Уопсастыба

Ытыктабыллаах Владимир Михайлович! Ытыктабыллаах Тихон Николаевич!
«Caxa Өрөспүүбүлүкэтигэр олохтоох салайыныы туhунан» 305-7 №-дээх сокуон бастакы ааҕыыга ааспыт барылын билсэн баран, өрөспүүбүлүкэҕэ олохтоох салайыныы икки таhымынан хаалбытынан, боломуочуйалары тыырсыыга эhигини сокуон иккис ааҕыытыгар учуоттуохтара диэммин туруорсууларбын тиэрдэбин. Мин урукку өттүгэр отделение управляющайынан, сопхуос дириэктэринэн, олохтоох салайыныы тиһигэ киириэҕиттэн өр сылларга нэhилиэк баһылыгыттан Мэҥэ Хаҥалас курдук бөдөҥ yлyyс баhылыгын солбуйааччытынан үлэлээбит буоламмын, тыа сирин кыhалҕатын чугастык ылынабын. Билигин федеральнай былаас олохтоох салайыныы сокуонун оҥорууга субъектарга улахан боломуочуйаны биэрбитин туhанан, биһиэхэ манныга ордук буолуо диэн суруйабын. Бэйэм сүүрбэччэ сыл араас инстанцияларга, ол иһигэр улуус, өрөспүүбүлүкэ салалталарын сыллааҕы отчуоттарыгар, Ил Түмэҥҥэ, Тыа хаһаайыстыбатын министиэристибэтигэр, Госдуума дьокутаата Галина Данчиковаҕа, Бэрэсидьиэн Владимир Путин быһа эпииригэр тиийэ: «Олохтоох салайыныы алын сүhүөҕэр (нэhилиэктэргэ) үлэлиир дьаhалтаҕа, дьоҥҥо-сэргэҕэ саамай чугас былааска нэһилиэнньэни олохтоох аhынан-үөлүнэн удамыр сыанаҕа хааччыйыы курдук тыын суолталаах боппуруоска дьону көҕүлүүр, үлэни-хамнаhы тэрийэр, хонтуруоллуур боломуочуйа тоҕо cyoҕуй?» -- диэн этэн, суруйан, туруорсан кэллим да, кыайтарбата.
Үлэлээн кэлбит сокуоннар нуормалара, холобур, 131 №-дээх федеральнай сокуон поселениелар тыа хаhаайыстыбатыгар аналлаах боломуочуйаларын туһунан 14-с ыстатыйа 1-кы чааһын 28-с пууна («содействие в развитии сельскохозяйственного производства, создание условий для развития малого предпринимательства») олохтоох дьаhалтаны туохха да эбээhинэстээбэт, үбэ-харчыта cyox боломуочуйата кинилэри ойоҕоhуттан «дьайан» эрэ кэлэллэрин күhэйдэ.
Владимир Путиҥҥа биэрбит ыйытыыбар РФ Тыатын хаһаайыстыбатын министиэристибэтин тыа сирин сайдыытыгар департамена: «Согласно действующему законодательству, органы государственной власти и органы местного самоуправления не вправе вмешиваться в хозяйственную, финансовую и иную деятельность кооперативов», «Организация сельскохозяйственной деятельности при этом в полномочия OMCУ не входит», -- диэн хардарбыта (14.12.2023 с.). Биhиги Сахабыт Сирин курдук улахан эрэгийиэн историческай, этническэй уратылара, айылҕа-килиимэт өттүнэн киин эрэгийиэннэргэ тэҥнээтэххэ ыарахаттардааҕа учуоттаммакка, биир халыыпка угуллубут сокуоннарынан дьаhаллара ордук дьоҕус поселениелар (нэhилиэктэр) сайдыыларыгар охсуулаах буолла.
Оттон бэйэбит өрөспүүбүлүкэбит былааhа, чуолаан, Тыа хаhаайыстыбатын министиэристибэтэ тыа хаhаайыстыбатын салайыы боломуочуйатын туhунан миэхэ ыыппыт суругар (01.04.2019 с.): «Өрөспүүбүлүкэ бэйэтин сокуонунан судаарыстыба боломуочуйаларын олохтоох салайыныы уорганнарын толоруутугар (ол иhигэр, нэhилиэк таhымыгар эмиэ) биэриэн сөп», -- диэн үөрдүбүтүн, 2013-2014 сс. Бырабыыталыстыба анал хамыыhыйатын быhаарыытынан «тыа хаhаайыстыбатын боломуочуйаларын толорорго анаан элбэх матырыйаалынай уонна үп-харчы, нэhилиэк аайы эбии үлэhит ирдэнэринэн, көдьүүhэ суоҕа быhаарыллыбыта», -- диэн матыыптаан, тыа хаһаайыстыбатын боломуочуйатын күн бүгүн улуус таһымыгар эрэ биэрэн тураллар.
Ити сокуоннар, дьаhаллар итэҕэстэрин сабар курдук, нэһилиэктэргэ (поселениеларга) тыа хаһаайыстыбатын сайыннарыы үлэтэ нэhилиэк аайы тиксибэт бырагыраама-грант тиhигэр олоҕуран ыытыллар. Ол иhин дьоҕус, кытыы нэhилиэктэргэ салаа сайдыыта бытаарар. Онон саҥа сокуоннарга субъект быhыытынан федеральнай былаастан элбэх боломуочуйалары миэстэтигэр быhаарарга быраап ылбыт өрөспүүбүлүкэ парламена оҥорор, ылынар 305-7 №-дээх сокуона тыа сирии сайдыытыгар, чуолаан, поселениелар-нэhилиэктэр сайдыыларыгар, кинилэр хайдах боломуочуйалары үптээн-харчылаан тыыралларыттан, туhааннаах ыстатыйаларга, пууннарга бигэргэтэллэриттэн улахан тутулуктаах диэн бэлиэтээн туран, икки таhымынан хаалбыт олохтох салайыныы тиһигэр сөп түбэhиннэрэн, улуус таһымыгар муниципальнай эрэ буолбакка, судаарыстыбаннай сулууспа боломуочуйата бэриллэрин туhунан федеральнай нуорма баарынан, тыа хаhаайыстыбатыгар сыhыаннаах боломуочуйалары тыырсыыга улуус таhымыгар өрөспүүбүлүкэтээҕи, улуустааҕы боломуочуйалары хаалларан баран, улуус иhинээҕи поселениелар-нэhилиэктэр кэлимник сайдар тосхоллорун тутуhан, тыа хаhаайыстыбатын судаарыстыбаннай боломуочуйаларын поселениеларга-нэhилиэктэргэ бэрдэриэххэ уонна саҥа сокуонунан бигэргэтиэххэ наада.
Дьэ ити этиллибиккэ олоҕуран, олохтоох салайыныы туһунан сокуону ылыныыга тыа хаhаайыстыбатын судаарыстыбаннай боломуочуйатын тыырсыыга ордук тыа сирин поселениеларын таhымнарыгар мин туруорсууларым манныктар:

1. Сокуон 4-с («Функциональные основы организации местного самоуправления») баһыгар «Полномочия органов MCУ сельского поселения по решению вопросов непосредственного обеспечения жизнедеятельности населения» диэн салаа 26-с ыстатыйатын 1-кы чааhыгар анал пуун быhыытынан “организация сельскохозяйственного производства и переработки, расширение рынка сельскохозяйственной продукции и продовольствия” диэн этиини киллэрэн биэриэххэ;

а). 26-с ыстатыйа 1-кы чааһын 3-с пуунугар «Составление и рассмотрение проекта бюджета сельского поселения...» диэн кэнниттэн «... c учетом открытия сельскохозяйственного раздела» диэн тылы эбэн, чопчулуохха. Итиэннэ бу пуун бүтэhигэр «...в соответствии с Бюджетным кодексом РФ...» диэн кэнниттэн «...и Бюджетным кодексом РС(Я)» диэн эбэн биэриэххэ;
б). Бу ыстатыйа 1-кы чааһын 6-с пуунугар «организационное и материально-техническое обеспечение подготовки и проведение муниципальных выборов, местного референдума...» кэнниттэн «...и сходов» диэни киллэриэххэ;
в). Бу ыстатыйа 1-кы чааһын 9-с пуунугар «создание муниципальных предприятий и учреждений...» кэнниттэн скобка иhигэр (в т.ч. сельскохозяйственных и перерабатывающих)» диэн эбэн биэриэххэ;
г). 27-с ыстатыйа 5-с чааhыгар «органы местного самоуправления отдельных поселений, входящих в состав муниципального района, вправе заключать соглашения с органами местного самоуправления муниципального района...» диэн строка кэнниттэн «...и органами MCУ отдельных поселений» диэн эбэн биэриэххэ уонна бу абзац бүтэhигэр «в соответствии с Бюджетным кодексом РФ» диэн кэнниттэн «...и Бюджетным кодексом РС(Я)» диэн эбэн биэриэххэ.
Тыа сирин поселениеларын (нэhилиэктэрин) таhымыгар ити мин этиилэрим, туруорсууларым сокуон барылыгар эбии киирэн, көмүскэнэн сокуон быhыытынан олоххо киирэрэ буоллар, нэhилиэктэргэ маннык хайысхаларынан үлэ барыа этэ:

1. Поселениелар дьаһалталара нэhилиэктэригэр тыа хаhаайыстыбатын үлэтин-хамнаһын көҕүлүүр, тэрийэр, хонтуруоллуур боломуочуйалаах, бырааптаах буолуохтарын наада. Ол боломуочуйаларга өрөспүүбүлүкэ, улуус бүддьүөттэриттэн өйөбүл (субвенция, субсидия быhыытынан) көрүллэн, поселениелар бүддьүөттэригэр тыа хаhаайыстыбатын салаатын (холобур, «организация сельскохозяйственного производства и переработки» разделы) үлэлэтэр буоллар, поселениелар (нэhилиэктэр) сайдыыларыгар иккис тыыны биэрэр улахан судаарыстыбаннай өйөбүл, хамсааhын буолуо этэ.
2. Судаарыстыба ити үбүнэн өйөбүлүгэр тирэҕирэн тыа сиригэр, нэhилиэктэргэ, улуустарга ас-үөл өттүнэн куттал суох буолуутун тэрийэргэ, билигин үлэлиир тыа хаhаайыстыбатын бородууксуйатын оҥорор тэрээhиннээх хаhаайыстыбалар (ХЭТ-тэр, KП-лар, бааһынай хаһаайыстыбалар) дьиикэй ырыынак сабыдыалыгар оҕустаран барыhы эрэ эккирэтэн, күннэтэ ыарыы турар сыаналаах бородууксуйаларын кыра хамнастаах, биэнсийэлээх, босуобуйалаах, сүөһүтэ-аһа cyox нэhилиэнньэ атыылаhар кыаҕа кыратын учуоттуохха. Кинилэри араҥаччылыыр, олохторун укулаатын тупсарар туhуттан, бу сокуон 4-с салаатын 26-с ыстатыйатын 1-кы чааһын 9-с пуунугар «нэhилиэктэргэ тыа хаhаайыстыбатын муниципальнай тэрилтэлэрин тэрийии» диэн этиини киллэрэн, олор истэринэн үлэлиир сөбүлэҥнэрин биэрбит тэрээһиннээх хаһаайыстыбалар баазаларыгар олоҕуран нэhилиэк олохтоохторун тyhyгap үлэлиир, судаарыстыбаннай өйөбүлүнэн туhанар «нэhилиэк пиэрмэтин», «нэhилиэк тепличнай хаhаайыстыбатын», «нэhилиэк астыыр сыаҕын» арыйан, нэһилиэнньэни анал хамыыһыйанан эбэтэр дьокутааттарынан олохтоммут удамыр сыаналаах аhынан-үөлүнэн хааччыйыы хайысхатын тутуhар буоллаҕына, бу тыа дьонугар улахан судаарыстыбаннай көмө, дьон туhугар кыhаллар дьаhал буолуо этэ. Манна сопхуос эрдэххэ судаарыстыба 1 солк. табаарынай бородууксуйа иhин 4 солк. датаассыйаны биэрэн көмөлөhөрүн санатар тоҕоостоох.
3. 27-с ыстатыйа 5-с чааhыгар сөбүлэһии түhэрсии туhунан этэр буоллахха, улуус иhигэр баар нэhилиэктэри кытта улуус сөбүлэһии түhэрсэн үлэлиэн сөбө ыйыллар. Оннук сөбүлэһиини поселениелар бэйэлэрин икки ардыларыгар эмиэ түhэрсэн, apaac боппуруостары быhаарыыга үлэлиэхтэрин сөп диибин.

Ытыктабыллаах Владимир Михайлович, Тихон Николаевич!
Саҥа сокуоҥҥа боломуочуйалары тыырыыга мин өр сылларга туруорсубут боппуруостарбар болҕомтоҕутун ууруоххут, сокуон xapaҕap сөп түбэhэр гына чопчулуоххут, этиилэрбин киллэртэриэххит диэн эрэнэн тураммын, тыа сирин олохтоохторун тyhyгap кэскиллээхтик үлэлиир сокуон оҥоһулларыгар баҕарабын.

Федот Богимов, өрөспүүбүлүкэ муниципальнай сулууспатын бэтэрээнэ. Мэҥэ Хаҥалас, Томтор.   

Хаартыска:  Владимир  Григорьев