиилэри бас билбиттэрэ. Атырдьах ыйын 18-19 күннэригэр сэбиэскэйдэр Маньчжурия – Харбин, Гирин, Чаньчун уонна Мукден куораттары ылбыттара,  оттон атырдьах ыйын  22 күнүгэр –  Порт-Артур уонна Дайрен (Дальний) байыаннай-муора баазаларын пуортарыгар киирбиттэрэ.

2-с Дальневосточнай боруон байыастара Чуумпу акыйааннааҕы флот муоратааҕы десаннарын көмөтүнэн  атырдьах ыйын 16-25 күннэригэр Сахалин арыы соҕуруу өттүн, салгыы атырдьах ыйын 18, балаҕан ыйын 1 күннэригэр – Курил арыыларын ылбыттара. 1-кы Дальневосточнай боруон сэриилэрэ Корея хотугу аҥаарын олохтоохтор бас билиилэригэр туттарбыттара. 

1945 сыл балаҕан ыйын 2 күнүгэр Япония капитуляциятын туһунан аакта оҥоһуллубута – онон сэрии тохтообута.

80 сыл анараа өттүгэр ити күн Токио бириэмэтинэн сарсыарда 9 чаас 2 мүнүүтэҕэ, «Миссури» диэн Эмиэрикэ линкоругар Япония биир тыла суох бэринэрин туһунан аакка илии баттаммыта. Япония өттүттэн илии баттааһыҥҥа тас дьыала миниистирэ М. Сигэмицу, генерал Й. Умэдзу, союзтаах командованиеттан: оккупационнай сэрии главнокомандующайа генерал Д. Макартур, СССР-тан генерал К. Н. Деревянко, АХШ-тан адмирал Ч. Нимиц, Кытайтан генерал Су Юнчан, Великобританияттан адмирал Б. Фрейзер уонна Австралия, Канада, Франция, Нидерланды, Саҥа Зеландия бэрэстэбиитэллэрэ кыттыбыттара. Иккис аан дойду сэриитэ түмүктэммитэ.

ССРС Үрдүкү Сэбиэтин Президиума 1945 сыл балаҕан ыйын 2 күнүгэр таһаарбыт ыйааҕынан, бэс ыйын 3 күнэ милитаристыы Японияны Кыайыы күнүнэн, бүттүүн норуот бырааһынньыгынан биллэриллибитэ.

Ол эрээри ССРС уонна Япония икки ардыгар төһө да сэриини тохтоотор, эйэлээх илии баттаһыы оҥоһуллубатаҕа. 1956 с. ахсынньы 12 күнүгэр биирдэ сэбиэскэйдэр уонна дьоппуоннар байыаннай утарсыылары тохтотуу дэкэлэрээссийэтин  ылыммыттара. Сэрии түмүгүнэн 1905 с. Японияттан арахсыбыт Соҕуруу Сахалин, 1875 с-тан Курил арыылара Сэбиэскэй Сойууска төннөрүллүбүттэрэ.

Хорсун быһыыларын иһин «Амурскай», «Уссурийскай», «Хинганскай», «Харбинскай» уонна да атыттар, 200 кэриҥэ подразделениелар ааттаммыттара, 92 киһи Сэбиэскэй  Сойуус Дьоруойа буолбута.

Икки өттүттэн сэриилэһэр дойдулар сүтүктэрэ: ССРС-тан – 36, 5 тыһ. кэриҥэ байыас, Японияттан – 1 мөл. тахса саллаат уонна эппиһиэр. Ону таһынан 50 тахса Сунгари флотилиятын суудуналара тимирдиллибиттэрэ.

* * *

2020 с. муус устар 14 күнүгэр Судаарыстыбаннай Дуума дьокутааттарын көҕүлээһининэн, Бойобуой Албан аат күнүн балаҕан ыйын 3 күнүгэр көһөрөр туһунан сокуон ылыллыбыта.
Арассыыйа Бойобуой Албан аатын, иккис аан дойду сэриитэ түмүктэммит уонна милитаристыы Японияны үлтүрүтүү күнүн чэрчитинэн, бу күннэргэ Бүтүн Арассыыйатааҕы патриотическай аахсыйалар тэриллэллэр. Балаҕан ыйын 2 күнүгэр Дьокуускайга «Кыайыы дуораана: өйдүүбүт, киэн туттабыт, кэриэстиибит» диэн үөрүүлээх дьаһал, «Кыайыы уоттара» аахсыйа, бэтэрээннэр олорор олбуордарыгар тэттик кэнсиэртэр буоллулар.
Балаҕан ыйын 3 күнүгэр «Туймаада саллаата» өйдөбүнньүккэ сибэкки дьөрбөтүн ууруу, Кыайыы болуоссатыгар «Өйдөбүл саада» аахсыйанан мас олордуута, сүрүн болуоссатарынан тустаах дьаһаллар ыытылыннылар.

Япония сэриитигэр саха саллааттара модун күүс-көмө буолбуттара. Саха Сириттэн 3 685 буойун кыттыбытыттан, дойдутугар 2 727 киһи эргиллибитэ. Кинилэр үксүлэрэ 17-с уонна 39-с Забайкальскай боруоҥҥа сылдьыбыттара, хорсуннук киирсэн, Кыайыыны аҕалбыттара. Тыһыынча кэриҥэ саллаат көмүс уҥуоҕа үйэ-саас тухары онно – Монголия истиэптэригэр, Гоби кумах куйаарыгар көмүллэн хаалбыта. Кинилэри саныыр-ахтар, өйдүүр, саха саллаата сэрии толоонугар хайдах киирсибитин эдэр, үүнэр көлүөнэҕэ тириэрдэр биһиги ытык иэспитинэн буолар.

Хаартыскалар куйаар ситимиттэн