Уопсастыба

Хас ыал аайы тэлгэһэни бэринии-тэринии,  дьиэни-уоту оҥостуу, аһы-үөлү хаһааныы, оту-маһы хааччыныы түбүгэ. Күн-дьыл туруга даҕаны биир оннук – сибилигин аҕай хаар-сиик, сонно тыалыран сиксийэр, онтон күнүн уотун тыктаран сылааһынан сылаанньытар. Саха дьоно барахсаттар оччолортон-баччаларга диэри күн-дьыл туругуттан тохтообокко-толлубакка, үлэлэрин бүтэрэн-оһорон иһэллэр. Онон күһүн үлэ түмүгүн таһаарар, уйгуну-быйаҥы хомуйар уонна кырыа кыһын иннинэ күүһү-уоҕу мунньунар саамай суолталаах уонна ытык кэм буолар.

Үтүөлээх үлэһит Прасковья Федорова аатын үйэтитэн 

Быйыл Хатаска төрдүс төгүлүн ыытыллар “Сатабыл” диэн тырахтарыыстар күрэхтэрэ кыттааччылары, “ыалдьааччылары” даҕаны түмэ тарта. Бу күрэх саха санаалаах барыта билэр, убаастыыр-ытыктыыр тумус туттар, бастыҥ салайааччы, мындыр Далбар Хотун, Дьокуускай куорат, Хатас нэһилиэгин, Мэҥэ Хаҥалас улууһун Бочуоттаах олохтооҕо, Арассыыйа тыатын хаһаайыстыбатын, СӨ норуотун хаһаайыстыбатын Үтүөлээх үлэһитэ Прасковья Павловна Федорова төрөөбүтэ 99 сылыгар  ананан ыытылынна.

Бу тэрээһин хара маҥнай тэриллиэҕиттэн дьон-сэргэ биһирэбилин, өйөбүлүн ылбыт буолан, кыттааччыта, сэргээччитэ-кэрэхсээччитэ мэлдьи элбэх. Күрэхпит аһыллыытыгар Дьокуускай куорат дьаһалтатын баһылыгын солбуйааччы Евгений Петрович Пермяков кэлэн тыл этэн, эҕэрдэлээн барбыта тэрээһиммитин куорат салалтата үрдүктүк сыаналаата диэн ылынныбыт. Бу күрэх Парасковья Павловна төрөппүт уола Герман Ксенофонтович көҕүлээһининэн дьон-сэргэ ылынан, барыта норуот үбүлээһининэн барара эмиэ туспа кэрэхсэбиллээх түгэн.

Быйылгы күрэхпитигэр 60 саастааҕыттан саҕалаан, 25 саастааҕар тиийэ уопуттаах, сатабыллаах, эдэрдии эрчимнээх, күүһүн-уоҕун саамай үгэнигэр сылдьар сэттэ киһи кытыннылар. Саамай уопуттаахтара, тэрээһин маҥнайгы сылыттан кыттар күрэх аксакала, Николаевтар диэн механизатордар удьуордарын биир чаҕылхай киһитэ Федот Рожьевич Николаев буолар.

Манна даҕатан эттэххэ, 2021 сыллаахха Федот аҕата Рожь Федотович Николаев аатынан уулуссаҕа ыйынньык суругу туруорбуттара. Рожь Федотович таһаарыылаах, үрдүк көрдөрүүлээх үлэтэ Ленин уонна Үлэ Кыһыл Знамята уордьанынан бэлиэтэммитэ, кини  Хатаһы аар саарга аатырдыбыт  тырахтарыыс, аламаҕай аҕа, эрэллээх кэргэн, эйэҕэс эһээ, үлэһит үтүөтэ, майгылаах мааныта этэ.

Онон Федот Рожьевич күрэххэ кыттарын истибит эрэ бары үөрэллэриттэн киһи сүргэтэ көтөҕүллэр. Кини баар буолла даҕаны, күө-дьаа буолуу, истиҥ сыһыан эйгэтэ илгийэр. Өссө биир кыттааччы, “Баҕарах” ХЭТ тутаах үлэһитэ, тыыппалаах тырахтарыыһа, үлэ диэн өйдөбүлү кыра эрдэҕиттэн сүрэҕэр-дууһатыгар иҥэриммит, биирдэ талан ылбыт идэтигэр күн бүгүҥҥүгэ диэри бэриниилээхтик үлэлии-хамсыы сылдьар Андрей Степанович Уваровскай.

Кинилэри сэргэ бу көлүөнэттэн арыый бэтэрээ Вячеслав Эдуардович Федоров, итиэннэ 1994 сылтан саҕалаан, 2000 диэри төрүөх уолаттарбыт Александр Верховцев, Денис Мордовской, Тихон Нохсоров, Егор Соболев кытыннылар. Егортан уратылар бу күрэҕи биирдэ да көтүппэккэ сылын аайы кытталлар! Егор Аҕа дойду сэриитин уоттаах хонуутугар кыттан, бүтүн Европаны иилии хааман-сиимэн, атынан сылдьан кыайыы көтөллөөх кэлбит Егор Иванович Соболев сыдьаана – сиэнэ буолар.

Егор аҕата Владимир Егорович, ийэтэ Оксана Семеновна Соболевтар  Хатаспытыгар тыа хаһаайыстыбатын сайыннарар, төрүт үгэспитин өрө тутар  уон тарбах иһинэн ааҕыллар дьиэ-кэргэнтэн биирдэстэрэ буолаллар. Онтон Саша, Денис, Тихон бу күрэх инники күөҥҥэ сылдьар кыттааччылара, эрбии тииһин курдук тэҥҥэ илин-кэлин түсүһээччилэрэ, күрэх тыгыалас тымырын тута сылдьааччылара кинилэр.

Ил Түмэн дьокутааттарыгар тиийэ бириис биэрдилэр

Быйылгы күрэх биир уратытынан, Хатастар түмсүүлээхтэрин, сомоҕолоһуулаахтарын туоһутунан “Хатас” сопхуос бэтэрээн үлэһиттэрэ, чуолаан сүөһү көрүүтүгэр үлэлээбит исписэлиистэр, дайааркалар уо.д.а күрэхтэһиигэ кэлбит дьону-сэргэни сылаас аһынан аһаттылар. Буруолуу сылдьар сып сылаас миин, торуой уонна бурдук ас, салаат арааһа, чахчыта даҕаны күһүҥҥү киһи күлбүтүнэн диэн өс хоһоонун дэлэй астаах сандалынан санатта.

Бу барыта баҕа өттүнэн дьоҥҥо үтүөнү баҕаран туран тэриллибитэ сүргэни көтөҕөр, бачча тымныы күһүҥҥү хахсаат күн итиини киллэрэр ас астааһыныгар спонсорскай көмөнү  Иван Константинович Сивцев салайааччылаах  “Баҕарах” ХЭТ оҥордо. Ону таһынан, бу аахсыйаҕа нэһилиэкпит сайаҕас санаалаах дьоно-сэргэтэ көхтөөхтүк кытыннылар.  

Хатас нэһилиэгин маҥнайгы тырахтарыыската, нэһилиэкпит ытык киһитэ Анна Андреевна Варламова сыдьааннара, Үлэ Кыһыл Знамята уордьан кавалера Николай Михайлович Павлов сиэннэрэ, бастыҥ тырахтарыыс, олоххо көрсүбүт моһоллортон чаҕыйбакка олох туһугар туруулаһар күүстээх санаалаах Иван Гаврильевич Емельянов дьиэ кэргэнэ, “Хатас” сопхуос агрономнарын түмсүүтэ о.д.а. бириис арааһын туруордулар. Сүрүн спонсор Прасковья Павловна төрөппүт уола Герман Ксенофонтович Иванов 50 000 солкуобайы уу харчынан, Иван Константинович Сивцев салайааччылаах  “Баҕарах” ХЭТ ньирэйи биэрдилэр.

Маны сэргэ Хатас нэһилиэгин уопсастыбаннай хамсааһыннарын куруутун өйүүр, дьон-сэргэ итэҕэлин ылбыт Ил Түмэн дьокутааттара Владимир Анатольевич Егоров, Валерий Иннокентьевич Федоров уу харчынан бириистэри бэлэхтээтилэр. Муҥутуур кыайыылаах кубогын СӨ норуотун маастара Андрей Лукич Малышев уонна  Антон Игнатьевич Барчахов оҥордулар. 

Көрөөччүлэргэ ыытыллыбыт викторина кыайыылаахтара Василий Николаевич Соловьев биир куул хортуосканы, Наталья Владимировна Баишева биир куул хаппыыстаны ыланнар илии тутуурдаах, өттүк харалаах бардылар. Бирииһи “Аммосов” бааһынай хаһаайыстыбата туруорбут. Күрэх кыттааччыларын сыаналыырга дьаһалта үлэһиттэрэ: Анна Петровна Иванова, Артур Данилович Соловьев, Борис Евгеньевич Илларионов, Надежда Ивановна Шелковникова, Хатастааҕы 7 нүөмэрдээх оҕо успуордун оскуолатыттан Григорий Филиппович Евсеев,  Сергей Михайлович Андреев үлэлэстилэр. Тэрээһин таһымнаахтык барарын туһугар Валентин Азотович Чепалов салайааччылаах “Тускул” Култуура киинин кэлэктиибэ, Семен Семенович Игнатьев баһылыктаах Хатас нэһилиэгин олохтоох дьаһалтата санааларын ууран туран кыһалыннылар. 

Муҥутуур кыайыылаах Денис Мордовской

Күүстээх аҥаардарбыт тыа хаһаайыстыбатын сүрүн тиэхиньикэтин тыраахтыры ыытарга, көрөргө-истэргэ, сорудаҕы толорорго, араас уустук балаһыанньаттан тахсарга  илин-кэлин түсүһэн,  кыахтарын, сатабылларын көрдөрдүлэр. Дьүүллүүр сүбэ быһаарыытынан, 7 миэстэни Андрей Степанович Уваровскай, 6 миэстэни Вячеслав Эдуардович Федоров, 5 миэстэни Егор Владимирович Соболев, 4 миэстэни Александр Никонович Верховцев ыллылар. Дьэ уонна 3 миэстэни кыттыбытын тухары үс бастыҥ иһиттэн түһэ илик аксакал-маастар, ытыктабыллаах Федот Рожьевич Николаев ылла!

Бу түгэни мустубут дьон бары ис сүрэхтэриттэн үөрэ-көтө, сүргэ көтөҕүллэ уҕараабат ытыс тыаһынан ылыннылар. Наһаа долгутуулаах уонна сырдык сыдьаайдаах түгэн!  Иккис миэстэҕэ сатабыллаах эр бэрдэ, ис иһиттэн холку, хамсаныыта барыта уурбут-туппут курдук дьоһун Тихон Нохсоров тигистэ. Муҥутуур кыайыылааҕынан Денис Мордовской буолла. Кыайыылааҕы эҕэрдэлээн баран санаатын үллэстэригэр көрдөспүтүм: «Окко хойутаан киирэммит, быйылгы күрэхтэн маттыбыт дии санаабыппыт. Хата биһигини күүттүлэр”, – диэн харахтара үөрэн мичилийдилэр. Ааттыын “Сатабыл” күрэххэ сатабылы, билиини-көрүүнү көрдөрүү, атыттарга холобур буолуу, дьонтон үөрэнии, үлэни өрө тутуу өрөгөйдөөтө. Бу буоллаҕа тэрээһиммит сыала-соруга.  Быйылгы күрэх бүттэ, эһиилги күрэххэ бэлэмнэнии саҕаланна диэн туран, эһиилги үбүлүөйдээх сылга  көрсүөхпүт диэн тарҕастыбыт.

Хаартыска: ааптар тиксэриитэ.