Уопсастыба

Төгүрүк остуолга тыа хаһаайыстыбатын уонна ас-үөл бэлиитикэтин миниистирин солбуйааччы Айаал Тимофеев, Үөрэх уонна билим министиэристибэтин итиэннэ Аартыкатааҕы судаарыстыбанай агротехнологическай үнүбүрсүөт (ректор Ил Түмэн дьокутаата Валерий Федоров), агротехкылаастар уонна агрооскуолалар салайааччылара, эппиэттээх үлэһиттэрэ кыттыыны ыллылар.
«Ас-үөл өттүгэр куттал буолуутун технологиянан хааччыйыы» национальнай бырайыак чэрчитинэн оҥоһуллубут «АПК каадырдара» бырайыагынан, идэҕэ туһаайан үөрэтии хайысхата дойдуга саҥа ылыллан эрэр. Арассыыйа Федерациятын Тыатын хаһаайыстыбатын министиэристибэтэ 2030 сылга диэри АПК эйгэтин каадырын хааччыйыы көрдөрүүтүн 95 %-ҥа тиэрдэр, салааҕа анал бэлэмнээх эдэр каадырдары тардар соругу туруорунан, 2024-2025 үөрэх сылыттан оскуолаларга агротехнологическай кылаастары (агротехкылаастары) тэрийии бырайыагынан үлэни саҕалаабыта.
Агротехнологическай үөрэхтээһин тиһигэ дойдуга 1980-с сс. саҕаламмыта эрээри, 1990-с сс. ыһыллыбыта. Арай, Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр эрэ, судаарыстыба бүддьүөтүттэн көмө сокуоннай төрүккэ оҥоһуллубут буолан, күн бүгүн 97 агрооскуола баар. Инньэ гынан, агротехкылаастары тэрийии федеральнай бырайыагын өрөспүүбүлүкэ бэлэмнээх көрсүбүтэ итиэннэ аҕыс пилотнай эрэгийиэн иһигэр киирсэн, үлэни саҕалаабыта. Ити сыл үс улуус оскуолаларыгар 6 агротехкылаас, 2025-2026 үөрэх сылыгар 25 агротехкылаас аһыллыбыта. Онуоха ирдэбил халбаҥнаабат: бу кылаастары тэрийиигэ олохтоох хаһаайыстыбалар, урбаанньыттар көмөлөһүөхтээхтэр итиэннэ оскуола идэҕэ туһаайар үлэтигэр тирэҕирэн, кэнэҕэски солбуктарын бэлэмниэхтээхтэр. 2030 сылга диэри өрөспүүбүлүкэҕэ 144 агротехкылаас баар буолуохтаах, ону бүтэрбит оҕолор 70 %-нара тыа хаһаайыстыбатын анал үрдүк үөрэҕин кыһатыгар киириэхтээхтэр. Тыа сирин оскуолалара сүрүннээн дьоҕус киэптээхтэр, агротехкылаас аһыллара кинилэр матырыйаалынай-тиэхиньиичэскэй баасаларын хаҥатталларыгар, аныгы технологиянан хааччыналларыгар, иитэр-үөрэтэр үлэҕэ саҥа хайысхалары киллэрэллэригэр тирэх буолуоҕа. Оттон үөрэххэ киириигэ ирдэнэр көрдөрүүнү эрэгийиэн бэйэтин уратытыгар сөп түбэһиннэрэн арыый уларытан (намтатан) биэриэн сөп диэн модератордар быһааран биэрдилэр.

Билиҥҥитэ хайдаҕый?

Зинаида Винокурова иһитиннэрбитинэн, АГАТУ-га тус сыаллаах үөрэхтээһининэн бастаан 5-6 эрэ оҕо киирэр эбит буоллаҕына, улуус оскуолаларын уонна хаһаайыстыбалары кытары күүстээх үлэ ыытыллыбытын түмүгэр, 2024 сыллаахха 61, 2025 сыллаахха 125, быйыл 133 киһи тус сыаллаах миэстэнэн үөрэххэ ылыллыбыттар. Ону таһынан агрооскуолалары быйыл бүтэрбит 21 оҕо киирбит.
– Дьиҥинэн, баҕалаахтар син кэлэллэр эрээри, БКСЭ-лэрин баала сөп түбэспэккэ, орто анал үөрэххэ бараллар. Ордук математикаҕа ыарырҕаталлар, онон, бу биридимиэккэ уонна химияҕа, биологияҕа, физикаҕа эрдэттэн сыал-сорук туруоран бэлэмниэххэ наада. Агротехкылаастары бүтэрээччилэр агробырамыысыланнай хайысханан үрдүк үөрэххэ киириилэрин Тыа хаһаайыстыбатын федеральнай министиристибэтэ хонтуруолга тутар. Холобур, быйыл дойду үрдүнэн 44 үрдүк үөрэх тэрилтэтиттэн тус сыалынан үөрэххэ ылыы былаанын 20-тэ эрэ толордо. Быйыл биһиэхэ агротехкылаастары бүтэрээччи суоҕа, оттон бу үүммүт үөрэх дьылыгар 19 оҕо бүтэрэр. Дьэ, кинилэр 30 %-нара, эбэтэр 6-7 оҕо АГАТУ-га киирэрэ ситиһиллиэхтээх. Агротехкылаастары, агрооскуолалары бүтэрбит оҕолор анал үрдүк үөрэхтээх исписэлиис буоланнар, дойдуларыгар олохсуйан үлэлиэхтээхтэр. Биһиги сыалбыт-сорукпут онно түмүллэр, -- диэтэ.

Дьокутаат көмөтүнэн
Ини-биир Николаевтар ааттарынан Хаҥалас улууһун II Дьөппөн орто оскуолатын агрокылааһа өрөспүүбүлүкэҕэ бастакынан, былырыын күһүн, аһыллыбыта.
– Биир сүрүн ирдэбил нэһилиэккэ тыа хаһаайыстыбатын кэпэрэтиибэ баар буолуохтаах уонна инвестордыахтаах диэн этэ. Биһигини «Өктөөп 50 сыла сопхуос» тыа хаһаайыстыбатын кэпэрэтиибин салайааччы, норуот дьокутаата Тихон Скрябин тута өйөөн, кинини уонна АГАТУ-ны кытары үс өрүттээх дуогабары түһэрсэн, агротехкылааспытын арыйбыппыт. Кэпэрэтиип астыыр сыаҕар тирэҕирэммит, биотехнология уонна аһы-үөлү оҥоруу хайысхатынан үлэлиибит. Тустаах биридимиэттэр учууталлара анал куруустары ааспыттара. Нэдиэлэтээҕи ноҕуруускабыт: 7-с, 10-с кылаастарга биологияҕа, химияҕа үс чаас, агрохимияҕа, агротехнологияҕа биир чаас, 5-8 кылаастарга экологияҕа, алын кылаастарга төрүт үгэстэргэ биирдии чаас эбии дьарык киирдэ. Оскуола саҥа электроннай микроскобунан, сэппэрээтэринэн уонна сыыр оҥорор тэрилинэн хааччылынна, оҕолор онно сөбүлээн дьарыктаналлар. Сайын кэпэрэтиип сыаҕар үлэлээтилэр, АГАТУ технологтарын сүбэлэринэн, сымнаҕас сыыры оҥорор буоллулар. Кыһын Москубаттан тыа хаһаайыстыбатын министиэристибэтин территориялары кытары үлэ департаменыттан Дария Рябухина кэлэ сылдьан, сиһилии көрөн-истэн барбыта. Оскуоланы быйыл биэс оҕо бүтэрбититтэн биир оҕобут АГАТУ-га киирдэ, – диэн кэпсээтэ оскуола дириэктэрэ Мария Скрябина.

Учуутал тиийбэтэ атахтыыр

Мэҥэ Хаҥалас улууһун Баатара орто оскуолата ааспыт өттүгэр агрохайысханан үлэлээбэтэҕэ. Ол эрээри, оҕолору үлэҕэ үөрэтэр туһуттан, икки төгүл араас граннарга кыттан, гидропоннай тэпилииссэни оҥостубут. Онно үөрэнээччилэр күөх үүнээйилэри уонна ураты култууралары үүннэрэн чинчийэллэр.
Дьэ бу үлэҕэ тирэҕирэн, оскуола агротехкылаас арыйбыт, биология уонна химия кэбиниэтигэр 2,7 мөл. солк. суумалаах саҥа тэриллэри ылбыт. Кэлэр өттүгэр «Саха сүөһүтэ» генопуонда тэрилтэтин салаатын кытары үлэлэһэн, сүөһүнү иитии төрүттэрин үөрэтиэн баҕарарын туһунан оскуола бэрэстэбиитэлэ Дария Жиркова кэпсээтэ.
Үлэни атахтыыр кыһалҕа быһыытынан математикаҕа учуутал тиийбэтин эттэ, соҕотох учуутал баара кылааһы барытын үөрэтэр кыаҕа суох, инньэ гынан сорохтор онлайн-киэбинэн үөрэнэллэр диэтэ.
Онуоха боппуруоһу быһаарарга оскуола салалтата, нэһилиэк дьаһалтата, улуустааҕы үөрэх управлениета күүскэ үлэлииллэрэ наадата, оскуоланы бүтэрэр оҕолор БКСЭ-ҥэ бэлэмнэнэллэригэр АГАТУ видеокэмпириэнсийэ киэбинэн эбии үөрэтиини тэрийэрэ этилиннэ. Агротехкылаастарга сыһыарыллыбыт кураатардар нөҥүө онлайн-киэбинэн үлэлиир уопуттаах учууталлары буларга сүбэлэннэ. Санаа атастаһыытын түмүгэр, агротехкылаастар үлэлэрэ федеральнай таһымынан хонтуруолланарын учуоттаан, Үөрэх уонна билим министиэристибэтэ «Земскэй учуутал» бырагыраамаҕа агротехкылаастардаах оскуолалар интэриэстэрин чорботуохтааҕа этилиннэ.

Кэлиҥ, күүтэбит!

Урукку сыллартан таһаарыылаахтык үлэлиир Булгунньахтаах (Хаҥалас), Сылаҥ (Чурапчы) агрооскуолаларын салайааччылара баасаны саҥардыы граннарыгар киирсэргэ агрооскуолалар да, агротехкылаастар да муниципальнай аптаныабынай тэрилтэ киэбинэн оскуола-хаһаайыстыба тэринэллэрэ ордук көдьүүстээҕин бэлиэтээтилэр.
Быйыл күһүн Мэҥэ Хаҥалас улууһун Төҥүлү орто оскуолатыгар саҥа тэриллибит агротехкылаас учууталлара Любовь Баишева уонна Вера Слепцова оҕолор АГАТУ-ну үчүгэйдик билбэттэрин, онон үнүбүрсүөт үлэлиир 50-тан тахса хайысхатын, ол иһигэр, электроэньиэргийэнэн хааччыйыы, тиэхиньиичэскэй сиэрбис, аныгы иһитиннэрэр-биллэрэр технологиялар уо.д.а. курдук хайа баҕарар эйгэҕэ ирдэнэр идэлэргэ үөрэтэрин туһунан сиһилии билиһиннэрэр наадатын эттилэр. Онуоха АГАТУ үлэһиттэрэ идэҕэ туһаайар үлэ тиһигин быһааран биэрдилэр, эскуурсийаҕа ыҥырдылар.

Хаартыска: Екатерина Захарова түһэриитэ, ТХАҮөБМ саайта..