Уопсастыба

Арассыыйа норуоттарын тылларыгар анал суолта биэрэр бу улахан тэрээһин бастакы түмсүүтүгэр Саха Сирэ эрдэттэн бэлэмнээх тиийбитэ бэлиэтэннэ. Ол курдук, үгүс кыттааччы болҕомтотун балаҕан ыйын 7 күнүгэр ыытыллыбыт поэт Расул Гамзатов хоһооннорун сахалыы тылбаастарын хомуурунньугун сүрэхтэниитэ ылла. Саҥа кинигэҕэ Семен Даниловтан, Михаил Тимофеевтан, Дмитрий Дыдаевтан саҕалаан саха суруйааччылара, поэттара Расул Гамзатов хоһооннорун тылбаастаабыт бастыҥ айымньылара киирбиттэр. Кинигэни Арассыыйа норуоттарын тылларын күнүгэр анаан Александр Жирков бэлэмнээбит, бэйэтэ улуу бэйиэт хас даҕаны хоһоонун сахалыы тылбаастаабыт. Киирии тылы Саха сирин суруйааччыларын Сойууһун бэрэссэдээтэлэ Наталья Харлампьева суруйбут. Саҥардыы тахсыбыт буолан, кинигэ бастакы сүрэхтэниитэ Расул Гамзатов дойдутугар, Дагестаҥҥа буолла.
Кинигэни киэҥ ааҕааччыга бастаан таһаарыыга Арассыыйа суруйааччыларын Сойууһун, Башкортостан, Алтай, Ставропольскай кыраай, онтон да атын өрөспүүбүлүкэлэр, уобаластар суруйааччыларын түмсүүлэрин салайааччылара уонна бэрэстэбиитэллэрэ, ону тэҥэ Саха Сирин дэлигээссийэтэ кытыннылар. Кинигэ сүрэхтэниитин Саха норуодунай бэйиэтэ Н.И. Харлампьева иилээн-саҕалаан ыытта. Арассыыйа суруйааччыларын Сойууһун эппиэттээх сэкиритээрэ Николай Иванов, Дагестан норуодунай бэйиэтэ Супиянат Мамаева, Арассыыйа суруйааччыларын сойууһун нассынаалынай литэрэтиирэлэр Сэбиэттэрин бэрэссэдээтэлэ Валерий Латынин уонна да атыттар Расул Гамзатов хоһооннорун тылбаастара саҥа кинигэнэн тахсыытын Арассыыйа норуоттарын литэрэтиирэтигэр улахан суолталаах бэлиэ култуурунай событие (көстүү) диэн бэлиэтээтилэр.

Мустубут дьоҥҥо туһаайан Александр Жирков хайа да омукка бэйэтин төрөөбүт тылын харыстаһыыга, сайыннарыыга литэрэтиирэ, искусство, тылбаас суолталарын анаан бэлиэтээтэ. «Нууччалыы уонна нууччалыыттан тылбаас тэҥэ биһиги төрөөбүт тылбытынан айымньылары атын омук тылынан, оттон омук айымньыларын төрөөбүт тылбытынан саҥардарга дьулуһуохтаахпыт. Итинник дьаһаныы төрүт тылбытын харыстыыр, кэҥэтэр, сайыннарар суолталаах», -- диэн этиитин мустубут дьон өйөөтө.
Ити күн киэһэтигэр Ил Түмэн бастакы вице-спикерэ Махачкалаҕа Поэзия тыйаатырыгар Арассыыйа уонна тас дойдулар суруйааччыларын, бэйиэттэрин түмсүүлэригэр кыттан Саха Сирин аатыттан эҕэрдэ тыл эттэ.
Балаҕан ыйын 8 күнүгэр Александр Жирков Расул Гамзатов мэҥэ тааһыгар Саха Сирин дэлигээссийэтин кытта ытык өйдөбүл сиэригэр-туомугар кытынна. Салгыы Дагестан парламенын мунньахтыыр саалатыгар Арассыыйа Федерациятыгар нассынаалынай бэлиитикэ эйгэтигэр эппиэттээх үлэһиттэргэ аналлаах бүтүн Арассыыйатааҕы кэмпириэнсийэҕэ «Төрөөбүт тыллары судаарыстыба өттүттэн харыстааһын хайысхалара» диэн тиэмэҕэ тыл эттэ.
Саха сирин бэрэстэбиитэлэ Арассыыйа норуоттарын төрөөбүт төрүт тылларын харыстаһыыга Дагестан Өрөспүүбүлүкэтин үлэтин бэлиэтээтэ. Онтон салгыы кэнники кэмҥэ Арассыыйа норуоттарын төрөөбүт тылларын харыстаһыыга ыытыллар үлэ итэҕэстэригэр мустубут дьон болҕомтотун туһаайда. «Кэнники кэмҥэ, -- диэтэ Александр Николаевич, -- төрөөбүт тылы харыстаһыыга Арассыыйа Федерациятын икки сүрүн сокуонугар уларытыылары киллэрии охсуулаах буолар чинчилэннэ. Ол – тыл туһунан уонна үөрэх туһунан сокуоннарга. Бастакы сокуон 1991 сылтан үлэлиир. Бу сокуон маннык уһун үйэлэммитин төрүөтэ, кини Арассыыйа норуоттара бэйэлэрин төрүт тылларын харыстыырга үлэлэрин мэктиэлиир, өйүүр хайысхата балайда күүстээх этэ. Онтон бу кэнники 3-4 сылга бу этэҥҥэ үлэлии турбут сокуону салгыы тупсарыахтааҕар, төттөрүтүн, мөлтөтөр өттүгэр уларыта сатааһын буолан эрэр. Ол курдук, бастаан, 2024 сылтан саҕалаан, «Арассыыйа норуоттарын тылларын туһунан» РФ федеральнай сокуонугар бөрүкүтэ суох уларытыылары киллэрэ сатаабыттара. Ону биһиги, атын да нассынаалынай өрөспүүбүлүкэлэр сорохторо утарбыттара. Ол кэнниттэн аны, субу соторутааҕыта, кулун тутарга, Саҥа сокуон барылын туттубут. Саҥа бырайыакка Сокуон аатыттан «норуот» диэн тылы букатын даҕаны ылан кэбиспиттэр. Саҥа сокуон барыла «Арассыыйа тылларын туһунан» диэн буолбут. Маны хайдах ылынабыт? Норуот баар,оттон норуоттар тыллара диэн суох. Эбиитин, Арассыыйаҕа «Үөрэх туһунан» сокуонунан нассынаалынай өрөспүүбүлүкэлэргэ төрөөбүт тылы үөрэтии эйгэтэ улам кыаратыллан иһэр. Онон, бу омсолоох буолуох сокуон барылын тула киэҥ кэпсэтии тахсыахтаах. Онуоха эһигини ыҥырабын», – диэн Саха сирин парламентарийа бэйэтин этиитин түмүктээтэ.

Маны сэргэ Александр Жирков бу күннэргэ Дагестаҥҥа болдьоммут Арассыыйа норуоттарын Ассамблеята ыыппыт тэрээһиннэригэр кытынна. Ол курдук, Арассыыйа норуоттарын Ассамблеятын Саха Сиринээҕи салаата «Кулаковскайтан – Гамзатовка» диэн бырайыагы бэлэмнээн Дагестаҥҥа илдьэн көрдөрдө. Бу тэрээһиҥҥэ Арассыыйа норуоттарын Ассамблеятын Саха Сиринээҕи салаатын салайааччыта, Ил Түмэн Бэрэссэдээтэлин солбуйааччы
А.С.Владимиров, Саха Өрөспүүбүлүкэтин тас сыһыаннаһыыларга миниистирэ Г.В. Кириллин, А.Е. Кулаковскай - Өксөкүлээх Өлөксөй сиэнэ Л.Р. Кулаковская, Саха Өрөспүүбүлүкэтин А.Е. Кулаковскай аатынан норуоттар доҕордоһууларын киинин, Хотугулуу-Илиҥҥи Федеральнай үнүбэрсиэт үлэһиттэрэ, о.д.а. кыттыыны ыллылар.
Дагестаҥҥа сырыытыгар Александр Николаевич бэйэтин кэллиэгэтэ, 2013–2021 сылларга биир кэмҥэ Дагестан парламенын Бэрэссэдээтэлинэн үлэлээбит Хизри Исаевич Шихсаидов (01.08.1947–24.05.2026) төрөөбүт аулугар, дьиэтигэр-уотугар сырытта, бокуонньук кэргэнин, оҕолорун көрүстэ, доҕорун уҥуоҕар өйдөбүнньүк бэлиэ хаалларда.

Ил Түмэн пресс-сулууспата.