Уопсастыба

Тохсус ыҥырыылаах Судаарыстыбаннай Дуума дьокутааттарын быыбарыгар 4361 хандьыдаат: 2 774 киһи баартыйалар испииһэктэринэн, 1583 хандьыдаат биир мандааттаах быыбардыыр уокуруктарынан, 4 киһи бэйэлэрэ туруорунан киирсибиттэрэ. Баартыйалартан 10 бэлитиичэскэй баартыйа – «Биир ньыгыл Арассыыйа», КПРФ, «Саҥа дьон», «Сиэрдээх Арассыыйа», ЛДПР, «Арассыыйа хомуньуустара», «Биэнсийэлээхтэр баартыйалара», «От күөхтэр», «Ийэ дойду», «Көнө демократия баартыйата» киирбиттэрэ. Быыбар түмүгүнэн 450 (баартыйалар испииһэктэринэн – 225, биир мандааттаах быыбардыыр уокуруктарынан 225) хандьыдаат дьокутаат мандаатын тутта. Арассыыйа Киин быыбардыыр хамыыһыйатын бэрэссэдээтэлэ Элла Памфилова барыллаан түмүгү иһитиннэрэригэр 450 мандааттан «Биир ньыгыл Арассыыйа» баартыйа 349 мандааты, КПРФ 37, ЛДПР 23, «Саҥа дьон» 19, «Сиэрдээх Арассыыйа» 17, «Родина» биир мандааты, бэйэлэрэ туруоруммуттар 4 мандааты ылыахтарын сөбүн туһунан эттэ.
Уон эрэгийиэҥҥэ баһылыктар (губернатордар) талылыннылар – аҕыс эрэгийиэҥҥэ аһаҕас куоластааһынан, Карачаево-Черкесияҕа уонна Хотугу Осетияҕа парламент дьокутааттарынан. Чэчиэн Өрөспүүбүлүкэтин быыбардааччылара 99,63 % куоластааннар, Роман Кадыровы баһылыгынан үһүс болдьоҕор таллылар. Санатан эттэххэ, Кадыров 2021 с. – 99,7 %, 2016 с. – 97,94 % куолаһы ылбыта. Маны таһынан 39 эрэгийиэҥҥэ сокуону оҥорор эрэгийиэннээҕи парламеннар дьокутааттара, 10 эрэгийиэн киинигэр куораттааҕы сэбиэт дьокутааттара талылыннылар.
Бары таһымнаах быыбардарга 1 586 Анал байыаннай дьайыы кыттыылааҕа (бэтэрээнэ) хандьыдаатынан эрэгистирээссийэлэммитэ, ол иһигэр 1486 хандьыдаат баартыйалартан туруоруллубута. Судаарыстыбаннай Дуума дьокутааттарын быыбарыгар 186 Анал байыаннай дьайыы бэтэрээнэ (баартыйалар испииһэктэринэн 110, биир мандааттаах быыбардыыр уокуруктарынан 76 киһи) хандьыдаатынан туруоруллубутуттан, 46 киһи дьокутаат мандаатын тутта!
Бэрэсидьиэн Владимир Путин быыбар иннинэ маннык эппитэ:
– Хас биирдии быыбардааччы куолаһа улахан суолталаах. Федеральнай парламеҥҥа, эрэгийиэннэргэ уонна олохтоох таһымҥа дьон-норуот интэриэһин чуолаан кимнээх итиэннэ ханнык бэлитиичэскэй баартыйалар быһаараллара биһигиттэн барыбытыттан, хас биирдиибит быыбарга хайдах кыттарыттан тутулуктааах. Эһиги өйөбүлгүтүгэр, итэҕэлгитигэр тирэҕирэннэр, Арассыыйа дьиҥнээх ботуруйуоттара, Ийэ дойдуга бэриниилээхтэрин дьиҥ дьыаланан көрдөрбүт, норуот туһугар сулууспалыырга, дойдуну араҥаччылыырга дьулуһар хандьыдааттар талыллыахтара диэн эрэнэбин. Арассыыйаны мөлтөтөргө, кини сайдыытын харгыстыырга дураһыйар, суверинитеппытын уонна дьылҕабытын бэйэбит быһаарынарбытын суох оҥоруохтарын баҕарааччыларга ити биһиги барыбыт хардабыт буолуоҕа.
Быыбар уратылара
Элла Памфилова балаҕан ыйын 17 күнүгэр дойду быыбарга бэлэмин туһунан отчуоттууругар быыбар уратыларын быһыытынан бэлиэтииригэр, саҥа эрэгийиэннэр (ДНР, ЛНР, Запорожье уонна Херсон уобаластара) Судаарыстыбаннай Дуума дьокутааттарын быыбарыгар аан бастаан кытталларын эппитэ. Онон ити эрэгийиэннэргэ Госдуума дьокутааттарын талыыга сэттэ биир мандааттаах уокурук тэриллибитэ. Онуоха сэрэхтээх буолуу дьаһалларыгар улахан болҕомто ууруллан, дьиэҕэ, дьиэ таһынааҕы територияларга куоластааһын эбии ньымалара туттулуннулар. Байыаннай дьайыылар бара турар сирдэригэр тэриллибит учаастактааҕы быыбардыыр хамыыһыйаларга байыаннай сулууспалаахтар үлэлээтилэр.
Дойду үрдүнэн хас биирдии учаастактааҕы хамыыһыйа састаабыгар көһүтүллүбэтэх быһыы-майгы (баһаар, провокация о.д.а.) тахсар түгэнигэр эвакуацияны тэрийиигэ эппиэттээхтэр анаммыттара, металлодетекторынан, суһал көмө аптечкаларынан хааччыллыбыт хостор эрдэттэн бэлэмнэммиттэрэ.
Тиэхиньикэнэн сэбилэнии
Эрдэттэн сайабылыанньа биэрэн, 4 мөлүйүөн киһи электроннай киэбинэн, 3 мөлүйүөн киһи олорор сиринэн «Мобильнай куоластааччы» ситиминэн куоластаан, кырасдааныскай иэстэрин төлөөтүлэр.
Үөрэтэн көрүү быһыытынан, Ненец аптаныамынай уокуругар быйыл аан бастаан аргыс сибээс көмөтүнэн электроннай киэбинэн ыраахтан куоластааһын тэрилиннэ. Бу ньыма табыгастааҕа билиннэҕинэ, кэлэр өттүгэр мөлтөх суоллаах-иистээх атын эрэгийиэннэргэ күүскэ тарҕатыллыаҕа.
Пилота суох көтөр тэриллэр билигин норуот хаһаайыстыбатыгар көдьүүстээхтик туһаныллаллар, холобур, бааһыналарга уоҕурдууну маннык тэрилинэн ыстараллар, сааскы хаайтарыы кэмигэр эми-тому илтэрэллэр. Эспиримиэн быһыытынан Карелия Өрөспүүбүлүкэтигэр, Красноярскай, Приморскай кыраайдарга, Архангельскай, Кемеровскай уонна Сахалиин уобаластарыгар быыбар докумуоннара (боротокуоллар) пилота суох көтөр тэрилинэн тиксэрилиннилэр.
Болдьоҕун иннинэ куоластааһын
Ыраах сытар, мөлтөх суоллаах-иистээх сирдэргэ, муора аалларыгар, полярнай ыстаансыйаларга, балыктыыр учаастактарга, таба ыстаадаларыгар, ыраах бириискэлэргэ үлэлии сылдьар дьоҥҥо анаан, 37 эрэгийиэҥҥэ болдьоҕун иннинэ куоластааһын атырдьах ыйын 30 күнүттэн саҕалаан, балаҕан ыйын 17 күнүгэр диэри ыытылынна. Онно барыта 263 748 быыбардааччы, ол иһигэр, муора аалларыгар 31 258, полярнай ыстаансыйаларга 121 киһи, хабылынна.
Байыаннай балаһыанньалаах уонна орто таһымнаах хардарыы олохтоммут эрэгийиэннэригэр эмиэ болдьоҕун иннинэ куоластааһын тэриллэн, 4,6 мөлүйүөн быыбардааччы кырасдааныскай иэһин төлөөтө.
Кэтээн көрөөччүлэр
Быыбар ыытыллар күннэригэр быыбардыыр учаастактарга хамыыһыйалар чилиэннэрин таһынан, 381 341 кэтээн көрөөччү үлэлээтэ. Ол иһигэр, баартыйалартан туруоруллубут 209 548, хандьыдааттартан туруоруллубут 46 920, уопсастыбаннай балааталартан туруоруллубут 124 873 киһи, куоластааһын хайдах барарын хонтуруоллаатылар. Ону таһынан, 133 дойдуттан уонна 13 уопсастыбаннай тэрилтэттэн норуоттар икки ардыларынааҕы эспиэрдэр Арассыыйа да иһигэр итиэннэ 22 тас дойдуга тэриллибит быыбардыыр учаастактарга быыбар хаамыытын кэтээн көрбүттэр. «Төһө даҕаны араас суоһурҕаныы, уустуктар баалларын уонна хомойуох иһин, киһинэн сиэртибэ тахсыбытын үрдүнэн, быыбар хампаанньата ыраастык итиэннэ холкутук ааста», – диэн Киин быыбардыыр хамыыһыйа түмүктээтэ. Куоластааһыҥҥа быыбардааччы 59,8 %-а кыттыбытын Киин быыбардыыр хамыыһыйа ааспыт өттүгэр ситиһиллэ илик үрдүк көрдөрүү быһыытынан сыаналаата.

Хаартыска: Прокопий Бубякин.