Уопсастыба

Сааһырбыт дьоҥҥо сөп түбэһиннэрэн

Ил Дархан Айсен Николаев быйылгы Анал этиитигэр 2030 сылга диэри өрөспүүбүлүкэҕэ киһи олоҕун орто уһунун 80 сааска тиэрдэр соругу туруорбута. Билигин мэдиссиинэ сайдан, ас-таҥас, олорор дьиэ-уот тупсан, чөл олох уонна маассабай успуорт күннээҕи олох сиэрэ буолан, ону тэҥэ аҕам саастаахтарга болҕомто күүһүрдүллэн, дьон үйэтэ сыыйа уһаан, көрдөрүү таһыма сыллата тупсарыллан иһэр. Онон бу сорук толоруллар кыахтаах уонна ол барыта бэйэбититтэн тутулуктаах.

Кэнники сылларга «көхтөөх уһун үйэлэнии» диэн өйдөбүл киирдэ. Бочуоттаах сынньалаҥҥа тахсан олорор сорох дьон илии үлэтиттэн, кэлэктииптэн, бэл, төрөппүт оҕотуттан тэйэн, бэйэтигэр эрэ бүкпүтэ, кинигэни, хаһыаты кэрэхсээбэт, тыйаатырга сылдьыбат, хамсаммат-имсэммэт буолбута, аһары баран санаа түһүүтүгэр ылларара, соҕотохсуйара баар суол. Дьэ ол содулуттан үгүстэр уруккуттан аала сылдьыбыт арҕана ыарыыларыгар ыллараллар, сорохтор кэмин иннинэ түөһэйиигэ бэринэллэр.

Ити иһин өрөспүүбүлүкэҕэ көхтөөх уһун үйэлэниини көҕүлүүр анал бырагыраама оҥоһуллан, элбэх дьаһаллар тэриллэллэр, Үһүс көлүөнэ оскуолалара уонна стационар аҥаардаах социальнай өҥөлөрү оҥорор кииннэр үлэлииллэр. Олортон биир бастыҥнара Дьокуускай куоракка баар, «Аврора» мэдиссиинэ килииникэтин иһинэн үлэлиир Көхтөөх уһун үйэлэнии киинэ буолар. Киин 2019 сыллаахха тэриллибитэ уонна коронавирус кэмигэр сабылла сылдьан баран, 2021 сыллаахтан тиргиччи үлэлиир.

– Биһиэхэ дьон ордук сөбүлүүрэ уонна тардыстара диэн доруобуйаны чэбдигирдии, чөлүгэр түһэрии үлэ утумнаахтык тэриллэрэ буолар. Ол курдук, саҥа киирбиттэр терапевт, окулис, кардиолог, невролог быраастарга көрдөрүнэллэр, ЭКГ-га, УЗИ-га түһэллэр, анаалыс бары көрүҥүн туттараллар. Ол түмүгүнэн көрөн, кылаабынай быраас анааһынынан, укуол, систиэмэ ылаллар, эмп иһэллэр, илбийиигэ (массааска) сылдьаллар, быһата эмтэнии толору кууруһун бараллар. Уочарата, үтүрүһүүтэ-хабырыйсыыта бэрдиттэн үгүс киһи балыыһаҕа кыайан көрдөрүммэт, инньэ гынан, ыарыытын дириҥэтэн кэбиһэр. Онон сааһырбыт дьоннор манна үрдүттэн уонна холкутук сылдьан көрдөрүнэллэрин, аны тустаах быраастарга сахалыы-махалыы иҥэн-тоҥон быһаартаралларын сөбүлүүллэр. Быраастарбыт, сиэстэрэлэрбит уонна атын да үлэһиттэрбит бары үлэлэригэр бэриниилээх, идэлэрин толору баһылаабыт итиэннэ сааһырбыт дьону кытары үлэҕэ үөрүйэх дьоннор. Холобур, кырдьаҕас дьону дэлби имитэн-хомутан, күүскэ баттаан илбийэр төрүт табыллыбат, ол иһин, илбииһит Дмитрий Сметанин ону учуоттаан үлэлиир. Дойдубут тыйыс айылҕалаах, уһун, тымныы кыһыннаах буолан, биһиэхэ, сахаларга, иҥиир-силгэ хам ылыыта, хоҥнуута уо.д.а. маассабай көстүү, дьэ ону кини сылааһынан угуттаан илбийэр. Кини ийэтэ норуот эмчитэ, отоһут, илбииһит Франческа Константиновна биһиэхэ эмиэ үлэлии сылдьыбыта. Дмитрий ийэтин методикатынан үлэлиирин дьон олус биһириир, сөбүлүүр, урут сылдьыбыттар: «Димабыт баар дуо?» – диэн ыйытан эрэ баран, кини илиитин сылааһынан эмтэнэр туһуттан, иккистээн-үһүстээн кэлэллэр, – диэн кэпсиир Киин сэбиэдиссэйэ Вероника Макарова.

Үлэ көрүҥэ байытыллар

Киин дьиэтэ барарга-кэлэргэ бэрт табыгастаах, киһи муммат сиригэр, оптуобус баксаалыттан чугас, Октябрьскай уулусса 26/4 №-гэр, КПД дьиэлэр быыстарыгар, туспа турар таас дьиэ. Манна аҕам саастаах дьоннор (үлэлээбэт биэнсийэлээхтэр, дьахталлар 55, эр дьоннор 60 саастарыттан) уонна инбэлииттэр 18 саастарыттан, куорат олохтоохторо күнүскү өттүгэр, улуустан кэлбиттэр үрдүттэн хоно сытан, лоп курдук 10 күн устатыгар сынньаналлар, доруобуйаларын чэбдигирдэллэр. Биир путевка сыаната: хонуктаах 30 тыһ. солк., күнүскү 15 тыһ. солк., чэпчэтиилээх аахсыйанан туһааннааҕынан 20 уонна 10 тыһ солк. буолар. Билиҥҥи кэмҥэ киһи ыарырҕаппат сууммата, бу иһигэр эмтэнии-чэбдигирии толору кууруһа, күҥҥэ түөртэ аһылык уонна култуурунай-маассабай үлэ бырайыактара киирэллэр.

Вероника Макарова этэринэн, сайаапкалары бастаан 8914-271-00-88 нүөмэрдээх төлөпүөнүнэн хомуйаллар, ким хаһан сынньаныан баҕарарынан кыраапыкка туруоран, туох докумуон наадатын быһаараллар. Онуоха олорор сиринэн Социальнай управлениеттан социальнай сэртипикээти ыларга тустаах киһи социальнай өҥөҕө төһө наадыйарын быһаарар Бартель шкалатын толоруохтаах. Саха дьоно барахсаттар, ордук тыалар, кыһалҕаларын аһаҕастык этэри аньыыргыыр буоланнар, кыайан хаампат уонна туох эмит ыалдьардаах да эрээри, «үчүгэйбин, барыта этэҥҥэ» диэн кэбиһэн сыыйыллан хаалар эбиттэр. Биирдэ бэл, иккис группалаах инбэлиит кыайан ааспатах. Ити курдук баҕалаах эрэ барыта тиксибэт буолан, миэстэҕэ өйдөтөр-сырдатар үлэ ыытыллара наада буолбут. Ол иһин, Киин улуустары кытары утумнаахтык үлэлиир.

Былырыын Үөһээ Бүлүү, Нам, Горнай дьаһалталарын кытары сөбүлэҥ быһыытынан, сааскы уу халааныттан уонна ойуур баһаарыттан эмсэҕэлээбит дьоннору босхо сынньаппыт. Ааспыт сайын Хаҥалас улууһугар, Булгунньахтаахха уонна Улахан Ааҥҥа саҥа салаалар үлэлээбиттэр, куорат кырдьаҕастара тыа сирин көй салгынын, сибиэһэй аһын-үөлүн сөбүлээннэр, быйыл эмиэ тахсыах буолан үлэһэ сылдьар эбиттэр. Кэлэр ыйтан кымыһынан эмтэнии киириэхтээх, биэ кымыһын Хаҥалас пиэрмэрэ Марк Лиханов хааччыйыахтаах. Ити курдук үлэ көрүҥэ байытыллан иһэр.

Аралдьытар дьарыктар

Кииҥҥэ тиийэ сылдьан, билэр дьоммун көрсөн соһуйдум. Амматтан РФ үтүөлээх зоотехнига Александра Цыпандина баар эбит! Саҥа дьүөгэлэрин: Хаҥаластан сылдьар Галина Константинованы, Муоматтан кэлбит Антонина Слепцованы кытары билиһиннэрдэ. Муус устар 7 күнүттэн саҕаламмыт 93-c cезоҥҥа 25 киһилээх бөлөҕүнэн сынньанныбыт дэһэллэр. Кэпсээннэрэ баһаам.

Култуурунай-маассабай сынньалаҥы тэрийээччи Евгения Игнатьева араас аралдьытар дьаһаллары тэрийбит, түмэлгэ сырытыннарбыт. Холобур, сүүрүүк ат туһунан «Спидстар» киинэҕэ сылдьан, киинэни эрэ буолбакка, «Азия» киинэ тыйаатыры сөхпүттэр-махтайбыттар. ИДьО исписэлиистэрэ кэлэн түөкүттэртэн хайдах көмүскэнэргэ сүбэлээбиттэр, библиотека үлэһиттэрэ компьютерга үлэлииргэ үөрэппиттэр, кинигэ уларсыбыттар. Баянист Александр Харитонов хаһан да сыанаҕа тахсыбатах дьону ыллатан куоластарын арыйар, хореограф Александра Посельская ким тугу сатыырынан, туохха дьоҕурдаҕынан көрөн үҥкүүгэ дьарыктыыр эбиттэр.

Сэрэдэҕэ «Преображение» бырайыагынан үлүскэн өрүкүйүүнү үөскэппит дьоро күн тэриллибит. Сарсыардаттан парикмахер уонна макияж маастара кэлэннэр, бэйэни көрүнүү, оҥостуу, киэргэнии туһунан сүбэлээбиттэр. Далбар хотуттар баттахтарын кырыйан, кырааскалаан, араастаан бүрүчүөскэлээн, сирэйдэрин-харахтарын оҥорон биэрбиттэр. Салгыы фотограф кэлэн, эҥин араастаан олордон-туруоран, хаамтаран хаартыскаҕа түһэртээбит. Олору Киин салалтата сезон бүттэҕинэ, бэлэхтээн ыытар эбит.

Оттон сезон түмүгүн таһаарар дьоро киэһэҕэ сынньанааччылар били үөрэппит ырыаларынан, саламалаах, чороонноох үҥкүүлэринэн кэнсиэртииргэ бэлэмнэнэллэр. Сорохтор муода көрдөрөргө уонна дьиэлэриттэн илдьэ кэлбит уус-уран оҥоһуктарынан быыстапкалыырга оҥосто сылдьар эбиттэр.

– Дьиэҕэ муунтуйан олорбут дьон манна кэлэн, доруобуйабытын көрдөрүнэрбит, эмтэнэрбит таһынан, араас сонун, тотоойу аһынан-үөлүнэн далбарданан, саастыылаахтарбытын кытары дуоһуйа сэһэргэһэн, ыллаан-туойан, үҥкүүлээн, өйдүүн-санаалыын сэргэхсийдибит, чэбдигирдибит. Эйэҕэс-сайаҕас уонна кыһамньылаах үлэһиттэргэ, эмчиттэрэ итиэннэ Киини тэрийбит Мария Христофороваҕа махтанабыт! – дэһэллэр дьүөгэлиилэр.

Хаартыскалар – ааптар түһэриитэ уонна Киин хааччыйыыта.