Саха нуучча кэлиэн инниттэн бөҕөргөтүнүүлээх тутуулардаах этэ диэн үһү - бадах үһүйээннэргэ ахтыллар. Оттон аҕыс кырыылаах бабаарына тутуулар тобохторун илин эҥэр алаастарыгар күн бүгүн да булан көрүөххэ сөп. Ол курдук, биир оннук аҕыс кырыылаах бабаарына тутуу былыргы бороҕоттор түөлбэлээн олорбут төрүт сирдэригэр Дьараама эбэ үрдүк тоҕойугар турар. Былыргы саха аҕа уустарын тойотторо, баайдара бэйэлэрин мас кириэпэстэрин өстөөхтөрүттэн көмүскэнээри бэйэлэрин олохторун тула, эбэтэр өрүс үрдүгэр, үрдүк тоҕоостоох сирдэргэ тутталлара көстөр. Нуучча бастаан кэлиитигэр, итинник көмүскэнэр күүлэ тутуулар: бөтүҥнэргэ, мэҥэлэргэ, хаҥаластарга, алдан өрүс кытылларынан олохтоох сахаларга барыларыгар кэриэтэ баалларын туһунан оччотооҕу докумуоннарыгар элбэхтэ ахтыллар. Ол курдук: “...был “городок” Камыка, где укрывались сотни людей. ... “все лучшие якуты” говорили: “Вот да у Камыка острожек сделан, и близко под городом, попытают де его имать русаки и то не отведают его имать”. Тем не менее Поярков разгромил “Камыков городок”. Тогда же были разгромлены три острожка на Амге и Татте и два на Ситте.” Профессор С.А.Токарев 1945 с. бэчээттэнэн тахсыбыт “Общественный строй якутов XVII-XVIII вв.” диэн үлэтигэр суруйарынан, дүпсүттэр 1632 с. Петр Бекетовка бөҕөргөтүүлээх үс күүлэ иһигэр олорон утарсыыны оҥорбуттарын ыйар. Дүпсүн Бээдитигэр Күүлэ диэн ааттаах сир баар. Сорох кыраайы үөрэтээччилэр ол, Бээди иһигэр, алаас хотугулуу-арҕаа тумус тыатын кытыытыгар, алааһы бүтүннүү көрөн олорор тумуһах сири, күүлэ кириэпэстэр турбут сирдэрэ буолуон сөп диэн сабаҕалыыллар.
Күүлэ диэн тылы, Саха тылын быһаарыылаах улахан тылдьытыгар – аат. Дьиэҕэ киирэр аан иннинээҕи хоспох. Ол эбэтэр дьиэ аанын хаартан-самыыртан хаххалыыр тутуу диэн быһаараллар эбит. Тылдьыт хос быһаарыытыгар: Ср.эвенк. гүүлэ “жилище, изба, хижина, зимний дом, зимовье”, чув. Кил “деревня, город” – диэн быһаарбыттар. Көстөрүн курдук, түҥ үйэлэр түгэхтэригэр төрүт өбүгэлэрбит күүлэ диэн-хахха оҥостор, ыксал тирээтэҕинэ хорҕойор тутууларын ааттыыллар эбит. Ол туоһутун ыраах итии дойдуга олохтоох, урууларбыт туроктар, кыргыыстар, алтайдар итиниэхэ майгылыыр тутууларынан туоһулуум. Түүр төрүттээх урууларбытын кытта тылбыт-өспүт, сиэрбит-туоммут эрэ өттүнэн буолбакка былыргы тутууларбытыгар кытта атылыы түгэннэр баалларын бэлиэтии көрөн сүрдээҕин сөҕөн турабын. Ол курдук 2011 сыл сайыныгар Турция Алания куоратыгар сылдьан, муора кытылыгар, үрдүк сиргэ хоройон турар аҕыс кырыылаах таас тутууну илэ көрөр дьолломмутум. Кэритэн кэпсээччи ол тутууга куорат олохтоохторо ыксал тирээтэҕинэ, хорҕойо сытан өстөөҕү утары охсуһар кириэппэс тутуулара - “Кызыл куле” диэн сиһилии кэпсээтэ. Таас башня иһигэр уһун кэмҥэ сүүһүнэн ахсааннаах дьон саһа сытан сэриилэһэригэр анаан: уу, ас-таҥас, сэрии сэбэ барыта баар буолар эбит.
Аҕыс кырыылаах, чуолҕаннардаах. Хас да этээстээх, үрдүк. Өссө буолаары-буолан сахалыы тылбааһа суох тута өйдөнөр “Кыһыл күүлэ”,- диэн ааттаах тутуу... Харахпар тута, Саха Сирин үгүс алаастарыгар билигин да баар, олус эргэ, элээмэлэрэ эрэ хаалбыт былыргы үйэтээҕи аҕыс кырыылаах, үгүстэрэ сууллубут бабаарына ампаардара илэ көстөн кэлбиттэрэ. Тус санаабар түгэх өбүгэлэрбит итинник бөҕөргөтүүлээх аҕыстыы кырыылаах ампаар дьиэлэрэ кыргыска аналлаах буолуохтарын сөп эбит. Ол курдук, И.С.Васильев “ II Күүлэт нэһилиэгин историятыттан”,-диэн кинигэтигэр: “Сахалар тоҥустар сабыта түһүүлэриттэн сул тиити быыһа суох кэккэлэтэн, маҥан ураһаларын эргийэ күүлэ диэни туттубуттар. Тоҥустар хоһууннара күүлэни тула көтө сылдьан охторун өрө тута-тута ытыалыы сатаабыттар... Бу күүлэ хахха сахалары биирдэ эрэ уонна манна эрэ быыһаабатах буолуохтаах”,-диэн суруйар. Өссө биир итинник аҕыс кырыылаах, таастан тутуллубут күүлэ башня, Кыргыстаан истиэптэригэр хороллон турар. Үһүйээн кэпсииринэн кини үрдүгэр Чыҥыс Хаан сэриитэ кэлбитин биллэрэн, саһа сытааччылар уот оттон, буруо таһааран, көмө көрдүү сатаабыттар эрээри, ол туһалаабатах. Урууларбыт алтайдар эмиэ итинник аҕыс кырыылаах чадыр диэн ааттыыр мас тутуулара, биһиги балаҕаммыт курдук хас биирдии алтаецпын дэнэр ыал дьиэтин тиэргэнигэр эбэһээт баар буолар.
Саха сирин үгүс алаастарыгар аҕыс кырыылаах күүлэ тутуулары билигин да булан көрүөххэ сөп. Биир оннук, икки хос истиэнэлээх чуолҕаннардаах, ампаар тутуу, Уус Алдан улууһун Бөрөлөөх алааһыгар барыйан турар. Бөрөлөөх Дүпсүн улууһун төрдө буолбут, үгүс үһүйээннэргэ аата элбэхтэ ахтыллар Күтүр эмээхсин оҕолорун олоҕо. Аарыма алаас көнө киэҥ нэлэмэн хонуулаах, үрдүк сыырдаах, элбэх тумуһахтардаах, улахан күөллэрдээх киһи эрэ кута-сүрэ тохтуур эриэккэс эбэтэ. Алаас хотугулуу арҕаа өттүгэр Афанасьевтар Манчаарыттан көмүскэнэн туттарбыт икки этээстээх ампаардара билигин да миэстэтиттэн хамсаабакка барыйан турар. Ампаары Федор Павлович Афанасьев туттарбыта биллэр. Тутуу атыттартан уратыта диэн кини икки хос истиэнэлээх киирии ааннаах. 12 чуолҕаннардаах. Бу ампаарга күн бүгүн даҕаны дьон тахсан сайынын олороллор, сайылык оҥостоллор.
Үөһээ этиллибиттэн көстөрүнэн, уруулуу омуктарбытыгар уонна саха былыргы тылыгар “күүлэ” – хахха, кириэпэс диэн суолталаах тыл буолар эбит. Өбүгэлэрбит күүлэ тутуулара бэйэлэрин кэмнэригэр саха дьонун үрүҥ тыыннарын элбэхтэ өллөйдөөбүт ытык тутуулар буолалларын билиниэх уонна суолта ууран хараанныах тустаахпыт.
Павел ПЕРМЯКОВ-ТЭЛЭКЭ, Сэһэн Ардьакыап аатынан Уус Алдан улууһун
түмэлин кыраайы чинчийэр салаатын салайааччыта,
Арассыыйа суруналыыстарын сойууһун чилиэнэ
Хаартыскалар ааптар тиксэриитинэн
-
1
-
0
-
0
-
0
-
0
-
0
