Түһүлгэ

Эксээмэҥҥэ ханнык билиэт түбэһэрин ыйытыахпыт

405 хоско кыргыттар түүн 3 чааска диэри хас да чааскы кофе иһэ-иһэ билиэттэрин аҥаарын эрэ үөрэттилэр. Оля кофеттан сүрэҕэ өлөхсүйэн: «Айка, өлүөҥ иннинэ тыын былдьаһан да диэн. Утуйуохха. Сарсын бүлүүһэ сүүрдүөхпүт, ханнык билиэт түбэһэрин ыйытыахпыт уонна чопчу ону эрэ ааҕыахпыт!», — диэбитигэр атыттар үөрэ түстүлэр, ыарахан сүгэһэри санныларыттан ылан бырахпыттыы үгүс-үтүмэн өйдөммөт тиэрминнээх политология учебнигын илиилэрин таһынан киэр илгэн кэбистилэр.

Аленка бүлүүһэ хайаан даҕаны ып-ыраас, биир даҕаны суруга-бичигэ, ойуута-симэҕэ суох буолуохтааҕын туһунан эттэ уонна оннук бүлүүһэ эдьиийин аахха баарын, ону сарсын уларсан аҕалыах буолла. Политологияттан ыраах Маша өрө тыынна, чэ, хата, биир эрэ билиэти үөрэтэн баран эксээмэммин туттарыам диэн иһигэр үөрэ санаата. Кини билигин өйө-санаата барыта атыҥҥа, уопсайга Павлик кэллэҕинэ киэһэ хойукка диэри көрүдүөр түннүгэр куустуһан баран тураллар, сибигинэйэн тугу эрэ кэпсэтэллэр.

Павлик хоско киирдэҕинэ, кыргыттар усулуобуйа оҥорон, тахсан бараллар эрээри, төһө өр буолуохтарай дьиэлээх дьон син биир хосторугар төттөрү киирэллэр. Оччоҕуна Маша Павлигын атаара барар уонна вахтер тетя Аня ааны хаһан хатыар диэри көрүдүөр түннүгэр тураллар.   

Настя эксээмэнин барытын ааһан иһэн “5” сыанаҕа туттарар, биирдэ эмит «4»-дү ыллаҕына хомойон саҥата-иҥэтэ, үөрэрэ-көтөрө аҕыйаан хаалар. Бу да сырыыга биэскэ эппиэттэһэбин диэн эрэлэ улахан эрээри, хаһан даҕаны бүлүүһэ сүүрэрин көрбөтөх кыыс бэркэ интэриэһиргээтэ, ол хайдах бүлүүһэ бэйэтэ сүүрэрин көрүөн баҕарда.  

Сарсыныгар Аленка Аппа уҥуор чааһынай мас дьиэҕэ олорор эдьиийин аахха бара сылдьан, саҥа түспүт үп-үрүҥ хаар кэриэтэ биир да ойуута суох ып-ыраас бүлүүһэни ойутан аҕалла. Бүлүүһэтин суунар хоско тахсан, кыраан анныгар сууйда-сотто, ол аата атын киһи эниэргийэтин ыраастыыр үһү.

Кыргыттар эксээмэннэрин кэниспиэктэрин тутан да көрбөтүлэр, эрэллэрэ барыта бүлүүһэ, кини ханнык билиэти ыйарын күүтэллэр, хаһан түүн оройо буоларын санааларыгар өр да кэтэстилэр.

Ким дууһатын ыҥырабыт?

Киэһээҥҥи чэйдэрин иһэ олорон бүлүүһэни хаста даҕаны сүүрдүбүт уопуттаах кыыс Оля: «Бүлүүһэ сүүрдэҕинэ акаарытык сүүрэр, сиргэ хампы түспэтин курдук тутаарыҥ. Уопсайбыт эргэ, онон ыҥырдахха, өлбүт дууһалар түргэнник кэлэллэр», — диэбитин Настя сымыйанан омуннаан этэр дии санаата уонна бүлүүһэ ол хайдах бэйэтэ сүүрэрин өрө мөккүстэ. «Эс, дьоннор бэйэлэрэ үтэллэр ини, көрдөхпүнэ биирдэ итэҕэйиэм», — диэтэ.

Кыргыттар Таҥха кэмигэр буолбут араас түбэлтэни кэпсэтэ олорон, тушенкалаах мохоруоннарын биирдэ охсон кэбистилэр. Иһиттэрин хомуйан баран улахан маҥан кумааҕыга Оля харандааһынан «дорообо», «быраһаай», баар-суох диэни уонна сыыппаралары уруһуйдаата.

Түүн оройо буолуута уоттарын арааран баран икки чүмэчини уматтылар, бүлүүһэлэригэр ыйа сылдьар стрелка бэлиэтээн баран уруһуйдаах кумааҕыларын үрдүгэр уурдулар. Аан бастаан кими ыҥырабыт дэстилэр. Кыргыттар орто дойдуттан барбыт аймахтарын дууһатын уйгуурдуохтарын баҕарбатылар. Оля: «Оччоҕо саха суруйааччыларын ыҥырыахха», — диэтэ. Инньэ диэт тугу эрэ ботугураата, онуоха бүлүүһэ тута «Дорообо» диэҥҥэ ойон тиийдэ.  

«Ким бастакынан тугу ыйытар, саҕалааҥ», — диэтэ кини. Маша: «Павлик миигин чахчы таптыыр дуо? Атын кыыстаах дуу? Биһиги хаһан ыал буолабыт, хас оҕолонобут?», — диэн кутан-симэн кэбистэ. Бүлүүһэ хамсаабакка биир сиргэ турар, ыйыттахха тугу да хардарбат.

Настя ону эрэ күүтэн олорбут киһи: «Эппитим дии эһиэхэ, бу барыта сымыйа. Бүлүүһэҕит олох да сүүрбэт!», — диэбитигэр бүлүүһэ өһүргэммиттии хорос гына түстэ уонна чүмэчини тоҕо охсуох айылаах мээнэ сүүрэкэлээн барда. Кыргыттар тарбахтарынан тута сатаатылар даҕаны бүлүүһэлэрэ өрө эккирээн олорор, иһигэр күүстээх тыал киирэн үтэрин курдук остуолу биир гына эргийэ сүүрдэ, ыстана-ыстана остуолга түстэ.

Оля нэһиилэ ааттаһан алы гынна, салгыы Аленка сарсыҥҥы эксээмэҥҥэ ханнык билиэт кэлэрин токкоолоһо сатаата даҕаны бүлүүһэ этэн бэрт. Хата эбии уордайан өрө холоруктанан өссө түргэнник сүүрдэ, тыастаахтык хамсанна уонна биир да нүөмэри ыйан биэрбэтэ. 

Бүлүүһэ уоскуйбакка остуол устун омуннаахтык өрө таҥнары сүүрдэ, кыыһыран биир чүмэчини тоҕо көтөн, суулларан кэбистэ. «Сиргэ түстэҕинэ куһаҕан буолуо, кыргыттаар, бүлүүһэни тутуҥ!», — Оля хаһыытаата. Бүлүүһэлэрэ иччилэнэн, кыаҕыран, күүһүрэн соҕотоҕун умайан кылайа турар чүмэчини биирдэ тоҕо охсон кэбистэ. Хос иһэ туох даҕаны көстүбэт им балай хараҥаҕа умса түстэ, арай остуолга бүлүүһэ эрэ сүүрэн холоруктанар. Кыргыттар куттанан сүрэхтэрэ битигирэччи тэбэр, кэннилэригэр ким эрэ турарын курдук иэннэрэ кэдэҥниир. Бүлүүһэ остуолтан ыстанан түһүөх айылаах, ону икки илиилэринэн тута сатыыллар даҕаны, күүһэ-күдэҕэ сүрдээх.

Хараҥа муннукка

Аленка сиргэ түспүт чүмэчини ылан, уматан баран остуолга уурда. Оля ыҥырбыт дууһатын төттөрү ыытан, кумааҕыга уруһуйдаммыт «быраһаайга» илдьэ сатаата даҕаны, бүлүүһэ иччитэ барартан кыккыраччы аккаастанна. Нууччалыы-сахалыы дэлби маатырылаан, кыргыттары төбөлөрүттэн атахтарыгар диэри үөҕэн кэбистэ.

«Миигин кытта хоско биир кыыскыт хааллын, атыттар барыҥ», — диэн суругу таһаарда. «Ким хаалар?», — диэн ыйыппыттарын чопчу биир кыыстарын ыйда. Настя ыксаан, хараҕыттан уу-хаар баһан, бүлүүһэ иччитин кытта хоско соҕотоҕун хаалбатын туһунан эттэ.  

Онуоха бүлүүһэ иччитэ: «Биир кыыскыт бастакы этээскэ түстүн, онно соҕотоҕун саамай хараҥа муннугу булан 356-аҕа диэри аахтын, мин онно кэлиэҕим», — диэн суругу көрдөрдө. Кыргыттар ким даҕаны итинник кутталлаах сорудахха барбаттарын туһунан эттилэр уонна бүлүүһэлэрин иччититтэн билэр-билбэт тылларынан көрдөһө-ааттаһа, быраһаайдаһа сатаатылар.

Бүлүүһэ иччитэ бэрт өһөс, ньоҕой буолан биэрдэ, туох да иһин «быраһаайга» барбата.  Чаһыны көрбүттэрэ түүн 4 чаас буолбут. Атыҥҥа аралдьытан, билэр уоллара кими таптыырын, ким хаһан ыал буоларын, үөрэхтэрин бүтэрдэхтэринэ ханна үлэлии баралларын ыйыталаһа сатаатылар даҕаны, туһа тахсыбата. Бүлүүһэ биир да боппуруоска хоруйдаабата, ол оннугар кыргыттары үнтү маатырылаан, үрүт-үөһэ үөхтэ. Сарсыҥҥы эксээмэҥҥэ ханнык билиэт түбэһэрин этиэн оннугар: «Биир кыыскыт бастакы этээскэ хараҥа муннукка түспэтэҕинэ куһаҕан буолуо», — диэн суругу таһаарда.

Кыргыттар хайыахтарай: «Ким хараҥа муннукка барарый?», — диэн ыйыттылар уонна миигин эрэ ыйбатын диэн харахтарын быһа симэн кэбистилэр. Настя сэрэнэн хараҕын аспыта бүлүүһэ чопчу кинини ыйан турар. «Эс, суох, барбаппын», — диэн аккаастана сатаата.

«Хараҥа муннукка тиийэн чиэһинэйдик 356-аҕа диэри ааҕаар, албыннаабакка, бүлүүһэ иччитэ оччоҕуна биирдэ барыа, ити сорудаҕы хайаан да толоруоххун наада. Ыҥырбыт иччибит барбатаҕына хоско хаалан хаалыа уонна кэлин эмиэ моһуоктуо», — диэтэ Оля.

Сарсыарда 6 чааска диэри 

Онон Настя төһө даҕаны куттаммытын иһин ытыы-ытыы бастакы этээскэ түстэ. Кыргыттар доҕор буолан Настяны кытта барыстылар эрээри, аллараа түспэтилэр. Вахтер көрүдүөр уотун умуруоран баран хоһугар утуйа барбыт. Биир да киһи суох. Кыыс уоту ханан холбуулларын көрдүү сатаата да булбата. Ытыс таһынар ыас хараҥаҕа сүрэҕин тэбиитэ былыргы чаһы чыллырҕыырын курдук тыастаахтык иһиллэр, сүрэҕэ икки чанчыктарыгар кытта тэбэр курдук. 

Кыыс өрө тыынаат, хараҥа муннугу булан 356-ҕа диэри ааҕан саҕалаата, санаатыгар кэнниттэн бүлүүһэ иччитэ үөмэн кэлэн харбаан ылыах айылаах, аны ыксаатахха бу ахсаан хаһан даҕаны бүтүө суох. Ол да буоллар, Настя албыннаабакка чиэһинэйдик этиллибит ахсаанын сибигинэйэн ааҕан бүтэрээт, хараҥа муннуктан сүүрүүнэн куотта. Тэйиччи көрүдүөргэ кэтэһэн турар кыргыттарын ытыы-ытыы кууһан ылла.

Хосторугар киирэн, утуйбут куту сыыһа уйгуурдубут буруйдарын билинэн туран, эдэр дьон билбэккэ алҕас туттубуттарын алы гынарыгар көрдөһөн, бүлүүһэлэрин «быраһаайга» ыыта сатаатылар даҕаны, бу сырыыга эмиэ барбата. Арай сарсыарда халлаан суһуктуйуута, оруобуна 6 чааска бүлүүһэ «быраһаай» диэн сурукка тиийэн тохтуу түстэ. Ити түбэлтэ кэнниттэн кыргыттар аны хаһан даҕаны бүлүүһэ сүүрдүө суох буолан элэ-была тылларын эппиттэрэ, утуйбакка даҕаны үргүлдьү эксээмэннэрин туттарбыттара, хата ким даҕаны бырабааллаабатаҕа.

Редакция хаартыскалара.