Уопсастыба

Путин быһаччы дьаһалынан

Бэрэсидьиэн Владимир Путин 2024 сыл тохсунньу 10 күнүгэр Чукча аптаныамынай уокуругар тиийэ сырыттаҕына, Анаадыр куорат олохтооҕо Егор Веращагин төрүт тыл учуобунньуктарынан хааччыйыы боппуруоһун туруорсубута. Чукча тылын учуобунньуктарын оҥорорго Төрөөбүт тыл федеральнай үнүстүтүүтүн Дьокуускайдааҕы салаата (уруккута Саха Өрөспүүбүлүкэтин Национальнай оскуолаларын чинчийэр үнүстүүт) методика өттүнэн көмөлөһөрүгэр көрдөспүтэ. Онуоха Бэрэсидьиэн боппуруоһу быһаарыахпыт, үөрэх миниистирэ Сергей Кравцовка Арассыыйа норуоттарын тылларын үөрэтиини тупсарар үлэни күүһүрдэргэ сорудахтыам диэн эппитэ. Ол түмүгэр, Үөрэх федеральнай министиэристибэтин сорудаҕынан, чукча тылын 1-4 кылааска үөрэтэр учуобунньуктар 2,5 сыл устата оҥоһулуннулар. Методика өттүнэн Төрөөбүт тыл федеральнай үнүстүтүүтүн Дьокуускайдааҕы салаата сүрүннээтэ. Ааптардар -- чукча тылын үөрэппит бэтэрээн учууталлар. Учуобунньуктар Санкт-Петербурга «Алмаз граф» кинигэ кыһатыгар бэчээттэнэн, эспэртиисэҕэ сылдьаллар, салгыы федеральнай кэрискэҕэ киллэриллиэхтэрэ. Оччотугар элбэх оскуолаҕа чукча тыла уруок быһыытынан киирэр кыахтаныа. Билигин кинигэ тиийбэт буолан, Чукуотка оҕолоро төрүт тылларын кылааһы таһынан дьарыкка үөрэтэллэр.
Быйыл саас Москубаҕа Владимир Путин Арассыыйа аҕыйах ахсааннаах төрүт олохтоох норуоттарын кытары көрсүһүүтүгэр Чукуоткаттан «Чычеткин вэтгав» («Төрөөбүт тыл») түмсүү салайааччыта Виктория Кавры чукча тылын учуобунньуктарын оҥоруу уустуктарын туһунан кэпсээбитигэр, дойду баһылыга төрүт тыл учуобунньуктарын таһаарыыны өйүүр наадатын туһунан өссө төгүл тоһоҕолоон эппитэ, ону таһынан анал граннарынан үбүлүүр ордук диэн боппуруоһу дириҥник өйдүүрүн биллэрбитэ.

Чукча тылын билиҥҥи туруга

Биллэрин курдук, чукча тыла сүтэн эрэр тыллар ахсааннарыгар киирэр. Чукчалар улахан аҥаардара Чукуотка алта оройуонугар, Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр (Аллараа Халымаҕа), Камчааткаҕа уонна Магадааҥҥа түөлбэлээн олороллор.

Чукуотка тэлэбиидэнньэтигэр уонна араадьыйатыгар сонуннары чукча уонна эскимос тылларынан биэрэллэр, «Эйгыскын» уонна «Пыныльтэ» диэн анал таһаарыылар бааллар. «Пурга» араадьыйаҕа сонуннары, үп-харчы туһунан биэриини чукчалыы кэпсииллэр. «Крайний Север» уопсастыбаннай-бэлитиичэскэй хаһыат чукчалыы, «Золотая Чукотка» диэн оройуон хаһыата чукчалыы уонна эбээннии сыһыарыылаахтар. «Крайний Север» хаһыат саайта «Мургин нутэнут» диэн чукча, эскимос уонна эбээн тылларынан салаалаах. Чукча тыла Яндекс ситимигэр киирэн, билигин тылдьытынан туһаныахха сөп, бу хайысхаҕа кэскиллээх бырайыактар олоххо киириэхтээхтэр.
Чукуоткаҕа төрүт тыллары үөрэтии туруга:

Чукча тылын үөрэтиигэ, үөрэх кинигэтин оҥорууга улахан кыһалҕанан чукча тылынан дьарыктанар чукча учуонайа суоҕа буолар. Онон бүтүн норуот сүҥкэн баҕата -- эдэр дьону билим эйгэтигэр сыһыаран, төрүт тылын чинчийэр учуонайданыы.

Төрүт тыллар бэстибээллэрэ

Анаадырга «Чычеткин вэтгав» диэн төрүт тыллар бэстибээлэрэ 2018 сылтан тэриллэр. Бастаан Чукуотка төрүт олохтоох норуоттарын (чукча, эскимос, эбээн, дьүкээгир) тылларыгар анаан, бииргэ ыытар эбиттэр. Кэлин норуоттарынан араарарга быһаарбыттар. Ол курдук, былырыын дьүкээгир тылын уонна култууратын сыла ааспыт, эһиил эбээн тылын уонна култууратын сылын былаанныыллар.
Быйылгы бэстибээл чукча тылыгар уонна култууратыгар ананан, сыл устата араас тэрээһиннэри ыыппыттар. Саха Сирин чукчаларын кытары эмиэ көрсүспүттэр. Санатан эттэххэ, Дьокуускайга муус устарга буолбут «Арассыыйа төрүт олохтоох аҕыйах ахсааннаах норуоттарын тыллара уонна култууралара: билиҥҥи кэм уонна сайдыы стратегията» пуорумҥа Виктория Кавры кэлэ сылдьыбыта, Ил Түмэн Бэрэссэдээтэлин бастакы солбуйааччы Александр Жирков Махтал суругунан бэлиэтэммитэ.

Бэстибээли түмүктүүр нэдиэлэҕэ Саха Сириттэн түөрт киһилээх дэлэгээссийэ тиийэн, элбэҕи билэн-көрөн, өрөспүүбүлүкэҕэ туох үлэ ыытылларрын туһунан сырдатан кэллибит. Мин Билим Акадьыамыйатын Төрөөбүт тылы чинчийэр кииниттэн учуонай-мэтэдьиис быһыытынан ыҥырыллан, учуобунньугу оҥоруу туһунан дакылаат аахтым, ааптардарга сэминээр ыыттым, этнокултуура үөрэҕин тэрийии боппуруостарыгар тыл эттим. Чукуотка уонна Саха Сирин чукчаларыгар үөрэх кинигэлэрин салгыы хайдах оҥорор туһунан ырытыстыбыт. Эһиил өссө биирдэ ыҥырыахтарын баҕаралларын биллэрдилэр.
Төрөөбүт тыл федеральнай үнүстүтүүтүн Дьокуускайдааҕы салаатын билимҥэ үлэһитэ Феня Леханова чукча тылын учуобунньуктарын ааптарыскай бөлөҕүн салайар мэтэдьиис быһыытынан кытынна, федеральнай эспэртиисэ ымпыгын-чымпыгын быһаарда. Саха Өрөспүүбүлүкэтин чукчаларын ассоциациятын бэрэссэдээтэлэ Жанна Дьячкова ыытыллар үлэни билиһиннэрдэ. Биһиги чукчаларбыт бастакы сийиэстэрэ Бырабыыталыстыба 2010 с. олунньу 26 күнүнээҕи 137 №-дээх уурааҕынан Аллараа Халыма улууһугар, чукчалар түөлбэлээн олорор бөһүөлэктэригэр, Колымскайга, тэриллибитэ. Ил Түмэн оччолорго бэрэссэдээтэлэ Александр Жирков кыттан, сийиэс таһымын үрдэппитэ уонна уураах олоххо киирэригэр көмөлөспүтэ, 2011 с. «Мургин азбука» («Биһиги азбукабыт») диэн чукча тылынан ааҕарга, суруйарга бэлэмниир маҥнайгы кинигэ тахсарын ситиспитэ. Иккис сийиэс 2017 с., үһүс 2021 с., төрдүс 2024 с. эмиэ Аллараа Халымаҕа буолбуттара, онно Чукуотка, Камчаатка чукчалара кыттыбыттара.
Чукча тылын уонна култууратын хараанньыта, норуот маастара Дина Третьякова дүҥүрүнэн доҕуһуоллаан, чукчалыы ырыа арааһын ыллаан улахан биһирэбили ылла. Аллараа Халыма чукчаларын үгэстэрин уонна бэйэтин иистэнэр ньыматын билиһиннэрэр маастар-кылаастары ыытта. Онон Чукуотка уран тарбахтаахтара кинини кытта атах тэпсэн олорон, сатабылларын үллэстэн, бэйэлэрин тылларынан ирэ-хоро сэһэргэстилэр.

«Чычеткин вэтгав» түмсүү

Төрүт тылы таптааччылар «Чычеткин вэтгав» түмсүүлэрэ Францияттан төрүттээх полиглот-чинчийээччи Шарль Внестен көҕүлээһининэн 1994 сыллаахха тэриллибит. Анаадырга кини чукча тылын уонна култууратын чинчийэр-үөрэтэр сыаллаах уонча сыл олорон дьарыктаммыт. Инньэ гынан, бастаан киниэхэ көмөлөһөөрү, кини лиэксийэлэрин истээри, араас тэрээһини тэрийээри мустар үгэстэммиттэр. Онтон 2007 сылтан Чукча аптаныамынай уокуругар чукча тылын харыстыыр юридическай ыстаатыстаах уопсастыбаннай тэрилтэ буолбуттар. Сыл аайы Бырабыыталыстыбаттан анал граннары ыланнар, үлэлэригэр тирэх оҥостор эбиттэр.
Түмсүү тэриллибитэ 20 сылынан документальнай киинэ устубуттар. 2024 сыллаахха түмсүү 30 сылын үрдүк таһымнаахтык бэлиэтээбиттэр. Онно салайааччыларыгар Виктория Каврыга «Чукча аптаныамынай уокуругун Бочуоттаах олохтооҕо», Дина Эттынеутка «Үгэһи харааннааччы» диэн үрдүк ааттары иҥэрбиттэр, үгүс актыбыыстар Губернатор уонна Бырабыыталыстыба наҕараадаларынан бэлиэтэммиттэр.
Түмсүү бэйэтэ Өрөгөй ырыалаах, онон тэрээһиннэрин барытын ол ырыанан саҕалыыр эбиттэр. Ырыа тылын Ирина Гыргольнаут, дьүрүлүн Галина Тагрина айбыттар. Ырыа бастакы күппүлүөтүн нууччалыы тылбааһа маннык:
Родное слово – наше богатство,
Родное слово – бодрость духа,
Родное слово – голос предков.
Прославим его громкими голосами.

Светлана Семенова, педагогика билимин хандьыдаата, Төрөөбүт тылы чинчийэр киин билимҥэ сүрүн үлэһитэ.

Хаартысканы: Ааптар хааччыйда.