Түһүлгэ

Тыйаатыр эйгэтин иҥэринэн улааппыта

Дьылҕа хаан ыйааҕынан уол төрөппүттэрэ оҕолор кыраларыгар арахсыбыттара. Ол иһин ийэ-аҕа тапталын эйэҕэс-сайаҕас эбэтэ солбуйан, сиэнин маанылаан улаатыннарбыта. Ийэтин дойдутугар уол бииргэ оонньуур-көрүлүүр, мэниктиир табаарыстара күүтэллэрэ, ол иһин оҕо сааһа ааспыт сириттэн тэйбэккэ, Ньурба 1 №-дээх оскуолатын бүтэрэр санаалааҕа.

Итинник бардаҕына уолум олох да тэйииһи диэн ийэ сүрэҕэ сэрэхэдийэн, Алеша алын сүһүөх оскуоланы бүтэрбитин кэнниттэн күүһүнэн кэриэтэ куоракка аҕалбыта. Ийэтэ Анастасия Николаевна «Саха» НКИХ араадьыйатыгар үлэлээбитэ, «Кэпсээҥҥит, хайдах олороҕут?», «Умсулҕан» о.д.а. ааптарыскай биэриилэрдээҕэ.

Уол 26 №-дээх оскуолаҕа уруоктара бүттэҕинэ, ийэтин үлэтигэр барара, онон тэлэбиидэнньэ, араадьыйа, тыйаатыр эйгэтин иҥэринэн, айар үлэни умсугуйан улааппыта. Анастасия Николаевна култуура эйгэтин араадьыйаҕа үгүстүк сырдатара, премьераларга, бэстибээллэргэ, испэктээккэ, эрэпэтииссийэҕэ уолун илдьэ сылдьара, сыана кэтэҕинээҕи үлэни көрдөрөрө. Оттон «Кыһыл көмүс мааска» туттарыытын сырдата көттөҕүнэ, оҕолор ийэлэрин күүтэ хаалаллара. 

Дьоҥҥо аһаҕас, элэккэй майгылаах буолан, интервью ылбыт, биэрии оҥорбут дьоруойдарын кытта ыкса доҕордоһон, айылҕаҕа бииргэ шашлыктыы тахсаллара. Үлэ чааһа бүттэ даҕаны үлэтин умнан кэбиспэккэ, айар үлэ умсулҕана олоҕун арахсыспат аргыһа, суоруллубат сорҕото этэ. Сүрэҕин этиитинэн талан ылбыт идэтин сөбүлүүр, таптыыр буолан, хас биирдии киһини кытта истиҥник кэпсэтэрэ, доҕордуу сыһыаны тутуһара. Ол иһин кини оҥорбут биэриилэрэ киһи дууһата аһыллар, баай, дириҥ ис хоһоонноох буолан тахсаллара. Тыйаатыр, суруналыыстыка эйгэтигэр кинини үгүс киһи билэрэ, ытыктыыра. Хомойуох иһин, эдэр дьахтар олоҕун орто омурҕаныгар да тиийбэккэ 2009 с. үлэтигэр хаанын баттааһына эмискэ тахсан, олохтон соһумардык туораабыта.

Онон Алеша убайын Василийы кытта сүүрбэччэлэрин саҥа ааспыт эдэр дьон иккиэйэҕин хаалан, эрдэ улаатан, олохторун суолун бэйэлэрэ солоно үөрэммиттэрэ. Улахан уол тыл үөрэхтээх, АГИП-ка пресс-сулууспа начаалынньыгынан үлэлии сылдьыбыта, онтон билигин «Сахатранснефтегазка» бэлиитикэ хайысхатын сүрүннүүр сүбэһитэ. Аҕалара Алексей Амбросьев - Сиэн Мунду биллэр суруналыыс, суруйааччы, тарбахха баттанар биир бастыҥ тылбаасчыт. Аҕатын кытта биир ааттаах буолан, Алексей Амбросьев  – Чоох Мунду диэн псевдонимнах.

Биир эрэ киһи бүтэриэҕэ

Кыра Алеша режиссер идэтин дьылҕата таайан талбыта, Андрей Борисовы эмиэ дьылҕата тыйаатырга сиэтэн аҕалбыта. Арай Квентин Тарантино оҕо сааһыттан Голливуд киинэлэринэн көтүппэккэ батыһа сылдьан көрөн, ол эйгэҕэ прокатка киирэн үлэлээн, киинэ сценарийын суруйар, ону устар баҕа санаатын ситиспитэ. Киинэ маньяга аан дойдуга аатырар, чаҕылхай режиссер, продюсер буолбут түгэнин кини бэйэтин холобурунан кэрэһэлиир.

Алеша иитиэх аҕатын сүбэтинэн маҥнай бөртөлүөччүк үөрэҕэр киирбитэ эрээри, сөбүлээбэккэ барбыта. Онтон ийэтэ: “АГИКИ-га бара сылдьыбаккын дуо?» — диэн ыйыппыта. Уол артыыс уонна режиссер идэтин тэҥнээн көрбүтэ, режиссер салаатыгар туттарсар эксээмэнэ аҕыйаҕын иһин ону талбыта. Оннук сэттиэ буолан үөрэнэ киирбиттэрэ, уһуйааччылара Андрей Саввич үһүс кууруска бэһиэ буолан хаалбыттарын  көрөн баран биир эрэ киһи бүтэриэҕэ, кини режиссер буолуоҕа диэн эппитэ. Оҕолор күлэн кэбиспиттэрэ.

Өтө көрбүт курдук бэһис кууруһу Алексей соҕотоҕун бүтэрбитэ, кэлин уолу Андрей Саввич көрсө түһээт: “Хайа, эппитим дии!”, — диэбитэ.  

Уол үөрэҕин бүтэрэр сылыгар Орджоникидзе болуоссатыгар Саха тыйаатырын саҥа дьиэтэ аһыллыбыта. Биир үтүө күн кини култуура миниистиригэр Андрей Саввичка киирэн, Мииринэйгэ үлэлии барыан баҕарарын туһунан эппитэ.  «Ол тоҕо?»,  — диэн ыйыппытын Мединституту бүтэрбит доҕордоһо сылдьар кыыһа Юлия анараа үлэҕэ ананан барбытын туһунан эппитэ. Онон дуогабар түргэнник баттанан, алмаастаах куоракка үлэлии тиийбитэ. Эдэр режиссер оҕолорго Карлсон остуоруйаларын туруорбута, саҥа үлэлээн истэҕинэ аны кыыһын Дьокуускайга, онтон Санкт Петербурга ординатураҕа ыыппыттыра. Ол кэмҥэ уолу Юрий Макаров Ньурба тыйаатырыгар ыҥыран, айымньылаах үлэҕэ умса түһэн, кылаабынай режиссер буолбута.  

Кыыс үөрэҕин бүтэрэн кэлбитин кэнниттэн эдэр дьон ыал буолан, уруу киэһэтин тэрийэн, икки уол оҕоломмуттара, улаханнара быйыл бэһис кылааска киирэр, кыралара уһуйааны бүтэрэр. Кэргэнэ Юлия идэтинэн харах бырааһа, кини бастакынан Алексей идиэйэтин истэр, сценарийы ааҕар эрэллээх сүбэһитэ.  

Бастыҥ киинэлэр

Алексей киинэ сценарийын устудьуоннуу сылдьан суруйан саҕалаабыта. 2008 с. «Тымныы эрээри, дьоллоох дьоҥҥо ичигэс» диэн «Детсад» бөлөҕү кытта Саҥа дьыллааҕы мелодрама кэмиэдьийэни устан, киэҥ экраҥҥа таһаарбыттара. Онтон «Муммуттар» киинэ сценарийын суруйан, ону устан, сыыйа-баайа «Агент Мамбо», «Республика Z», «Сэттээх сир. Ыйаах», «Зина уонна Леха», “Триумф”, “Спид Стар” о.д.а. дьон биһирэбилин, көрөөччү истиҥ тапталын ылбыт киинэлэр тахсыбыттара.

АГИКИ киинэ салаатын салайааччыта, продюсер Сардаана Саввина өйөбүлүнэн «Муммуттар» үгүс бэстибээлгэ кыттан, Кэриэйэҕэ, Эстонияҕа, Финляндияҕа, Турцияҕа көстүбүтэ.

Киһи киинэҕэ сынньана, күлэ-үөрэ, аралдьыйа кэлэр, ол иһин «Агент Мамбо», «Зина уонна Леха» курдук кэмиэдьийэлэри тус бэйэм олус сөбүлээн, биир тыынынан көрбүтүм, хараҕым уута тахсыар диэри күлбүтүм. Оттон успуорка чаҕылхай кыайыыны көрдөрөр “Триумф”, “Спид Стар” киинэҕэ сүрүн дьоруой туһугар долгуйа олороҕун, кыайдахтарына бэйэҥ кыайбыт курдук тэҥҥэ үөрэҕин. Бу режиссер, сценарист көрөөччү сүрэҕин, дууһатын кылын таарыйар киинэни устара кини сүрүн ситиһиитэ дии саныыбын.

Рекорд олохтообута 

Оттон кэммиэрчэскэй өттүнэн көрдөххө, хаасса прокатыгар саамай элбэх үбү ылбыт киинэ үрдүктүк сыаналанар. 2019 с. тахсыбыт «Агент Мамбо» 1,7 мөл. солк. бүддьүөттээх киинэ хаассаҕа 15,5 мөл. солк. хомуйбута саха киинэтигэр рекорд олохтообута. Бэрт көрүдьүөс полицейскай уол, агент Мамбо туһунан кэмиэдьийэ үһүс чааһа тахсыахтаах. Оттон “Спид Стар” бу соторутааҕыта улахан экраҥҥа тахсаат даҕаны, 16 мөл. солк. тахса үбү аҕалла.

Алексей сүүрүк ат туһунан уруккуттан киинэ устуон баҕарара, онон бу устуоруйатын иҥэн-тоҥон үөрэппитэ Шаддат иккитэ чөмпүйүөннээн баран атаҕын тоһутан туораан хаалбыта, оттон Спид Стар үстэ субуруччу бастаабыт боруода ат этэ. Ол иһин кинини талан, аты сүүрдээччи Егор Оконешниковы, тириэнньэр Сергей Ядреевы кытта көрсөн, истиҥ кэпсэтии кэнниттэн режиссер киинэни хараҕар субу баардыы көрбүтэ.

Киинэ сценарийын кини 3 ый иһигэр суруйар, тугу да суруйбакка кыайан сылдьыбаппын, уһулбуппунааҕар суруйбутум элбэх диир. “Спид Стар” түөрт сыл устата саамай уһуннук уһуллубут «долгострой» диэн этэр.  Оттон киинэ ортотунан биир сыл иһигэр уһуллар, постпродакшн, ол эбэтэр матырыйаал монтааһа, тыаһын-ууһун таҥыыта быдан өр бириэмэни эрэйэр. Инникитин талааннаах режиссер өссө да элбэх бырайыагы олоххо киллэрэр санаалаах.

2025 с. бастакы кыбаарталыгар саха киинэтин проката 106 мөл. солк. куоһарда, онтон аҥаара киинэ тыйаатырдарыгар хаалар. Ол аата көрөөччү киинэҕэ сылдьарын сөбүлүүрүн туоһулуур. Өрөспүүбүлүкэҕэ 50-ча киинэ хампаанньалара уонна айар бөлөхтөр сылга 12 киинэни таһаараллар, 2011 с. бэттэх уопсайа 100 киинэ таҕыста. Оттон икки сылынан Дьокуускайга Уһук Илин саамай улахан киинэ павильона аһыллан, саха киинэтин саргыта өссө сайдыахтаах. 

Хаартыска: Алексей Амбросьев – Чоох Мунду архыыбыттан.