Издательский дом Редакция Подписка
Погода в Якутске: . -37 oC

Саха АССР 100 сылын түмүктээн эрэбит. Аптаныамыйаны туруорсууга, сыдаарыстыбаннас олохтонуутугар, саҥа тэриллибит өрөспүүбүлүкэни сайыннарыыга килбиэннээхтик үлэлээбит дьоммут туһунан быйыл син балай эмэ сырдаттылар. Ону сэргэ анал кинигэлэри кытта таһаардылар.

Саха АССР 100 сылын түмүктээн эрэбит. Аптаныамыйаны туруорсууга, сыдаарыстыбаннас олохтонуутугар, саҥа тэриллибит өрөспүүбүлүкэни сайыннарыыга килбиэннээхтик үлэлээбит дьоммут туһунан быйыл син балай эмэ сырдаттылар. Ону сэргэ анал кинигэлэри кытта таһаардылар.

6e7b806b 2265 443c a984 bf8de111d0ad

Ол курдук, ахсынньы 21 күнүгэр, оруобуна Энэргиэтиктэр күннэрин иннинэ, Москубаҕа Бүтүн Сойуустааҕы бырамыысыланнай академияҕа үөрэнэн, сахалартан биир бастакынан инженер-теплоэнергетик идэтин баһылаабыт Ананий Кононович Андреев туһунан кинигэ сүрэхтэниитэ Национальнай бибилэтиэкэҕэ буолан ааста.

 Сыылынайдар өҥөлөрө

 «Бу туох үтүөлээх, ситиһиилээх киһиний?» —  диэн ыйытар буолуохтааххыт. Сөп ээ, билбэппит — ол биһиги буруйбут буолбатах. Репрессия элбэх ааты норуоттан кистээбитэ, устуоруйаттан туора соппута, хара мэҥи түһэрбитэ.

 Ананий Кононович Андреев  Саха Сиригэр сэбиэскэй былаас олохтонуутугар көхтөөхтүк кыттыбыт хомуньуус хоһууна, Колчак эрэсиимин суулларбыт бассабыык бэрдэ, саҥа тэриллибит Саха АССР сайдыытыгар сүҥкэн кылааттаах сэбиэскэй-бартыыйынай, судаарыстыбаннай диэйэтэл буолар.  Ол курдук, Киин ситэриилээх кэмитиэт (ЯЦИК) бэрэссэдээтэлинэн, үп-харчы, сир наркоматтарыгар отдел сэбиэдиссэйинэн, хомунаалынай хаһаайыстыба наркомунан, Дьокуускайдааҕы киин электростанция дириэктэринэн үлэлээбитэ.

0f795437 fcdf 4ca8 93fb 5f653378f24a

Оччотооҕу бастыҥ дьоммутун соруйан сойуолаһыы кинини да тумнубатаҕа: 1941 сыллаахха хаайыллан баран, 1944 сыллаахха Томпоҕо «Теплый Ключ» лааҕырга (кэлин бу хаайыы аата дойду аатыгар кубулуйбута) өлбүт. 1956 с. Үрдүкү Сэбиэтин Президиумун уураҕынан буруйа суоҕа бигэргэнэр гынан баран, кини кимин-тугун чинчийэн үөрэтии бу олох кэлин 2011 сылтан саҕаланар.

-Оччолорго мин Таатта улууһун баһылыга этим. Биир күн ОДьКХ дириэктэрэ Алексей Ноговицын уонна Дьохсоҕон баһылыга Галина Арылахова киирэн кэлэннэр, өрөспүүбүлүкэ хомунаалынай хаһаайыстыбатын салаатын төрүттээбит А.К. Андреев аатын сөргүтэр үлэни ыытар туһунан кэпсээтилэр. ОДьКХ тэрилтэтэ бэйэтинэн этии киллэрбитэ – кэскиллээх бырайыак буоларын кэрэһилээбитэ, — диэн кэпсээтэ Михаил Протодьяконов. Михаил Александрович эппитинии, А.К. Андреев аатын өрө тутуу – сөпкө тайаныы буолбута.

- Ол курдук, ОДьКХ тэрилтэтин кытта дуогабар түһэрсэн, хомунаалынайдар Дьохсоҕоҥҥо А.К. Андреев улааппыт Куонаан арыытыгар искибиэр, төрөппүттэрэ олорбут Булгунньахтаах алааһыгар мэҥэ бэлиэ, нэһилиэк олохтоохторугар анаан балаҕан туппуттара, бөһүөлэккэ уот, суол оҥорбуттара, тиэхэньиичэскэй үөрэххэ киирбит оҕолорбутугар сыллата А.К. Андреев аатынан истипиэндьийэни туттарар буолбуттара.

Олохтоох кыраайы үөрэтээччилэр уонна архыып матырыйаалыгар олоҕуран, 2016 сыллаахха А.К. Андреев туһунан кинигэни таһаарбыппыт. Онтукабыт улууска «Сыл бастыҥ кинигэтэ» буолбута. Киирии тылын Е.А. Борисов суруйбута. Аны туран, Ытык Күөлгэ А.К. Андреев аатынан ОДьКХ өрөспүүбүлүкэтээҕи түмэлэ аһылынна, — диир бу мусуой сэбиэдиссэйэ Галина Арылахова.   Галина Егоровна бу саҥа тахсыбыт кинигэ бырайыагын сүрүннээтэ. Матырыйаалларын СӨ Национальнай архыыбын үлэһиттэрэ бэлэмнээтилэр.

— Кинигэҕэ барыта 78 докумуон киирдэ. Кинигэни олох архыып быраабылатын тутуһан оҥордубут. — диир СӨ Национальнай бибилэтиэкэтин дириэктэрин солбуйааччы Наталья Степанова. — Сүбэ-соргу курдук этиэм этэ, Галина Егоровна аны федеральнай архыыбы хасыһан, өссө атын чахчыларынан бу чинчийиини кэҥэтэригэр. Тоҕо диэтэххэ, А.К. Андреев Москубаҕа хомуньуустары үөрэтэр Я.М. Свердлов аатынан университекка уонна Бүтүн Сойуустааҕы бырамыысыланнай академияҕа үөрэммитэ, онон элбэх докумуон ГАРФ-ка баар буолуохтаах.

- Ананий Кононович туһунан урут устуорук учуонайдар эрэ билэллэрэ. Холобура, Николай Гоголев 1971 с. монографиятыгар Дьокуускай электростанциятын, Афанасий Сыроватскай Саха Сирин хомсомуолун, Анна Иванова совнарком бэрэссэдээтэллэрин туһунан суруйалларыгар кылгастык сырдатан ааспыттар. Оттон анаан-минээн үөрэтии, киэҥ эйгэҕэ билиһиннэрии, дьэ, бу Галина Егоровна уонна ОДьКХ тэрилтэтин көҕүлээһиннэринэн саҕаланна. Философия наукатын дуоктара Лазарь Филиппов сөпкө бэлиэтээн турар: «Сыылкаҕа кэлбит Ярославскай, Орджоникидзе, Петровскай кистээн тэрийбит «Социал-демократ» куруһуоктарыгар дьарыктаммыт ыччаттан оччотооҕу салайааччылар, Бырабыыталыстыба чилиэннэрэ үүнэн-сайдан тахсыбыттара», — диэн. А.К. Андреев «Эдэр хомуньуус сахалар» куруоһуокка сылдьыбыта. Уопсайынан, өрөбүлүүссүйэ буолбатаҕа эбитэ буоллар, судаарыстыбаннаһы төрүттээбит аҕаларбыт Ойуунускайдаах, Омуоһаптаах уонна да атыттар, бэлиитикэҕэ сыстыбакка, бэйэлэрин идэлэринэн учууталлыы, сырдыгы-билиини тарҕата сылдьыах этилэрэ. Бэлитиичэскэй сыылынайдары биһиэхэ, бу тыйыс кыраайга, накаастаан ыыппыттара, хата, нэһилиэнньэ сайдыытыгар сүҥкэн сабыдыаллаах буолбута. Ол курдук, сэбиэскэй былаас бастакы көлүөнэ интэлигиэнсийэтэ бэйэбит норуоппутуттан тахсыбыта кэрэхсэбиллээх. Холобура, Ташкеҥҥа оччолорго биир да узбек былааска, үрдүкү салалталарыгар суоҕа. Тоҕо? Үөрэҕэ суох буоланнар. Кэлии нууччалар баһылаан олорбуттар. Ол түмүгэр Орто Азияҕа элбэх утары туруулар буолуталаабыттара, басмаческай хамсааһын күөдьүйэн, 300 тыһыынчаттан тахса олохтоох киһи суорума суолламмыта…

Чулуу дьоммут сириэдийэн тахсыбыт төрүөттэрин түгэҕиттэн түөрэн, атыттары кытта тэҥнээн сэһэргээтэ Арассыыйа наукаларын академиятын Сибиирдээҕи салаатын аҕыйах ахсааннаах норуоттар кыһалҕаларыгар отделын сүрүн научнай үлэһитэ, бу кинигэ редкэллиэгийэтин чилиэнэ Егор Антонов. Оттон норуодунай суруйааччы Николай Лугинов бу курдук санаатын үллэһиннэ:

— Саха Сиригэр олорор олус уустук уонна ыарахан. Ол эрээри биһиги Арассыыйа атын эрэгийиэннэринээҕэр үчүгэйдик дьаһанан олоробут. Тоҕо? Мындыр салайааччылардаах буоламмыт. Ол Ойуунускайдаахтан саҕаланан, иккис көлүөнэ интэлигиэнсийэ – Андреевтаах – сайдыы саҥа саҕахтарын саҕан, кэлин сэбиэскэй кэмҥэ Гавриил Чиряев, ССРС ыһыллыбытын кэннэ Михаил Николаев, Анатолий Штыров курдук ырааҕы саныыр дьон өрөспүүбүлүкэни салайбыт буолан, билигин биһиги син толору хааччыллыылаах усулуобуйаҕа олоробут. Мин элбэх норуот бэрэстэбиитэлин кытта алтыһабын. Олор: «Биһиэхэ эһиги курдук салайааччылар суохтар», — диэн ымсыыралларын аһаҕастык билинэллэр. Оннук дьоһун дьоммутун кэмигэр сыаналыахтаахпыт уонна өйүөхтээхпит.

Дьоһун дьохсоҕоттор

Ананий Кононович Таатта Дьохсоҕонугар 1901 сыллаахха төрөөбүт. Бука, эһиги саха литэрэтиирэтин уруогуттан өйдүүр буолуохтааххыт, Өксөкүлээх Өлөксөй, Алампа, Ойуунускай, Суорун Омоллоон – бары ити дойдуттан төрүттээхтэрин. Ол эрээри бу Дьохсоҕоммут I, II, III, IV диэҥҥэ арахсар.

— Ананий Кононович – I Дьохсоҕон киһитэ. Түҥ былыр манна маҥнай баараҕай баатылылар олохсуйбуттар, кэлин Кээрэкээн ойуун дьонун-сэргэтин кытта көһөн кэлэр. 1642 с. Бокуруоп таҥара күнүгэр 23 айыы боотурун хаһаактар ыйаан өлөрбүттэригэр, иккитэ биһиги Дьохсоҕоммут дьоно эбит: Кумася Буурдаахап уонна Чинчи Коскосиев. Дьэ, ол саҕаттан норуот туһугар туруулаһар дьону үөскэтэр нэһилиэк буолабыт, — нэһилиэк баһылыга Петр Захаров А.К. Андреев төрөөбүт дойдутун туһунан билиһиннэрэр. — Ол курдук, өрөбүлүүссүйэ иннинэ Боотурускай кулубаларынан ини-бии Егор Николаевтар үлэлии сылдьыбыттара. Бастакы Егор Николаев 33 сааһыгар өлбүт. Төһө да эдэр буоллар, 1883 с. Александр III коронациятыгар тиийэн, Арассыыйа ис дьыалатын миниистирэ Д.А. Толстойга «Краткая записка о современном положении Якутского края» диэн дакылаатын туттарбыт. Онно сахалар кыһалҕаларын, тугу туруорсалларын суруйбут. Оттон Иккис Егор Николаев аатырбыт Сибиряков эспэдииссийэтигэр сылдьыспыт. Аны туран, Таатта улууһун бастакы кулубута Иван Кулаковскай-Оонньуулаах Уйбаан – эмиэ Дьохсоҕон киһитэ. Байкаловтааҕы, Строду кытта Дьокуускайдааҕы НАРРЕВДОТ этэрээтин салайсыбыт Георгий Сивцев, Саха АССР ис дьыалатын наркомунан, Киин быыбардыыр хамыыһыйа бастакы бэрэссэдээтэлинэн үлэлээбит Роман Кулаковскай, Москубаҕа үөрэнэ бараары сылдьан, 26 сааһыгар өлбүтүгэр, Ойуунускай оннооҕор харыһыйан-аһыйан ахтыы суруйбут Василий Гагарина, доруобуйа харыстабылын наркомун солбуйааччыта Петр Кулаковскай – бары биһиги I Дьохсоҕоммутуттан силистээх-мутуктаах салайааччылар.  Олор кэккэлэригэр А.К. Андреев килбиэннээхтик киирсэр. Биир нэһилиэк холугар диэтэххэ, элбэх улахан салайааччылаахпыт буолбаат?

Үөрүүлээҕэ диэн, кинигэ биһирэмигэр Ананий Кононович хос сиэнэ Сардаана Посельская кэлбит:

—  Хос эһэм Ананий Кононович Москубаҕа Өлүөхүмэттэн төрүттээх, балетнайга үөрэнэ сылдьар үҥкүүһүт кыыһы кэргэн ылар. Анналыын икки оҕолоноллор: Алик уонна Альбина. Ананий Кононовиһы туталларыгар, 24 чаас биэрбиттэригэр, хос эһэбит Ньурбаҕа баран олохсуйалларыгар сүбэлээбит. Онно тиийэн, хос эбэм иккистээн ыал буолар. Таайбыт Алик нуучча ойохтонор. Кэлин арахсыбыттарын кэннэ, кэргэнэ оҕолорун илдьэ, оччолорго Ленинградка барбыт. Олор сыдьааннара билигин омук сиригэр, Эмириэкинэн олороллор үһү. Билсибэппит. Оттон мин эбэм Альбина 5 оҕолоох. Хос эһэбит туһунан ким да кэпсээбэт этэ. Кэлин бу кинигэлэр тахсаннар, дьэ, үчүгэйдик биллибит, киэн тутуннубут.

Бу дьоро киэһэҕэ норуодунай суруйааччы эрэ баар буолбатах этэ, өссө А.К. Андреев хаан уруу аймахтара – СӨ норуодунай артыыстара  Петр Баснаев уонна Николай Попов, итиэннэ Дьокуускайдааҕы «Таатта» түмсүү аатыттан Афанасий Афанасьев кэлэн эҕэрдэлээтилэр. ОДьКХ судаарыстыбаннай тэрилтэтин генеральнай дириэктэрэ Иван Корякин, Тааттатааҕы филиал урукку салайааччыта Алексей Ноговицын, архыып үлэһитэ Вячеслав Сивцев тыл эттилэр.

— Биһиги, этэргэ дылы, Саха Сирин тымныытын муоһалаан, кыһынын тутан олорор тэрилтэ буолабыт, — диир ОДьКХ эйгэтигэр 30-тан тахса сыл үлэлээбит, Арассыыйа олоҕу хааччыйар идэлээхтэрин сойууһун өрөспүүбүлүкэтээҕи салаатын салайар Сергей Анисимов. – Оччолорго 16 тыһыынчаттан тахса үлэһиттээх этибит. Дьэ, бачча улахан тэрилтэни хайдах сомоҕолуур толкуйугар сырыттахпытына, таатталар бастакы наркоммут А.К. Андреевы үйэтитиигэ этиилээх кэлэннэр, ону былаах оҥостон, билигин Ананий Кононович сырдык аатын тула түмсэр биир идиэйэлээх буоллубут. Баҕа санаам диэн, 2026 сылга, Ананий Кононович төрөөбүтэ 120 сылыгар, кини аатынан түмэлбит саҥа дьиэҕэ киирдэр…

  • 1
  • 0
  • 0
  • 0
  • 0
  • 0

Комментарии (0)

Никто ещё не оставил комментариев, станьте первым.

Оставьте свой комментарий

  1. Опубликовать комментарий как Гость.
Вложения (0 / 3)
Поделитесь своим местоположением