Устуоруйа

Ол курдук, Улуу солко суолунан таҥаһынан, Улуу киис суолунан күндү түүлээҕинэн эргиэн түгэх үйэлэртэн баар буолуон сөбүн туһунан учуонай Г.В.Ксенофонтов маннык суруйар: «Она (торговля), наверно, столь же стара, как и древний Китай, мощное влияние которого не могли не чувствовать испокон веков мелкие племена Амура, Южной Сибири, через ряды посреднических звеньев и население бассейна Лены. (Ураангхай-сахалар, 2 к., 30 с.) Оттон академик Шренк: «Вслед за тунгусами, и частью заманивая их за собой, переходят через Становой хребет и предприимчивые торговцы из якутов, которые иногда надолго поселяются в китайских границах...»диэн суруйар. (Шренк Л. Об инородцах Амурского края, т. 1, СПб., 1883, с.39).

Амыырынан Кытайга тахсан күндү түүлээҕинэн мэнэйдэһэр Улуу киис суола баарын туһунан үһүйээннэргэ эмиэ ахтыллар. Кинилэртэн саамай суон сурахтаахтара, былыргы Бороҕон улууһун сирин-уотун хабыллар хаба ортотунан ааһар «Баабыр суола» буолара биллэр. Бу суол Өлүөнэ уҥа кытылыгар турбут Бекетов бастакы остуруогуттан, Суотту Хоноҕоруттан саҕаланар. Баабыр суола тоҕо «Буобура суола» буолан хаалбытын туһунан сабаҕалыахха эрэ сөп.

Саха тылын быһаарыылаах тылдьытыгар ааҕабыт: «Баабыр 1. Аат. 1. Эргэр. Үүтүнэн иитиллээччилэргэ киирэр бөдөҥ сиэмэх кыыл. ... 2. көсп., поэт. Адьырҕа, сиэмэх. 2. даҕ. суолт. Күүстээх, модун, сүҥкэн. ... Ср. тюрк. бабр, бэбр леопард, пантера». Атын тылдьыкка: «Бабр – старинное местное название тигра. Летописцы писали о геральдическом животном: ...кровожадный, сильный и лютый зверь. Он иногда забегает в Сибирь из Китая». Саха сиригэр Кытайтан кэлбит Баабыры 1906 с. Алдан өрүс алын тардыытыгар өлөрбүттэрэ биллэр. Ол чуучулатын Ярославскай аатынан өрөспүүбүлүкэтээҕи түмэлгэ билигин да көрүөххэ сөп.

Эрдэтээҥҥи кэм туоһулара баабыр оҥоһуктаах боруонса, пластинкалар археологическай хаһыыларга, былыргы үрүҥ көмүс ыҥыырдар сирэйдэригэр элбэхтэ көстүбүттэрэ. Кииһи туора ытыран сүүрэн иһэр баабыр ойуута Ленскэй, Эдьигээн, былыргы Зашиверскай, Охотскай куораттар дьаралыктарыгар киирбиттэрэ эмиэ баар. Оттон 1686 с. Иркутскай куорат дьаралыгар киирбит баабыр ойуутун быһаарыытыгар ааҕабыт: «Геральдический бабр отличается от настоящего тигра из-за курьезной ошибки. В Санкт-Петербурге чиновники и художники не знали о таком страшном местном слове и сочли, что вкралась опечатка и имелся в виду бобр, хотя было не ясно, зачем растительноядный бобр несет в зубах соболя. Так появилась химера: хищная кошка получила перепончатые лапы и хвост, похожий очертаниями на бобровый».

Ити курдук өбүгэлэрбит Баабыр суолун батан Амыырынан Кытайга күндү түүлээҕинэн мэнэйдэһэр аарыктаах айаннарын суола, «Буобура суолугар» кубулуйбута. Кэлин нуучча хаһаактара Илин Сибиири баһылаан, хотугу омуктартан күндү түүлээҕинэн дьаһаах хомуйа тиэстибит аартыктара, саха дьонун өйүгэр-санаатыгар Буобура суолун быһыытынан үйэтийбитэ итэҕэтиилээхтик көстөр. Өбүгэлэрбит барахсаттар, былыр-былыргыттан, Амманы, Тааттаны, Алданы аат ааттаан аһара түһэн, Мүрүгэ тохтоон олохсуйбут сүүрүк оҕустаах Улуу Хоро саҕаттан, ырааҕынан ыырданан киэҥ сирдэринэн тэлэһийэн сылдьаллара саарбахтаммат эбит.

Кинилэр хотугу омуктар бултуур-алтыыр күндү түүлээхтэрин Кытайга таһааран эргитэр улахан эргиэмсик, «Сибиир дьэбириэйдэрэ» буолалларын аатырбыт айанньыттар, миссионердар, бастакы хаһаактар бары бэлиэтээбиттэрэ. Оччолорго бу эргин саха тыла аҥаардастыы айбардыыра. Ону Ф.А.Брокгауз уонна И.А.Ефремов маннык бигэргэтэллэр: «... природная сметливость и предприимчивость якутов поставил якутский язык в Восточной Сибири приблизительно на ту ступень, на которой стоят французкий в Европе, арабский в Африке. Знание якутского языка дает в известной мере возможность общения с местными племенами на пространстве от Туруханска до Сахалина» (Энциклопедический словарь..., 1904, с.32).

Кырдьыга да ити кэмҥэ саха дьоно сирдьит быһыытынан нуучча айанньыттарын кытары аарыктаах айаҥҥа сылдьыспыттарын, бу эргин тахсан киистииллэрин эргэ докумуоннар туоһулууллар. Ол курдук, Бороҕон, Бөтүҥ, Нам, Хаҥалас кинээстэрэ 1699 с. нуучча ыраахтааҕытыгар отчуот суруйалларыгар, бойобуода И.В.Приклонскай 1681 сылтан ыла Даурияҕа тиийэн, кииһи бултууру хааччахтаабатаҕын иһин махталларын биллэрбиттэрэ баар. Үөһээ суруллубут чахчылартан сылыктаатахха, өбүгэлэрбит Лаамыга олохтоох омуктары уонна монголлар 1276 с. Манчжурияҕа депортациялаабыт баргуттарын Амыырга олохсуйбут удьуордарын кытары сибээстэрэ хаһан да, хайа да кэмҥэ быстыбатах эбит.

Дьэ ити курдук Буобура суола дэнэр, Улуу киис суолунан түҥ үйэлэр түгэхтэриттэн төһөлөөх элбэх хотугу сири баһылыы барар сэрии дьоно, нуучча итэҕэлин тарҕатар миссионердар, ыраахтааҕы хорохоотторо, чиновниктара, сыылынайдар, атыыһыттар-эргиэмсиктэр, араас эспэдииссийэлэр кыттыылаахтара аарыгыран айаннаабыттара, түбүгүрэн тиэстибиттэрэ буолуой? Бэйэтин кэмигэр тыын суолталаах, сайдыы хорук тымырыгар тэҥнээх, Ымыйахтаах култууратын кэмиттэн, манна олохтоох майааттар, тыал буолбуттар, Улуу Хоро, хара саҕыллар саҕаттан Хоноҕортон тахсан тус хоту уонна Лаамы муоратыгар, Улуу Кытайга тиийэр «Буобура суолунан» биһиги киэн туттуох уонна үүнэр көлүөнэ ыччат дьоммутугар киэҥник кэпсээн, иитиллибит ийэ сиргэ итии тапталы иҥэриэх тустаахпыт.

Оруннаах дуо, Олоҥхо тойуга?

Билиҥҥи Улан-Удэ куораттан 15 км. тэйиччи, улуу Хууннар Иволгатааҕы куораттарын олоҕо көстөн турар. Куоракка 4 тыһыынчаттан тахса киһи олорбута дэнэр. Манна даҕатан кэпсээтэххэ, Бурятия территориятыгар Хуннар кэмнэригэр сыһыаннаах сүүстэн тахса археологическай пааматынньык баара биллэр. Олор истэригэр 10 оччотооҕу дьон олохторо, түөрт ыраахтааҕылаах көмүүлэри киллэрэн туран, 40 киһи уҥуохтаах көмүүлэр көстүбүттэрэ. Быһаарыылаах тылдьыкка «Хунны (гунны) -- кочевой народ, сложившийся в Центральной Азии в начале 1 тыс. д.н.э. из монголоидных аборигенов и европеоидных выходцев северного Китая. Территория империи Хуннов тянулась от Манчжурии до Каспия и от Байкала до Тибета», – диэн суруллар. Хуннары кытта сахалары туох ситимниирий?

«Одун хаан оҥоһуута» диэн этиигэ ханнык хаан туһунан этиллэрин билэр киһи ахсааннаах буолуо. Үксүбүт көннөрү тыл дэгэтигэр, туох эрэ биһигиттэн тутулуга суох буоларын бэлиэтээн туттуллар, түҥ былыргы кэмтэн кэлбит этии курдук ылынар. Дьиҥэр, бу устуоруйаҕа баар буола сылдьыбыт, Кытай докумуоннарыгар «Маодунь» диэн ахтыллар, хуннар империяларын бастакы аҕа баһылыгын аата буолар. Одун хаан Орто Азия уонна Кытай оччотооҕу олохтоохторун өйдөрүгэр-санааларыгар, кырдьыга да үйэлэргэ умнуллубат дириҥ суолу-ииһи хаалларбыт улуу киһи. Ол икки тыһыынча сыл анараа өртүгэр олоро сылдьыбыт хуннар улуу хааннара сорох кэнники докумуоннарга «Моде», саха өйүгэр «Одун хаан оҥоһуута» диэн этиигэ үйэтийбит.

Оттон олоҥхоҕо түгэх үйэтээҕи саха олоҕо ахтыллар дуо? Сэһэн Боло суруйарынан, түөрт саха төрүү, үс саха үөскүү, икки саха иитиллэ илигинээҕи ити кэм, «Дугуйа Бөҕө» олоҥхоҕо ойууламмыт: Улуу байҕал кытылыгар баар орто дойдуга саха төрдө олорбут. Кинилэр соҕуруулуу-илин өртүлэригэр Моҕол тойон уонна Мунньан хотун дойдута сытар. Интэриэһинэйэ диэн, олоҥхоҕо үөһээ дойдуга олохтоох дьон илин өртүлэригэр олус элбэх хомуһуннаах улуу удаҕаттардаах, ойууттардаах Хоро сирэ баара ахтыллар. Оттон саха үһүйээннэригэр, номохторугар улуу ойууннар мэлдьи хоро саҥалаахтара биллэр. Олоҥхоҕо Хоро сирин кэннигэр кыһына суох, өрүү сылаас Кыдат (Кытай) сирэ ахтыллар.

Хаартыска: 

1. Саха булчутун ойуута, ааптар К.М. Рот, («История Якутии» кинигэттэн, ааптар Андриан Борисов).

2. Дьокуускай гиэрбэтэ (Дьокуускайдааҕы куорат Дууматын саайтыттан).

3. Иркутскай куорат гиэрбэтэ (Иркутскай куорат Дууматын саайтыттан).