Уопсастыба

Ил Түмэн 15 уурааҕыттан түөрдэ каадыр, иккитэ Ил Түмэн үлэтин, биирэ бас билии уонна приватизация боппуруоһугар ананна. Сокуон барылларыгар бэлиэтээһини уонна этиини киллэрии болдьоҕун уһатар чааһыгар сокуон барылларын бастакы ааҕыыга ылыныы туһунан Ил Түмэн икки уурааҕа ылылынна.
Маны кытта алта федеральнай суолталаах боппуруос көрүлүннэ. Дьокуттааттар түөрт федеральнай сокуон барылын өйөөтүлэр. Судаарыстыбаннай былаас федеральнай уорганнарыгар Арассыыйа Федерациятын субъектарын сокуону таһаарар уорганнара киллэрбит икки көҕүлээһинигэр сөбүлэстилэр. Буолан ааспыт пленарнай мунньах тыын боппуруостарын туһунан Ил Түмэн Бэрэссэдээтэлэ Алексей Еремеевы кытары кэпсэтиибитин сэргээҥ.

– Киэҥ ыҥырыылаах мунньахха бэбиэскэнэн 50 боппуруоһу көрдүгүт. Итинтэн саамай дьүүллэһиилээх уонна мөккүөрдээх түгэнинэн өрөспүүбүлүкэ кэлэр 3 сылга бүддьүөтүн бастакы ааҕыыга ылыныы буолла. Өрүү буоларын курдук, үбү-харчыны быһаарсарга барыта тыҥааһыннаахтык барар. Норуот итэҕэллээхтэрэ бэйэлэрин хайысхаларынан туруорсаллара элбэх. 3 сыл устатыгар үлэлиэхтээх бүддьүөт кээмэйэ, дохуота, ороскуота хайдаҕый? Ордук туохха болҕомтону туһаайдыгыт?
– Биллэрин курдук, биһиги бастаан бүддьүөт бастакы ааҕыытын ылынабыт. Онтон бүддьүөт дьүүллэһиитэ дьэ саҕаланна. Биһиги, сэтинньи 25-26 күннэригэр, XXI уочараттаах мунньахпытын былааннанан олоробут. Онно бүддьүөппүтүн иккис ааҕыытыгар дьэ толору бигэргэтиэхтээхпит. Билигин бастакы ааҕыыга сүрүн параметрдарбытыгар дохуот быһыытынан 350 млрд солкуобайы ылынныбыт. Ороскуоппут онтон арыычча элбэх. Дэписсииппит кыра соҕус. Хамнаска, социальнай төлөбүргэ, хомунаалынай комплекска субсидия быһыытынан судаарыстыбаннай уонна муниципальнай тэрилтэлэргэ күннээҕи ороскуоттарыгар төһө үп-харчы көрүллүөхтээҕин бүтүннүүтүн ыйдыбыт. Биллэн турар, иккис ааҕыыга дохуоппут элбиэхтээх. Ол федеральнай датаассыйаттан тутулуктаах. Тыа хаһаайыстыбата, хамнас сорох ыстатыйалара, хотугу улуустарга субсидиялаах авиарейсалар, улуустар датаассыйалара, тулаайах оҕолору дьиэнэн-уотунан хааччыйыы, элбэх оҕолоох дьиэ кэргэннэргэ көмө – ити ыстатыйаларга бүтүннүүтүгэр туруорсаммыт үбүн-харчытын эбэн биэриэхпит. Онон, дьонум-сэргэм, улаханнык долгуйбаккытыгар ыҥырабын. Социальнай ситимнэринэн дьоҥҥо-сэргэҕэ тириэрдэллэр: «бачча аҕыйах харчыны көрбүттэр», «онно ньуул турбут». Сылтан сыл аайы итинник буолар. Үппүтүн-харчыбытын, дохуоппутун толору кээмэйинэн ааҕынан-суоттанан бараммыт, эбитэлээн биэриэхпит. Бүддьүөт боппуруоһугар уурааҕы ылынарбытыгар дьокутааттар хаһааҥытааҕар да элбэхтик санааларын этиннилэр, туруорустулар. Мантан инньэ күүстээх үлэ саҕаланар. Ити үлэбитин сэтинньи 25 күнүгэр түмүктүөхпүт диэн улахан эрэллээхпин.

Хомунаалынай хаһаайыстыба

– Субу күҥҥэ сытыытык турар кыһалҕалартан биирдэстэринэн дьиэ-уот хомунаалынай хаһаайыстыбатыгар үп-харчы кырыымчыга буолар. Итиннэ тугу этиэҥ этэй?
– Дьоҥҥо-сэргэҕэ өйдөтөн этиэхпитин наада, биһиги хомунаалынай ороскуоттарбытын дьиҥнээх тарыыбынан төлөөбөппүт. Хотугу сиргэ олорорбут быһыытынан, кыһыммыт уһун, тымныы буолан, чэпчэтиилээх тарыыбынан төлүү олоробут. Ол араастаһыыта үрдүгэ бэрт. Дьиҥнээх тарыыбынан төлөөтөххө, ханнык да хамнаспыт тиийбэт буолар. Судаарыстыба итиннэ чэпчэтиилээх тарыып биэрэр. Бу ороскуоту биһиги субсидиялаан биэрэбит. 2027 сыллааҕы ороскуоппут бастакы ааҕыытыгар көрүллүөхтээх үбү-харчыны 100 % (56 млрд солкуобайы) бигэргэттибит. Итинтэн хамсатыахпыт суоҕа. Тоҕо диэтэргин, хомунаалынай комплекс элбэх иэстээх-күүстээх. Онон сыыйа-баайа бу салаа кириисистэн таҕыстын, тэрилтэлэрбит үп уонна экэниэмикэ өттүнэн балаһыанньалара тубустун диэммит эһиилги бүддьүөппүтүгэр 56 миллиарды толору көрөн олоробут.
– Билигин парламеҥҥа бүддьүөтү оҥорууга улахан үлэ саҕаланна диэтигит. Сөбүлэһэр хамыыһыйалар тэриллэн үлэлиэхтээхтэр. Итиннэ туох сыал-сорук турарый?
– Бүддьүөт диэн дьиэ кэргэн бүддьүөтүн курдук. Биһиэхэ чопчу дохуоттаахпыт. Онтукпутун барыларыгар сөбүнэн көрөн үллэриэхтээхпит. Инньэ гынан, бырабыыталыстыба биһигини кытта тэҥҥэ үлэлэһэр. Биһиги, дьокутааттар, норуот талбыт дьоно буоларбыт быһыытынан, бэйэбит быыбардааччыларбыт этиилэрин ситэриилээх былааска тириэрдэ сатыыбыт. Онон Ил Түмэн Бэрэссэдээтэлин дьаһалынан сылтан сыл аайы сөбүлэһии хамыыһыйалара тэриллэллэр. Онно ситэриилээх былаастан 7 киһи, сокуону оҥорор былаастан эмиэ 7 киһи киирэр. Хас биирдии көннөрүүгэ дьүүллэһэн баран уопсай сөбүлэһиигэ кэлиэхтээхтэр. Уопсай сөбүлэһиигэ кэлбэтэх буоллахтарына, бүддьүөт кэмитиэтин көрүүтүгэр киирэр. Онтон бүддьүөт кэмитиэтэ икки табылыыссаны бэлэмниир: бастакыга, бу этиигэ сөбүлэһэбит; иккискэ, бу этиини сыыһанан ааҕабыт диэн. Бу этиилэри ылынымыаххайыҥ диэн туспа табылыыссаны оҥороллор. Онтукпутун пленарнай мунньахха барытын ырытан, көрөн-истэн бараммыт дьэ бүтэһик быһаарыныыны ылынабыт.

Түһээн бэлиитикэтэ

– Сиэссийэҕэ өссө биир далааһыннаах кэпсэтии түһээн бэлиитикэтигэр буолла. Урбаанньыттар, инбиэстэрдэр үлэлэригэр бу хайдах дьайыаҕай?
– Нолуок боппуруоһун сыл аайы көрөбүт. Барыс, баай-дуол нолуога, НДФЛ сорох көрүҥнэрэ киирэллэр. Балар кээписиэннэрин, ыстаапкаларын олохсутууга уонна чэпчэтиилэрин биэриигэ боломуочуйалаахпыт. Көмүсчүттэргэ урут бэриллибит чэпчэтиллибит кээписиэни быйыл улаатыннаран биэрдибит. Тоҕо диэтэргин, кинилэр миэстэтигэр сөптөөх үлэни таһаардылар, оҥорон таһаарар баасалара кэҥээтэ. Көмүс сыаната үрдүү турар буолан, барыстарын ылыылара балачча улахан. Кээписиэн уларыйыытын түмүгэр 2027 сылга аҥаардас көмүсчүттэртэн 5-7 млрд солкуобай кэриҥэ эбии дохуот киириэхтээх. Онон былааннаммыт нолуок сокуонугар уларытыыны киллэрдибит.
Элбэх этиини дьокутааттар гаас уонна ньиэп өттүгэр эттилэр. Чэпчэтии биэрэр буоллахпытына, хайаан даҕаны хааччахтаах буолар. Сир баайын хостооччу чэпчэтиини чопчу болдьох кэмҥэ ылан, ылбыт барыһын бэйэтигэр туһаммат, дивиденд быһыытынан ылбат, атын субъектарга илдьибэт. Бу үбү-харчыны Саха Сиригэр оҥорон таһаарар баасаатын хаҥатыыга инбэстииссийэ быһыытынан киллэриэхтээх. Сиртэн хостонор баай кээмэйэ улаатар буоллаҕына, кэнэҕэскитин дохуот быһыытынан ыларбыт өссө кэҥээн иһиэҕэ.

Социальнай мэктиэлэр

– Салгыы социальнай мэктиэлэргэ тохтуохха. Бүддьүөтү иккис ааҕыыга киллэрэргэ ханнык салааларга ордук болҕомто туһаайыллыахтааҕый?
– Бастатан туран, эминэн-томунан хааччыйыы. Итиннэ кэнники сылларга балачча ыарахаттары көрсүбүппүтүн дьон-сэргэ билэр. Онно кыах баарынан 100 бырыһыан көрө сатыахтаахпыт. Тоҕо диэтэххэ, киһи доруобуйата, тыыннаах буолара кэмигэр эминэн хааччыллыытыттан тутулуктаах.
Иккиһинэн, хотугу улуустарбытыгар субсидированнай авиарейсаларга үбү эбэһээт биэриэхтээхпит. Тоҕо диэтэргин, бырайыас сыаната сүрдээх улахан. Онон кыаммат араҥа: оҕолор, биэнсийэлээхтэр өттүлэригэр чэпчэтиини оҥорорбут булгуччулаах.
Үсүһүнэн, өрөспүүбүлүкэбитигэр төрөөһүнү элбэтэ сатыыбыт. Онон элбэх оҕолоох ыалларбытыгар судаарыстыба көмөлөһөр эбээһинэстээх. Кинилэр учаастактарын гааһынан, уотунан, суолунан-ииһинэн хааччыллыыларыгар үп-харчы көрүллүөхтээх. Биэс уонна онтон элбэх оҕолоох ыаллар уочараттара балачча улахан. Онно үбү-харчыны көрөммүт ити бырагыраама салгыы үлэлиирин хааччыйыахтаахпыт.
Тулаайах оҕолорбутун дьиэнэн хааччыйыы боппуруоһа эмиэ балай да улахан. Федеральнай бүддьүөттэн үп-харчы төһө да кэлбитин иһин, өрөспүүбүлүкэбит бүддьүөтэ син биир 70-ча бырыһыанын бэйэтэ сабар. Ити уочараппытын лаппа аччата сатыахтаахпыт.
Итини таһынан, Анал байыаннай дьайыыга сылдьар буойуттарбытыгар уонна кинилэр дьиэ кэргэттэригэр көмөнү эмиэ 100 быр. хааччыйыахтаахпыт.
Тыа хаһаайыстыбатынан дьарыктанар дьон дохуот ыллыннар диэн судаарыстыбаннай өйөбүлү сылын аайы оһуобай хонтуруолга илдьэ сылдьан үбүн-харчытын бэрдэрэ сатыыбыт. Быйылгы көрүллүбүтүттэн итэҕэһэ суох, ону таһынан, кыах баар буоллаҕына, эбэн тураммыт үбү-харчыны көрүөхтээхпит. Атын социальнай төлөбүрдэргэ эмиэ болҕомто күүстээхтик ууруллуоҕа. Ону биһиги булгуччу ирдэһиэхпит.

Хамнас...

– Буолан ааспыт киэҥ ыҥырыылаах мунньахха хамнас тиэмэтигэр элбэх туруорсуу баара, элбэх кыһалҕаны ыйбыттара. Итиннэ тугу этиэҥ этэй?
– Биһиэхэ үлэ төлөбүрүн алын кээмэйэ (МРОТ) диэн баар. Ол сыл аайы үрдүүр. Өрөспүүбүлүкэбитигэр кэлэр 2027 сылга бастакы бөлөххө 72 тыһ. солкуобайтан тахса, иккис бөлөххө 81 тыһ. солкуобайтан тахса буолуоҕа. Бу кээмэй үрдээтэҕин ахсын, хамнас хайаан даҕаны үрдүүр.
Ону ааһан, 2027 сыл тохсунньу 1 күнүттэн бүддьүөт үлэһиттэрин хамнаһа, МРОТ-тан таһынан, 6,7 %-нан үрдүөхтээх. Муниципальнай сулууспалаахтар хамнастара үрдүүрүгэр эмиэ туруорсаммыт анал быһаарыныы ылыныахтаахпыт.
Ону таһынан, Арассыыйа Бэрэсидьиэнэ Владимир Путин «ыам ыйынааҕы» Ыйааҕар «бүддьүөт эйгэтин үлэһиттэригэр хамнаһы түһүмэҕинэн үрдэтии» диэн дорожнай каарта баар. Ол чэрчитинэн эмиэ үрдэтиини оҥоро олоробут.
Итини таһынан, бүддьүөт эйгэтин үлэһиттэрин атын категорията диэн баар. Манна үөрэҕирии, доруобуйа харыстабылын, култуура, успуорт эйгэтин үлэһиттэрэ киирсэллэр. Ону сэргэ үрдүк квалификациялаах үлэһиттэр ити категорияҕа бааллар. Холобур, мэдиссиинэ киинигэр баар омук оборудованиетын бүтүннүүтүн бу үлэһиттэр көрө-истэ сылдьаллар. Дэҥҥэ көстөр каадырдар. Бу үрдүк таһымнаах үлэһиттэр хамнастарын үрдэтиини билигин туруорса сылдьабыт.
– Алексей Ильич, парламент инники күөҥҥэ илдьэ сылдьар соруктарын билиһиннэрбиккэр махтанабыт. Өрөспүүбүлүкэ сайдыытыгар, кэскилигэр улахан дьайыылаах үлэҕит үтүө түмүктээх буоллун.

Ил Түмэн пресс-сулууспата. 

Хаартыскаҕа Василий Кононов түһэриитэ.