Уопсастыба

Биһирээтилэр, ылыннылар

Ил Дархан Айсен Николаев ыйааҕынан саха литэрэтиирэтин төрүттээччи, бөлүһүөк А.Е. Кулаковскай-Өксөкүлээх Өлөксөй төрөөбүтэ 150 сылын көрсө 2023-2027 сыллары Өксөкүлээх Өлөксөй биэс сылынан биллэриллибитэ. Ол чэрчитинэн тэриллибит дьаһаллартан биирдэстэрэ Арассыыйа норуоттарын ассамблеятын Саха Сиринээҕи салаатын ыччаттарга отделын (бэрэссэдээтэл Нурудин Нурудинов) көҕүлээһининэн, Тас сибээс уонна норуоттар дьыалаларын итиэннэ Култуура уонна духуобунай сайдыы министиэристибэлэрин өйөбүллэринэн оҥоһуллубут «Кулаковскайтан Гамзатовка диэри» бырайыак буолар. Бырайыак үлэтин федеральнай граҥҥа тирэҕирэн саҕалаабыта. Алексей Елисеевич төрөөбүт күнүгэр, кулун тутар 16 күнүгэр, Ил Түмэҥҥэ Өксөкүлээх Өлөксөй уонна Дагестаан классик суруйааччыта Расул Гамзатов нэһилиэстибэлэрин туһунан сэһэргэһии ыытыллыбыта. Арассыыйа Норуоттарын ассамблеятын Саха Сиринээҕи уонна Дагестааннааҕы салаалара бырайыагы олоххо киллэрэргэ Сөбүлэһии түһэрсибиттэрэ. Сайын Өксөкүлээх дойдутугар, Тааттаҕа, Доҕордоһуу ыһыаҕа ыһыллыбыта.
– Түмүк дьаһал Дагестаан ыалдьытымсах сиригэр балаҕан ыйын 8 күнүгэр, Расул Гамзатов төрөөбүт күнүгэр уонна Арассыыйа норуоттарын төрүт тылларын күнүгэр ыытыллыбыта. Ити күн Гамзатов айар үлэтигэр анаммыт, 40-с төгүлүн тэриллэр «Үрүҥ туруйа күнэ» диэн норуоттар икки ардыларынааҕы бэстибээл буолбута. Биһиги онно кыттыбыппыт, Дагестаан судаарыстыбаннай үнүбэрситиэтигэр Өксөкүлээх Өлөксөй уонна Расул Гамзатов айар нэһилиэстибэлэригэр анаммыт төгүрүк остуолу тэрийсибиппит. Атын эрэгийиэннэр бэрэстэбиитэллэрэ бырайыакпытын норуоттар доҕордоһууларын бөҕөргөтөргө үчүгэй саҕалааһын быһыытынан ылыннылар, кэҥэтэн федеральнай таһымынан ыытарга эттилэр. Холобур, татаардар «Габдулла Тукай уонна Өксөкүлээх» диэн бырайыакка ылсыахпытын сөп дэстилэр, -- диэтэ Афанасий Владимиров.
Саха бэйиэттэрэ Расул Гамзатов хоһооннорун сахалыы тылбаастаабыттарын түмэн оҥоһуллубут хомуурунньуктан 30 кинигэни илдьэн бэлэхтээбиттэр. Онно хардаран олохтоох суруйааччылар Өксөкүлээх Өлөксөй «Өй-сүрэх мөккүөрэ» хоһоонун бэйэлэрин тылларыгар тылбаастаан иһитиннэрбиттэр. Кинилэр ити айымньыны Дагестаан төрүт олохтоох 14 омугун тылыгар тылбаастыыр былааннаах эбиттэр.

Дойду салалтата болҕомтоҕо ылла

Дагестаан Өрөспүүбүлүкэтитн Норуодунай мунньаҕар (парламеныгар) төрүт тыллар тустарынан Бүтүн Арассыыйатааҕы кэмпириэнсийэ пленарнай мунньаҕа буолбут. Онно кыттыбытын туһунан Ил Түмэн Бэрэссэдээтэлин бастакы солбуйааччы Александр Жирков кэпсээтэ:
– Пленарнай мунньахха мин Арассыыйа Федерациятын норуоттарын тылларын харыстааһын туһунан дакылааты оҥордум. Кэнники сылларга дойду салалтата Арассыыйа норуоттарын төрүт тылларыгар болҕомтотун ордук уурар буолла. Бастатан туран, Бэрэсидьиэн Владимир Путин былырыын балаҕан ыйын 8 күнүн, авар биллиилээх бэйиэтэ Расул Гамзатов төрөөбүт күнүн, Арассыыйа норуоттарын тылларын күнүнэн биллэрбитэ. Ити биһиэхэ улахан сабыытыйа. Быйыл бэс ыйын 2 күнүгэр, Александр Пушкин төрөөбүт (Нуучча тылын күнүн) көрсө ыытыллыбыт Арассыыйа Бэрэсидьиэнин иһинэн үлэлиир нуучча тылын уонна Арассыыйа норуоттарын тылларын өйөөһүн эйгэтигэр судаарыстыба бэлиитикэтин олоххо киллэрии Сэбиэтин мунньаҕар дойду норуоттарын төрүт тылларыгар болҕомтону ситэ уурбаппыт диэн аһаҕастык билиннэ, ону таһынан кинилэр, ол эбэтэр миэстэҕэ баар былаас уорганнара уонна норуоттар бэйэлэрэ, эмиэ уурбаттар диэтэ, ону көннөрөргө эттэ. Дойду баһылыгын этиитэ биһиэхэ барыбытыгар улахан эппиэтинэһи сүктэрэр уонна төрүт тыллары харыстааһыҥҥа, сайыннарыыга саҥа кыахтары үөскэтэр. Дагестаан элбэх омуктаах өрөспүүбүлүкэ, 14 судаарыстыбаннай тыллаахтар! Норуодунай мунньах уурааҕынан, бу норуоттар аҕыйах ахсааннаахтарга киирсэллэр. Төрүт олохтоох аҕыйах ахсааннаах хотугу норуоттары өйөөһүн туһунан федеральнай сокуоҥҥа Дагестаан уратытын учуоттаан, өрөспүүбүлүкэ салалтата судаарыстыбаннай тыллар ахсааннарын бэйэтэ быһаарарын туһунан туспа пуун баар.
Мин дакылааппар икки түгэҥҥэ тохтоотум. «Арассыыйа Федерациятын норуоттарын тылларын туһунан» 1990-с сс. ылыллыбыт сокуоҥҥа уларытыы киллэриллэн, Судаарыстыбаннай Дуумаҕа «Арассыыйа Федерациятын тылларын туһунан» сокуон барыла киирэн сытар, сокуон аатыгар «норуоттарын» диэн тыл суох буолла. Онон нассынаалынай өрөспүүбүлүкэлэр парламеннарын сүбэни холбоон, маны көннөрөргө ыҥырдым. «Үөрэхтээһин туһунан» сокуон 2014 сылтан хаста даҕаны уларытылынна. Сокуоҥҥа бастаан нассынаалынай өрөспүүбүлүкэлэр төрүт тылларынан үөрэнэр бырааптаахтарын туһунан суруллубут буоллаҕына, кэнники сокуоҥҥа «үөрэтиэхтэрин сөп» диэнинэн муҥурданна. Инньэ гынан, эрэгийиэннэр оскуолаҕа бэйэлэрин тылларын үөрэтиилэрин федеральнай министиэристибэ ирдээбэт буолла, көрүллэр чаас биллэрдик аҕыйаата, төрүт тылга эппиэтинэс толоруулаах былаас уорганнарыттан төрөппүккэ уонна уопсастыбаннаска эрэ сүктэрилиннэ. Бу долгутар, – диэтэ.

Доҕордоһуу далаһата

Махачкалаттан Арассыыйа Норуоттарын ассамблеятын Дагестааннааҕы салаатын салайааччы, Хотугу Кавказ Ытык кырдьаҕастарын сүбэтин хос бэрэссэдээтэлэ Зикрула Ильясов уонна «Литературный Дагестан» сурунаал сүрүн эрэдээктэрэ Мурад Ахметов онлайн киэбинэн кытыннылар.
– Саха Өрөспүүбүлүкэтин Судаарыстыбаннай мунньаҕын вице-спикерэ Александр Жирков салайааччылаах дэлэгээссийэ кэлиитэ биһиэхэ сүҥкэн үөрүүнү оҥордо. Дойдуга аан бастаан бэлиэтэнэр Арассыыйа норуоттарын төрүт тылларын күнүн «Кулаковскайтан Гамзатовка диэри» эрэгийиэннэр икки ардыларынааҕы бырайыагынан байытта, Арассыыйа судаарыстыбатын норуоттарын доҕордоһууларын бөҕөргөтүүгэ Норуоттар ассамблеялара бэйэтин кынатын төһө баҕарар киэҥник далатар кыахтааҕын көрдөрдө. Бу бырайыак мадьыала атын эрэгийиэннэргэ үтүө холобур буолуоҕа дин ис сүрэхпиттэн эрэнэбин, -- диэтэ Зикрула Ильясов.
Мурад Ахметов аҕата, Дагестаан норуодунай бэйиэтэ Магомед Ахметов саха суруйааччыларын кытары билсэрин, бэйэтэ быйыл сайын Тааттаҕа кэлэ сылдьыбытын туһунан истиҥ тылларынан аҕынна. Бырайыак саамай тымныы уонна саамай сылаас килиимэттээх эрэгийиэннэр доҕордоһууларыгар далаһа уурбутун бэлиэтээтэ.

Үлэ салҕанар

Тас сибээс уонна норуоттар дьыалаларын министиирэ Гаврил Кириллин бырайыак бэлиитикэҕэ уонна иитэр-үөрэтэр үлэҕэ суолтатын бэлиэтээтэ. «Үрүҥ туруйа күнэ» бэстибээлгэ Дагестаан Өрөспүүбүлүкэтин Норуоттар дьыалаларыгар уонна итэҕэлгэ министиэристибэтин кытары бииргэ үлэлээһин туһунан сөбүлэһии түһэрсибиттэр. Онно эрэгийиэн толоруулаах былааһын уорганнарын уонтан тахса салайааччыта кыттыспыт.
– Биһиги дойду судаарыстыбаннай нассынаалынай бэлиитикэтин 2032 с. диэри стратегиятын чэрчитинэн үлэлиэхпит. «Кулаковскайтан Гамзатовка диэри» эрэгийиэннэр икки ардыларынааҕы бырайыак норуоттар доҕордоһууларын бөҕөргөтүүгэ духуобунай нэһилиэстибэ бигэ тирэх буоларын көрдөрдө, – диэтэ миниистир.
– Бырайыак Норуоттар доҕордоһууларын дьиэтигэр, Арассыыйа Норуоттарын ассамблеятын Саха Сиринээҕи салаатын ыччаттарын көҕүлээһининэн саҕыллан, судаарыстыбаннай былаас уонна уопсастыбаннас өйөбүллэрин ылан, Арассыыйаҕа Норуоттар сомоҕолоһууларын сылын биир кэрэ-бэлиэ дьаһала буолла, – диэтэ Өксөкүлээх Өлөксөй аатынан Норуоттар доҕордоһууларын дьиэтин генеральнай дириэктэрин солбуйааччы Розалия Колосова.
Ытык Күөллээҕин Норуот айымньытын дьиэтин дириэктэрэ Изабелла Сивцева сайын Тааттаҕа ыһыллыбыт «Доҕордоһуу ыһыаҕын» туһунан кэпсээтэ. Улуус 2027 с. ыһыаҕа Өксөкүлээх «Сайын кэлиитэ» хоһоонугар ананарын туһунан иһитиннэрдэ.

Хаартыска: Василий Кононов.