Уопсастыба

БИЭНСИЙЭЛЭЭХТЭР АХСААННАРА ХАЛБАҤНЫЫР

Арассыыйа Социальнай пуондатын 2023 сыл тохсунньу 1 күнүнээҕи дааннайдарынан, Арассыыйаҕа 41,78 мөл. пенсионер регистрацияламмыт. Оттон хайыы үйэ бу дьыл от ыйын 1 күнүнээҕи туругунан, биэнсийэни ылааччылар ахсааннара 41,38 мөл. буолбут. Бу биэнсийэ реформата олоххо киирэрин тухары саамай кыра кѳрдѳрүү диэн исписэлиистэр бэлиэтииллэр. 2022 сылга биэнсийэни ылааччылар ахсааннара кырдьаҕаhынан страховой биэнсийэлэри ылааччылар суоттарыгар намтаабыт. Кинилэр ахсааннара 372,3 тыh. киhинэн аҕыйаабыт.

Ааспыт сыл биир уратытынан сорох үлэлиир пенсионердар дойдуттан барыыларын ааттыыллар эбит. Ону таhынан, үгүс киhи үлэлээбэт пенсионер статуhугар кѳспүт.

Саха Сиригэр, 2023 сыл тохсунньу 1 күнүнээҕи туругунан, 272 752 киhи биэнсийэнэн хааччыллар.

БИЭНСИЙЭҔЭ ТАХСАР СААС УЛААТАР

Үѳhээ ааттаммыт категориялар ортолоругар, биллэн турар, кырдьаҕаhынан биэнсийэни ылааччылар ордук элбэхтэр. Социальнай биэнсийэ сокуонунан олохтоммут сааска ананар. Арассыыйа Федерациятыгар 2020 сылтан эр дьоҥҥо биэнсийэҕэ тахсар саас — 65 сыл 6 ый, дьахталларга — 60 сыл 6 ый буолбута.

2028 сылга кырдьаҕаhынан социальнай биэнсийэни эр дьон 70 саастарыттан, оттон дьахталлар 65 саастарыттан ылар буолуохтара. Оттон Уhук Хоту усулуобуйатыгар олорор Саха Сиригэр кырдьаҕаhынан биэнсийэҕэ 2028 сылтан эр дьон — 65 саастарыттан, оттон дьахталлар – 60 саастарыттан тахсар буолуохтара.

Кырдьаҕаhынан биэнсийэҕэ тахсарга, 2023 сыл тохсунньу 1 күнүнээҕи туругунан, 14 сыл муҥутуур кыра страховой ыстаас ирдэнэр. Сыл аайы ыстааска ирдэбил биир сылынан улаатарынан, 2024 сылтан 15 сыл буолуоҕа. Оттон индивидуальнай биэнсийэ коэффициена билигин — 25,8 балл. Сыл аайы бу ирдэбил 2,4 баллынан улаатар. Онон 2025 сылга маннык балл 30-ка тэҥнэhиэҕэ. Билиҥҥи туругунан, биэнсийэ кээмэйэ ортотунан 14% улааппыт, ол эбэтэр 20,7 тыh. солк. диэри.

БИЭНСИЙЭ СОКУОННАРЫГАР ТУОХ УЛАРЫЙЫЫЛАР БААЛЛАРЫЙ?

2023 сыл балаҕан ыйын 1 күнүттэн биэнсийэ туһунан сокуоннарга уларыйыылар киирбэтилэр. Арассыыйа Социальнай пуондатын Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр Отделениетын биэнсийэлэри олохтооһуҥҥа управлениетын начаалынньыгын солбуйааччы Лена Александровна Ноговицына этэринэн, кэккэ уларыйыылар кэлэр сылларга киириэхтэрэ. Ол курдук, 2024 сыл тохсунньу 1 күнүттэн 18 саастарын туола илик оҕолорго дьиэ кэргэни иитэн олорор киhини сүтэрии түбэлтэтинэн ананар биэнсийэ аhатааччы ѳлбүт күнүттэн, Арассыыйа Социальнай пуондатыгар нэhилиэнньэ туhунан сибидиэнньэлэр федеральнай регистрдарыттан киирбит сибидиэнньэлэргэ олоҕуран, автоматическайдык оҥоhуллар буолуоҕа.

Иккиhинэн, 2026 сыл тохсунньу 1 күнүттэн оҕо тѳрѳѳhүнүнэн, тыа хаhаайыстыбатыгар үлэ ыстааhын оҥоруунан сибээстээн, Арассыыйа Социальнай пуондатыгар нэhилиэнньэ туhунан сибидиэнньэлэр федеральнай регистрдарыттан киирбит уонна пуондаҕа баар сибидиэнньэлэргэ олоҕуран, автоматическайдык оҥоhуллар буолуоҕа.

ПЕНСИОНЕР ҮЛЭТИТТЭН УУРАЙДАҔЫНА, БИЭНСИЙЭТЭ ЭБИЛЛЭР

Билигин биэнсийэҕэ, атыннык эттэххэ бочуоттаах сынньалаҥҥа, тахсан да баран, үлэлиир киhи элбэх. Саастаах киhи доруобуйата үчүгэй буоллаҕына үлэлээн-хамсаан, дьиэ кэргэҥҥэ дохуот киллэрсэрэ бааламмат даҕаны. Ипотека үйэтигэр ый аайы кэлэр биэнсийэ улахан эбии буолар. Оттон уонна, кырдьыгынан, биэнсийэ кээмэйэ күннээҕи олоххо, ас-үѳл сыаната, хомунаалынай тѳлѳбүрдэр үрдүү турдахтарына, атын дохуотуҥ суох буоллаҕына, тиийбэт да кэриэтэ. Оттон үлэлии сылдьан уурайар түбэлтэҕэ биэнсийэ хайдах буоларый?

Ону үгүс дьон интэриэhиргиир. Олох хаамыытынан ким эрэ доруобуйата айгырыыр, ким эрэ үлэтиттэн сылаарҕаан, эбэтэр дьиэ кэргэнигэр туох эрэ наада тирээн уурайар, кими эрэ саастааххын, сѳп буоллуҥ диэн уураталлар. Баччаҕа диэри үлэлээн кэлбит пенсионер үлэтэ суох, ый аайы кэлэр бигэ хамнаhа суох хаалар түбэлтэтигэр ыйдааҕы дохуотун билиэн баҕарара ѳйдѳнѳр суол. Биллэрин курдук, үлэлиир пенсионердарга үлэлээбэт пенсионердарга курдук индексация оҥоhуллубат. Онон үлэттэн уурайар эрэ түбэлтэлэригэр биэнсийэҕэ эбии оҥоhуллар.

Ол бэрээдэгин туhунан Арассыыйа Социальнай пуондатын Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр Отделениетын биэнсийэлэри уонна социальнай тѳлѳбүрдэри тэрийии отделын начаалынньыгыттан Ирина Михайловна Ксенофонтоваттан ыйыталастым. — Үлэлии сылдьыбыт пенсионер уурайдаҕына, биэнсийэтэ уурайбыт ыйын кэнниттэн кэлэр ыйга, бары индексациялары учуоттаан туран, ааҕыллар, - диир кини. — Үлэлиир пенсионердар, федеральнай сокуонунан олохтоммутунан, былааннаммыт индексациялары учуоттааhына суох страховой биэнсийэни ылаллар. Сокуон бу нуормата страховой биэнсийэлэри ылааччыларга эрэ туттуллар. Үлэлиир пенсионер тэрилтэҕэ үлэлээн бүттэҕинэ, кини үлэлиир сылларын тухары кѳтүппүт биэнсийэни үрдэтии суумалара (индексация) биэнсийэтигэр эбиллэллэр. Олор кини үлэлээн бүппүт ыйын кэнниттэн кэлэр ый 1 чыыhылатыттан тѳлѳнѳллѳр. Онуоха РФ Социальнай пуондатыгар сайабылыанньа биэрэр наадата суох. Тоҕо диэтэххэ, үлэ биэрээччилэр РФ Социальнай пуондатыгар ый аайы отчуотунаhы ыыталлар, пенсионер үлэтиттэн уурайбыт чахчыта тута биллэр уонна автоматическайдык быhаарыллар.

Ол курдук, үлэттэн уурайыы туhунан сибидиэнньэлэр Арассыыйа Социальнай пуондатыгар үлэттэн ууратыы туhунан бирикээс тахсыбыт күнүн аныгыскы күнүгэр, үлэ күнэ бүтүѳн иннинэ киирэллэр. Маннык сибидиэнньэлэр страховкалааччыттан ылыллыбыт күннэриттэн биир ый устатыгар оҥоhуллаллар уонна учуоттаналлар. Ол кэнниттэн Социальнай пуондаҕа үлэттэн уурайыы ыйын кэнниттэн кэлэр ыйга, индексацияны учуоттаан, биэнсийэ суумаларын тѳлүүр туhунан быhаарыы ылыллар.

Холобур, пенсионер үлэтиттэн ыам ыйыгар уурайбыт. Бу түгэҥҥэ хайыы үйэ бэс ыйыгар Арассыыйа Социальнай пуондата сѳп түбэhэр быhаарыыны ылынар. Онон от ыйыгар пенсионер индексация учуоттаныллыбыт биэнсийэ сууматын, итиэннэ бу иннинээҕи бэс ыйыгар биэнсийэтин урукку уонна саҥа кээмэйин араастаhыытын сууматын илиитигэр тутар. Ѳскѳтүн пенсионер хайа эрэ бириэмэ ааспытын кэнниттэн эмиэ үлэҕэ киирдэҕинэ, биэнсийэтин индексацияламмыт кээмэйэ оннунан хаалар.

Биэнсийэ боппуруоhугар сыhыаннаах түгэннэр элбэхтэр. Саамай сүрүнэ, судаарыстыба нэhилиэнньэ бары араҥаларын ѳйүүр социальнай бэлиитикэни ыытар, болҕомтото суох ким да хаалбат.