Уопсастыба

Улахан аҥаардара хомсомуол саҕана үлэлии кэлбиттэр, онтон дойдуларыгар төннүбүттэр. Архыып докумуоннарын кэрэһитинэн, баайдык, кыахтаахтык олорор дьону 1764 с. Сибииргэ сыылкаҕа ыыппыттар, ол иһин манна көһөн кэлбиттэр. Өлүөнэ эбэ соҕуруу-арҕаа өттүгэр Өлүөхүмэҕэ татаардар олохсуйбуттара дииллэр эрээри, башкирдар эмиэ бааллар эбит. Ол туһунан бүгүҥҥү сэһэргэһээччим саас-сааһынан сиһилии кэпсээтэ.

Үс сыл үлэлии кэлэн баран хаалбыппыт

-Римма Абдулловна, Саха Сиригэр олорбутуҥ ырааппыт, манна аан бастаан хайдах кэлбиккитий?

-Саха Сиригэр 1990 с. агроном идэлээх кэргэммин кытта эдэр ыал үлэлии кэлбиппит, бастаан үс сыл үлэлээн баран барыахпыт дии санаабыппыт. Оччолорго дойдубутугар маҕаһыыҥҥа кураанах долбуур оҥойон турара, оттон манна ас-таҥас син баар этэ, ол иһин хаалбыппыт. 1996 с. кэргэним соһумардык олохтон барбыта.

Мин «Якутскэнерго» хотугулуу-илин ситимигэр үчүгэй үлэлээх буоламмын, дойдубар тыа сиригэр урукку олохпор төннөр санаам суоҕа. Энергетикаҕа 15 сыл кэриҥэ үлэлээн баран үлэһит ахсаанын сарбыйыыга түбэһэн, биир дойдулаахтарбынан сирдэтэн, 2003 с. аэропуорт оройуонугар баар СӨ Байыаннай сибээһин управлениетыгар барбытым. Үрдүк үөрэхтээх экэнэмиис идэлээхпин, иккис үлэбэр 22 сыл үлэлээн кэллим, бастаан буҕаалтыр-ревизор этим, онтон үп-харчы отделын начаалынньыгынан анаабыттара.

Билигин дуоһунаспын, үлэбин эмиэ биир дойдулаахпар Раис Фарухшиҥҥа биэрэн эрэбин, бэйэм биэнсийэҕэ тахсан, сыл бүтүүтэ биһикпин ыйаабыт сирбэр, төрөөбүт төрүт дойдубар барыахтаахпын. Онон «Якташ» башкирдар түмсүүлэрин саҥа бэрэссэдээтэл Раис Фарухшин салайан үлэлэтиэҕэ.  

-Дойдугар кэтэһэр чугас дьонуҥ бааллар дуо?

-Биир кыыстаахпын, өссө ыал буола илик, оттон бииргэ төрөөбүттэр тоҕуспут, ол иһин дойдубар, Башкортостааҥҥа миигин күүтэр дьонум бааллар. Убайдаах эдьиийим чугастыы Амурскай уобаласка олорбуттара, билигин эмиэ дьиэ кэргэнинэн дойдуларыгар көспүттэрэ, миигин Уфаҕа ыҥыра тураллар.

Дьокуускайга номнуо 36 сыл олорон, иккис дойдубун олус таптыыбын, куораппыт кэлин наһаа тубуста, киэркэйдэ, элбэх тутуу барда, киһи манна сүрэхтиин-быардыын тардыһар сирэ буолла. Эдэр сааһым, олоҕум саамай үгэнэ, күөрэйэр күннэрэ ааспыт куоратын, долгуйар дьоллоох Дьокуускайбын аҕыннахпына кэлэ сылдьыам, сүрэхпэр күндүтүк саныыр дьоммун кытта көрсүөм. Манна бииргэ үлэлээбит-алтыспыт дьоммун дойдубар ыалдьыттата ыҥырабын, онон сибээспин быспаппын.

Исламы ылыммыт нууччалар, сахалар эмиэ бааллар

-Маннык уустук кэмҥэ итэҕэллээх киһи тирэхтээх буолар, башкирдар төрүт итэҕэллэрин туһунан билиһиннэриэҥ дуо?

-Саха Сиригэр кэлэрбэр 22 саастаах эдэр кыыс этим, кэлин биир дойдулаахтарым түмсүүлэрин тэрийэн, үлэбиттэн кэлэн аралдьыйар, сэргэхсийэр этим. Араас тэрээһиннэргэ төрүт таҥаспытын кэтэбит, ону таһынан, ислам итэҕэлэ биһигини түмэр, нууччалар, сахалар эмиэ исламы ылыммыт дьон бааллар. Кинилэри кытта кэпсэттэххэ, күһэйиинэн буолбакка, бэйэлэрэ баҕа өттүлэринэн кэлэллэр.

Ислам этэринэн, киһи итэҕэлгэ ким эрэ күһэйиитинэн-модьуйуутунан кэлбэт. Таҥара омугуттан тутулуга суох киһи аймахха барытыгар биир, кыргыттар Кораны нууччалыы тылбааһын ааҕаллар. Тус бэйэм өбүгэлэрбин 15 көлүөнэҕэ диэри үөрэтэн билэбин, кинилэр былыр былыргыттан ислам итэҕэллээхтэр. Мин оҕо сырыттахпына Башкортостааҥҥа норуот эмчитэ олорон ааспыта, кини Коран суратынан дьону эмтиирэ, киниэхэ ыраах-чугас сиртэн, Москубаттан тиийэ куруук элбэх киһи кэлэрэ.

Устуоруйаны аахтахха, арабскай сурукка башкуртар диэн бааллар, улуу солко суолунан караваннар айанныыллара, дойдубар атыыһыт айанньыттар тохтоон ааһар сирдэрэ ордон хаалбыта былыргы дьыллар омоон суолларын санатар.           

Ону таһынан, түүр төрүттээх буоламмыт, саха уонна башкир тыла, биир, икки, үс, түөрт, биэс диэн ахсааммыт биир. Дьон сахалыы бытааннык саҥардаҕына, ис хоһоонун дьиҥэр, өйдүүбүн.

-«Якташ» биир дойдулаахтарыҥ түмсүүлэрэ туох үлэни ыытарый?

-Уонча сыллааҕыта Башкирияҕа бара сылдьан бииргэ үлэлэһэргэ, Дьокуускай уонна Уфа доҕордуу сыһыанын олохтуурга сөбүлэһиини түһэрсибиппит. Дэлэгээссийэҕэ Антонида Корякина, оччолорго куорат дьаһалтатын култуураҕа управлениетын начаалынньыга, СӨ Тас сибээскэ уонна норуоттар дьыалаларыгар миниистир Гаврил Кириллин о.д.а. бааллара. Уопут атастаһарга култуура, үөрэх, социальнай көмүскэл салааларыгар, олохтоох дьаһалтаҕа, элбэх оҕону иитэ ылбыт дьиэ кэргэттэргэ, гимназияҕа сылдьыбыппыт, дьон хайдах үлэлиирин көрбүппүт.

Биллэн турар, өрөспүүбүлүкэҕэ нассынаалынай община ыытар, кыттар тэрээһинэ элбэх, онно үксүн эдэрдэри ыытабын. Сааһыран баран итэҕэлгэ ордук чугаһаатым диэххэ сөп.

Башкортостааҥҥа 54 оройуон баар

-Өбүгэ таҥаһын, төрүт аскыт туһунан кэпсиириҥ буоллар.

-Башкирдар бырааһынньыкпыт, төрүт аспыт татаардар киэннэрин кытта майгыннаһар, холобур, чак-чак биһиэхэ сак-сак дэнэр, итэҕэлбит бэлиэ күннэрэ, Ураза-байрам, Курбан-байрам биир кэмҥэ бэлиэтэнэр. Киргиистэр, казаахтар, башкирдар биир бүлүүдэни тус-туһунан астаан остуолга уураллар.

Маны таһынан, кыһыл иэдьэгэйтэн губадья, вак бэлиш (эттээх бэрэски), хоргуннаах бараан, сылгы, ынах этин буһаран тиэстэлээх, лууктаах бишбармак астыыбыт, сылгы этиттэн халбаһы оҥоробут, биэ үүтүттэн көйөрүллүбүт кымыс иһэбит.

Башкортостааҥҥа өбүгэ таҥаһын күнэ баар, ол күн бары кутуруктаах бэргэһэ, оһуордаах-бичиктээн баархат таҥастан ырбаахы, быысыпкалаах тирии саппыкы кэтэллэр. Дьахтар былааччыйатын аллараа өттө хас да араҥалаах, араас дьүһүннээх лиэнтэнэн хаймыыланар.

Дойдубут хайалаах, олус кэрэ айылҕалаах, онтон башкирскай мүөтү аҕалан атыылыыллар. Башкортостааҥҥа 54 оройуон баар, нэһилиэнньэтэ даҕаны улахан, 4 мөлүйүөнтэн тахса. Биир дойдулаахтарбыт «Азия оҕолоро» аан дойдутааҕы успуорт оонньуутугар, араас күрэхтэргэ кытта кэлээччилэр.

           Түмсүүлээх буолуу дьиэ кэргэнтэн саҕаланар

-Норуоттар сомоҕолоһуулара эйиэхэ туох суолталааҕый?

-Мечетькэ араас омуктар сылдьаллар, таджиктар, узбектар, киргиистэр, башкирдар, нууччалар, сахалар да бааллар. Араас кыһалҕалаах кэмҥэ бэйэ-бэйэбитигэр көмөлөһөбүт, тирэх буолабыт, харчынан кыттыһабыт. Мас лабаатыттан биири ылан тоһутуохха сөп, оттон элбэҕи кыайан алдьаппаккын, дьон түмсүүлээх буоллаҕына эмиэ оннук.

Онон Норуоттар сомоҕолоһууларын, Култуура сылыгар эрэ буолбакка, өрүү түмсүүлээх буолуохтаахпыт. Тоҕус оҕолоох улахан дьиэ кэргэҥҥэ улааппыт киһи быһыытынан, ону эппинэн-хааммынан бэркэ билэбин, ийэлээх-аҕабыт барыбытын остуолга олордон, үллэстэргэ, бэйэ-бэйэҕэ көмөлөһөргө, бииргэ тутуһан сылдьарга үөрэппиттэрэ.

Түмсүүлээх буолуу дьиэ кэргэнтэн саҕаланар, онтон үлэҕэр, доҕотторгор тарҕанар. Мин үлэбинэн алтыспыт, бииргэ үлэлээбит дьонум ким биэнсийэҕэ тахсан, ким эдэригэр көһөн баран Калининградка, Геленджикка, Кырыымҥа, Хабаровскайга, Владивостокка олороллор, кинилэр бары ыалдьыттата ыҥыраллар. Доҕордуу сыһыан суоҕа буоллар, миигин ким даҕаны ыҥырыа суох этэ.  Онон хайа баҕарар куоракка тиийдэхпинэ, биир дойдулаахтарым, эбэтэр билэр дьонум бааллара саныахха да үчүгэй.

Хаартыска: Римма Хущамова архыыбыттан.