Нуучча аатырбыт айанньыта Ерофей Хабаров 1634-43 сыллардаахха Саха Сирин киинигэр аҕа уустара түөлбэлээн олорбут төрүт сирдэринэн уһаты-туора сылдьан сири-дойдуну кэрийбит аҕай киһи буолара биллэр. Ити гынан баран, П.И. Годунов каартатыгар Мүрү күөлү тоҕо эрэ уруһуйдаппатах. Онтон сылыктаатахха, ити кэмнэргэ Мүрү эбэ өссө үөскүү илик кэмэ буолуон сөп. Бороҕоттор эрдэтээҥҥи үһүйээннэригэр «оччолорго билиҥҥи Мүрү эбэ оннугар тус-туспа күөллэрдээх, көлүйэлэрдээх, онон-манан үтэн-анньан кииртэлээбит тумус ой тыалардаах, чараҥнардаах-хатыҥнардаах, олор икки ардыларыгар ырааһыйалардаах, кырдал хонуулардаах үтүө сир баара эбитэ үһү» диэн кэпсэнэр.
«Бу дойду тыаларыгар киис, тииҥ, саһыл атын да күндү түүлээх хойуутук үөскүүрэ» дэнэр. Ол – уостан уоска бэриллэн кэлбит былыргы номохторго. Ону П.И.Годунов да каартата туоһулуур эбит. Үөһээ этиллибитин курдук, ити каартаҕа киин Саха Сирин уруһуйдара Ерофей Хабаров кэпсээнигэр олоҕуран оҥоһуллубуттар. Ити кэмнэргэ бу диэки улуу дьаалы улахан эбэ баара буоллар, манна элбэхтик сылдьыбыт Ерофей Хабаров курдук нуучча улуу айанньытын кыраҕы хараҕар хайаан да хатаныахтаах эбитэ буолуо. Ол суох. Суох аата суох. Ол да иһин, Сибиир бастакы каартатыгар Мүрү эбэ киирбэтэх буолуон сөп.
Оттон Петр Годунов кэнниттэн 1698 сыллаахха оҥоһуллубут Семен Ремезов каартатыгар Мүрү эбэ баар. Ол күөлү оччолорго манна сулууспалаабыт нуучча хаһаактара тута бэлиэтии көрөн, сөҕөн-махтайан Ытык Байкалы кытта тэҥҥэ тутан, каартаҕа уруһуйдатан үйэтиппиттэр. Баара-суоҕа 30 сыл иһигэр сир дойду киһи билбэт гына уларыйыан сөбүн бу түгэн итэҕэтиилээхтик көрдөрөр. Олохтоох үһүйээннэр да ону бигэргэтэллэр. Ол курдук билиҥҥи Мүрү алаас илин баһыгар ыаллаһа буор модьоҕонон быысаһан Анньыылаах уонна Тыама диэн бөдөҥ күөллэр бииргэ ситимнэһэн, толору уулаах уһун синньигэс улуу дьаалы күөл буолан билгиһийэ сыппыттара кэпсэл буолар. Кэлин олор Мүрү диэки модьоҕо сис мууһу уулларан, көҥү көтөн киирэн биир баараҕай күөлү үөскэппиттэр. Онон биһиги, бороҕоттор, 2028 сылга Ытык эбэбит Тойон Мүрү Сибиир бастакы каартатыгар киирэн аата үйэтийбитэ 330 сылын үөрэ-көтө бэлиэтиэхпит.
Ити каартаҕа Саха Сирин хорук тымырын быһыытынан биллэр Өлүөнэ өрүс уонна кини салаалара Өлүөхүмэ, Алдан, Зырянка, Бүлүү сиһилии уруһуйдаммыттар. Дьааҥы, Халыма, Анадырь, Уда, Амур өрүстэр нөҥүө өттүлэригэр даурдар ол нөҥүө “Земля Богдонска” бааллара ыйыллыбыт. Селенга өрүһүнэн өрө таҕыстахха, “земля мугалска”, “земля тангутска” уонна истиэп. Салгыы Улуу истиэнэлээх Кытай, Кэриэйэ, Дьоппуоньуйа бааллара көрдөрүллэр. Амур өрүһү нөҥүө түһэн, Кытай киин куоратыгар тиийэр “Буобура суола” кыһыл пунктирынан сиһилии көрдөрүллүбүт.
Саха Сиригэр төнүннэххэ, Өлүөнэ өрүс нөҥүө өттүгэр Дьокуускай куорат көстөр. Хаҥалас, Нам сирдэригэр туох баара бэлиэтэммэтэх, бастакы куорат турбут сирэ эмиэ ыйыллыбатах, Ити эрээри Өлүөхүмэ, Алдан, Амма өрүстэр салааларын ааттара толору суруллубуттара, бу диэки саха дьоно хойуутук олорбуттарын туоһулуур. Алдан өрүс салааларын Юдома, Майа үрэхтэри өксөйөн Дьааҥы хайатын нөҥүө түһэн, Халыманан тус хоту барар хайысхаларга баар кыстык сирдэр (зимовьелар) ханан турбуттара чопчу ыйыллыбыттар. Каартаҕа Саха Сириттэн соҕотох күөл уруһуйдаммыта Мүрү эбит. Эбэ ортотугар бөдөҥ арыылааҕа көстөр. Өлүөнэ өрүһү кытта толору уулаах үрэҕинэн силбэһэр гына ойууламмыт. Үрэх өрүскэ түһэр сирин утары улахан арыы сытара көстөр. Олохтоох үһүйээннэргэ ол арыы 2 көс усталаах, 5 биэрэстэ туоралаах Бөрөлөөх арыы диэн кэпсэнэр. Биллиилээх этнограф Сэһэн Боло суруйарынан “Бэт былыр нуучча кэлиитигэр бу дойдуга Бөтүҥнэр (Бөрөлөөхтөр) диэн халыҥ дьон, аймах олоотторо үһү. Кинилэри кытта силиһэ Түбэ, Бөтүҥ төрүттэрэ олорбуттар. Көмөкөн, Бөтүҥ дьоно бэт былыргыттан биир дьоннуу буолан Бөрөлөөх арыыга олооттор. …Онно ходуһа сирдээх, кыстыыр (кыстык) олохтоохтор үһү. (С.Б. 250 стр.)
Ремезов каартатын сыныйан көрдөххө, бастакы кэлии хаһаактар бороҕоттору оччотооҕу Саха Сирин саамай хабыллар хаба ортотугар, “среди всей земли” сирдээх-уоттаах гына ойуулаппыттар. Кырдьыга да, өбүгэлэрбит икки бөдөҥ өрүс икки ардыгар сытар сирдэрэ-уоттара каартаҕа сиһилии көрдөрүллүбүт. Улуус бас билэр сирэ Саха Сирин киинин бары аҕа уустарын төрүт олохторугар, ону ааһан ыраах сытар хоту-соҕуруу, илин-арҕаа аҕа уустарыгар өрүстэринэн-үрэхтэринэн устан барарга-кэлэргэ олус табыгастаах буолара харахха тута быраҕыллар.
Аан дойдуга Сибиир бастакы каартатын быһыытынан билиниллэр Семен Ремезов 1698 сыллаахха оҥорбут чертеһа күн бүгүн даҕаны историческай суолтатын сүтэрбэт. Кини көрдөрөн кэпсиир кистэлэҥнээх уруһуйдара, суруктара-бичиктэрэ саха хараҕынан көрөн сиһилии үөрэтиллэ, ырытылла иликтэр. Ити олус интэриэһинэй, умсугутуулаах, саха дьонугар элбэх саҥа билиини-көрүүнү биэриэн сөптөөх, дириҥ үөрэтиини эрэйэр дьаныардаах дьарык кэлэр кэм эдэр устуоруктарын кичэллээх чинчийиилэрин күүтэр.
Павел ПЕРМЯКОВ – ТЭЛЭКЭ, Сэһэн Ардьакыап аатынан Уус Алдан улууһун
түмэлин кыраайы чинчийэр салаатын салайааччыта, Арассыыйа суруналыыстарын сойууһун чилиэнэ
-
3
-
0
-
0
-
0
-
0
-
0
