Уопсастыба

Биир сайын Ира уонна Коля диэн эдэр ыаллар кэлэн, иччитэх турар дьиэни сөргүтэн олохсуйбуттара. Аҕатын аатынан ааттаммыт Коликка диэн 5 саастаах уол оҕолоохторо. Тилийэ тиэргэннээх Мааппалаах Киргиэлэй, сиэннэриттэн күннэрэ тахсар дьоннор, кинилэр оттуу бардахтарына, Коликканы сиэннэрин кытта тэҥҥэ тутан көрөллөрө-истэллэрэ.

Кураан, куйаас күннэр. Хара тыа хаһаайката, уот кугас эһэ быйыл икки оҕону ытарҕа курдук батыһыннарда. Күҥҥэ көрбүт көмүс чыычаахтарбар куттал суоһуо диэн, иннин-кэннин кэтэнэн, кыра да туора сыты-сымары ыллар, тыаһы-ууһу иһиттэр эрэ боотурҕанан, арҕаһын түүтүн адаарытан, көхсүн иһигэр кырдьыгынаан суос бэринэр уонна оҕолорун иннигэр уктан ол сиртэн дьаадьыйарга барар. Кугас эһэ халыҥ муохтаах, хойуу отон уктаах ойууру булан отонноон, кымырдаҕас оргуллаан олус бэркэ сырыттылар. Үрдүк сыыртан үөмэн киирбит хойуу ойууру хаххаланан киирэн, санаатыгар оччуттарга көстүбэккэ, күөлгэ киирэн көтө илик кус оҕолорун тутаттаан, сороҕор дьоннор үппүт тууларын көрөн балыктаан оҕолоро олус бэркэ улааттылар, иннигэр-кэннигэр түһэн бойборуһа сүүрэллэр. Ийэлэрин ыанньыйбыт эмиийдэрин тумуктарыгар сыста сытан, харахтарын быһа симэ-симэ, сып-сылаас хойуу үүтү ыймахтыыллар, астынан тылларын салбаналлар, харахтарын тылбык-илбик көрөн, тыыллаҥнаамахтаат утуйан буккурууллар. Ийэлэрэ ардыгар боҕуу буолбатыннар диэн чиргэл маһынан баттатан бардаҕына, хайаан да кэлэрин билэр буоланнар, сарылаамахтыы түһэн баран, туох да туһа тахсыбатыттан көссүөтүк кэтэһэн кылаллан сытааллар, ол сытан утуйан буккураан хаалаллар. Биирдэ түлүк ууларыгар утуйа сыттахтарына, ийэлэрэ сабырҕахтарыттан күүскэ сахсыйталаан туруортаата. Эһэчээннэр урут хаһан да билбэтэх амырыын сыттара тунуйбут, тыынарга олус ыараабыт. Туох эрэ барчаланар күүстээх тыаһа ньирилээн иһиллэр. Тыа быыһыттан диэгиниччи көрбүт, куттанан кыыллара турбут араас кыыл-сүөл мэнээк сүүрэн тахсаллар. Эһэ-бөрө аһылыга буолар улахан кутталтан өссө суостаах куттал кинилэри үргүппүт, үүрэр эбит! Кугас эһэ оҕолорун батыһыннаран эмиэ иннин хоту ыстаммыта. Эһэчээннэр ньирилиир-барчаланар тыастан, тыа баһын кыһыл тылынан салаан ааһар уот курбуулартан куттанан мээнэ сүүрдүлэр. Хойуу буруоттан бэлэстэрэ аһыйан тыыннара хаайтарда, харахтарын уута халыйан тахсан тугу да көрбөт үлүгэрэ буолла. Ийэ эһэ барахсан оҕолорун биир-биир сабырҕахтарыттан ытыран илдьэ сатыыр. Биирин хаалларан баран, иккиһи сылгылыы хойуу буруо быыһыгар ыстаннаҕына, өлөрдүү куттаммыт оҕото атаҕар эриллэн мэһэй бөҕөтүн таһааран, олус өр мэскэйдэнэн уоту олус чугаһатан кэбистилэр. Умайа сылдьар мас мутуга кыырайан кэлэн оҕотун үрдүгэр түһэн, өй мэйдээх тулуйбат сарытын-орутун түһэрэн, биир оҕото ийэ эһэ хараҕын ортотугар умайан- кэриэрэн хаалбыта. Ийэ барахсан киһи уйулҕата көтүөх часкыйан баран, тыыннаах хаалбыт оҕотун сабырҕаҕыттан ытыран, буруо арыый убаҕас сиринэн сылайыар диэри сүүрэн, үрэххэ кэлэн тохтоото. Баһаар тыаһа-ууһа ыраах кэннигэр хаалла.  Ийэ эһэ оҕолорун уоттан таһаара сатыы сылдьан, түүтэ сорох сиринэн уокка хаарыллан сэмнэх ойо сылдьар, тилэхтэрэ кыа хаанынан усталлар. Улахан эрэйинэн уоттан таһаарбыт оҕото буруоҕа тумнастан хайы сах тыыммат буола көһүйбүтүн ииримтийэн, часкыйа-часкыйа, өрө-таҥнары ууга соһо сатаабыта. Уот хаарыйбыт этэ-сиинэ тымныы ууга сойон тыын ылбыта. Хамсаабат буолбут оҕотун манаан икки күн сытан баран, охто сытар арбах мас анныгар буору тибилийэн «кистээбитэ». Онтон тыа иһин диэки аа-дьуо бара турбута.

От үлэтин үгэнэ буолан, кураан күннэри былдьаһа киһи барыта үлүмнэһэн оттуу сатыыр. Саастарын үгэнигэр сылдьар, кыайыгас-хотугас эдэр дьон, Иралаах Коля, күөх дуолга тириилэрэ тэнийиэр диэри үлэлээн-хамсаан баран, дьиэлэригэр ыкса киэһэ кэлбиттэрэ. Оҕолоро дьиэҕэ суоҕа, ону Маапалаахха буолуо диэн, бастаан кыһамматылар. Күнү быһа күүскэ үлэлээн сылайбыт дьон ас астанар түбүгэр түстүлэр. Ити кэмҥэ уолчаан ханна этэй? Үрүмэччини эккирэтэн, тыа иһигэр сүүрэн иһэн, туора сытар мас лоппоруттубут силиһиттэн иҥнэн, сүүһүн логлу түспүтэ. Хаан тахсыбытыттан куттанан уонна ыарыытыттан ытыы сытан, утуйан хаалаахтаабыта. Сарсыарда күн мастар быыстарынан тыкпытыгар, чыычаахтар ырыа-тойук түһэрбиттэригэр дьагдьайан уһуктубута. Оҕо барахсан саамай таптыыр киһитин, ийэтин, ыҥыран хаһыытаан, ытаан иһэн тохтообута. Эҥэлдьийэн көстөр сырдыгы батыһан, отунан саба үүммүт өтөххө тахсан кэлбитэ. Сиҥнибит балаҕан аттыгар чөкө түһэн сытар туос иһиккэ уу баһылла сытарын көрөн үөрбүтэ, иһэн утаҕын ханнарбыта.

Икки оҕотуттан мэлийбит эһэ киҥэ-наара холлон, иннигэр туох түбэспити үлтү барчалаан баран испитэ. Сиэҕин сиэбит, аһыырын аһаабыт эмискэ турбут тыа баһаара түүнүн ардах түһэн умуллан, буруо дьайҕаран тула барыта дьэҥкэтик көстөр, тыынарга чэпчээбит этэ. Ийэ эһэ эмиийигэр үүт киирэн, тыҥаан, ыалдьан, эрэйигэр эбии эрэйи эппитэ. Ийэ эһэ ойуур устун барбахтаат, өтөххө киирбитэ, сытымсах мунна биллэ-биллибэт сибиэһэй хаан сытын ылбыта. Өрө анньан турар оттон тугу да булан көрбөккө, сыт кэлэр сиригэр ыстаммыта.

Уолчаан саба түһэр бырдахтан көмүскэнэн сапсына-сапсына, үөһэнэн устан ааһар былыттары көрө сыппыта. Эмискэ күнү-ыйы бүөлээн, эһэ сырайа бу марбас гына түспүтүттэн уолуйан хаһыытаабытынан олоро биэрбитэ. Киниттэн хаамыы эрэ холобурдаах аарыма эһэ эмиэ соһуйан, икки кэлин атаҕар олоро түспүтэ. Уолчаан аччыктаан хойуорбут хараҕар эһэ эмиийдэрин сурааһын буолан тохто сылдьар үүттэрэ көстө түспүтэ, минньигэс үүт сыта саба биэрбитэ. Оҕо тугу гынарын өйдөөбөккө, ол үүттээх тумукка саба түспүтэ, эмэн чомурҕатан киирэн барбыта. Ийэ эһэ барахсан тыҥаабыт этэ-сиинэ дьырылыы түспүтэ. Дьикти нуһараҥ иилии кууспута. Сатала суохтук киһи оҕотун бэйэтигэр саба тардыммыта. Оҕо иһэ сылыйан, тотон, сылааска-сымнаҕаска таттаран куттанарын умнан, утуйан буккураан хаалбыта. Этэ-хаана чэпчээн, умнан испит ийэ хаана уһуктан, кугас эһэ налыйбыта, оҕону бэйэтигэр тардынан атаҕын үрдүгэр баһын ньолбоччу быраҕан, туох баар тыаһы-ууһу кэтээн, булуохча булбут оҕотун манаан иһийэн сыппыта. Тотон, сылааска- сымнаҕаска бигэнэн, уолчаан уһуннук утуйбута. Эһэ хоонньугар түүрүллүөҕүнэн түүрүллэн утуйа сытан уһуктубутуттан куттамматаҕа, эмиэ эмиийин эмпитэ. Онтон иккиэн тураннар, чарылыы сүүрэр үрэххэ барбыттара. Оҕолоох эһэ астына ууга булумахтаммыттара. Эһэтэ эмискэ эмискэ сабыта биэртэлээн хас да балыгы туппута, кытылга бырахпыта, хаһы да кучугур- хачыгыр ыстаан сиэбитэ. «Сиэ» диирдии Коликка диэки үҥүлүппүтэ. Ону уолчаан эргим-ургум тутаат, бэйэтигэр бырахпыта.

Күн киириитэ охто сытар мас силиһин хоонньугар киирэн сыппыттара. Уолчаан эмиий минньигэс үүтүн иһэрэ, онтон ийэ эһэ тылынан уол сүүһүн бааһын салыыра. Ону уолчаан ыта Тузик эккэлээн салыырыгар холуу саныыра. Күнүһүн отонноон, сугуннаан сииллэрэ, оҕо таҥаһа-саба окко-маска үлтү тыытыллан, кыаһаан курдук салыбырыыра. Уолчаан үөрэнэн, эһэ кэтит көхсүгэр таалалаан айанныыра. Эһэ сиргэ күөлэһийдэҕинэ, арҕаһыгар лабах курдук сыстар бэс хаппыт иннэлэрин ылҕыы оонньуура. Күһүн сибикитэ биллэн, түүн тымныйар, оҕо тоҥон титириир, дьиэтин, дьонун ахтар, ытыыр буолбута. Ийэ эһэ өйдүүрдүү, отон курдук харахтарынан соҥуорбуттуу көрөн олороро. Уолчаан биир үтүө күн уһуктубута олорбут учаастагын сыһыытыгар кэлэн сытара. Ыттар эһэ сытын билэн буолуо, ар-бур бөҕөтүн түһэрэн, үрэн моргуйаллара, уолчаан билэр сирин көрөн наһаа үөрбүтэ, ол эрээри, тоҕо эрэ дьоҥҥо утары сүүрэн барыан туттуммута, куттаммыта, эһэтигэр сөрүөстүбүтэ. Оттон дьоннор мустан, аймалаһан, сүтэн киэҥ айдааны таһаарбыт оҕолоро аарыма эһэ аргыстанан кэлбитин көрөн саҥаларыттан матан турбуттара. Өр-өтөр буолбатаҕа, ийэтэ: «Коликкаа!» – диир саҥатын истэн, дьэ өй ылбыттыы, уолчаан ийэтигэр ыстаммыта. Көрсүһүү үөрүүтэ уҕарыйан, эһэлэрин көрдөөн уҥа-хаҥас олоотообуттара да, кыыл онно оҥойбут этэ.

Сыллар ааспыттара. Кыра Коликка улаатан, сорсуннаах булчут буолбута. Ол эрээри, хара тыа хаһаайыныгар, эһэҕэ, илиитин хаһан даҕаны көтөхпөтөҕө. Дьиктитэ диэн, хаһан да ыттаммат этэ, ол эрээри, күһүн аайы тайах саамай сыалааҕынан мохсуо бырахсара. Ону дьоннор: «Эһэ уолугар тайаҕы эһэлэр күөйэн биэрэллэр үһү», -- дэһэллэрэ.

Зинаида ФЕДОТОВА-Дьол Кыыма, Сунтаар.

Хаартыска: оҥоһуу өй.